جاڭبىر سەبەلەپ تۇرعانىنا قاراماستان ەلەڭ-الاڭدا شىندىعاتايعا, شاڭگەن كولىنە بەت تۇزەگەنبىز. زۋلاعان كۇيى كاتونقاراعايدان بەرەلگە جەتىپ, باۋىرى بيىك كولىككە جايعاسقانشا, جەر بەتىنە الدەقاشان جارىق تۇسكەن. بەرەلدەن ارى سايراپ جاتقان اسفالت جوق. بەزىلدەپ قويا بەرەتىن قالتا تەلەفوننىڭ دا ءۇنى وسى جەردەن وشەدى. بايلانىس تا, بايلانىپ وتىراتىن ينتەرنەت تە جوق.
بۇقتىرمانىڭ بويىمەن زاۋلاپ كەلەمىز. قۇزار شىڭدار توبەدەن ءتونىپ, التاي بيىكتەي بەردى. بۇلت كەشىپ, باۋىرىندا وسسەك تە تابيعاتى تامساندىرماي قويمايدى. ءار پۇشپاعىن ارالاپ, ءار بيىگىنەن تومەنگە كوز تاستاعىڭ كەلەدى.
بورەنەلەرى تاڭبالانعان بوس ءۇي كوپ
ارشاتىعا جەتە بەرە تىزگىندەگى سىرىم:
– حالقى ءتاۋىر-اق ۇيىمشىل وسى اۋىلدىڭ, – دەدى.
– ە-ە-ە, ءيا, بىرلىگى مىقتى, – دەپ قوستادى الماس.
تاۋ جولىن جاقسى بىلەدى-اۋ دەپ سىرىمدى العا سالعانىمىز ءجون بولىپتى. ىزعىتىپ كەلىپ ارشاتى ورمانشىلىعىنىڭ الدىنا توقتاي قالدى. سويتسەك بيلەت الۋ كەرەك ەكەن. اقىلى. ەرەكشە قورعالاتىن ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعى بولعان سوڭ كەز كەلگەن ادام ويقاستاپ جۇرە بەرمەيدى. قياق مۇرتتى ورمانشى جىگىت كوك داپتەرىنە اتى-ءجونىمىزدى تىركەپ الدى داعى, بيلەتپەن بىرگە «ورماندى ورتتەن ساقتا!» دەگەن تىلدەي قاعاز ۇستاتتى. تىركەلۋىمىز وسىمەن بولدى ما دەسەك, شىندىعاتايعا جەتكەن سوڭ قورىقشى مەن زاستاۆاعا بارىپ تاعى بەلگىلەنۋىمىز كەرەك ەكەن.
سونىمەن قوش, ارشاتىنى كۇنشىعىس كوشەسىمەن جارىپ ءوتىپ كەلەمىز. «كۇنشىعىس» دەپ ءدال تاۋىپ قويىپتى. ورالحان بوكەيشە ازىلدەسەك, كۇننىڭ ارايىن ءبىرىنشى كورەتىندەر دە, سۋدىڭ ءمولدىرىن ىشەتىندەر دە – ارشاتىلىقتار. ءاي, بىراق قازىرگى زاماندا كۇننىڭ كوزىنەن گورى كۇنكورىس كوزى ماڭىزدى. ۇدەرە كوشپەسە دە كوشىپ جاتىر. بورەنەلەرى تاڭبالانعان بوس ءۇي كوپ. ادەتتە بۇزىپ اكەتەتىن ءۇيدىڭ قاناتىنا بەلگى سالاتىن. قارا ايىرىقتاي قاڭىراپ قالماسا ەتتى.
بۇقتىرمانىڭ سول جاعالاۋىنا شىقتىق تا قاراعايلى جىنىستىڭ ىشىندە تۇرعان جالعىز ۇيگە توقتادىق.
– قىمىز بار ما؟ – دەپ ساڭق ەتتى سىرىم.
– جوق, – دەدى ءۇيىنىڭ كۇيكى تىرلىگىنەن باس الماي جۇرگەن ايەل.
بيىل كاتونقاراعاي جاقتا قىمىز تاپشى. الىپساتارلار ليترلەپ ەمەس, توننالاپ قالاعا تاسىدى. باعاسى دا شارىقتاپ كەتكەن. ودان قالا بەردى ساۋمال ىشۋشىلەر ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرعان. يممۋنيتەت كوتەرمەك.
ءبىز ءبىر جۇتىم قىمىز تاپپاي جولىمىزدى جالعادىق. «التايدىڭ ءتورى – تابيعاتتىڭ تورەسى ەكەن عوي» دەپ كۇبىرلەدى الماس. كوز قىرىمدى سالسام, تۇمسا تابيعاتقا تەرەزەدەن تەلمىرگەن كۇيى وتىر. ويدىم-ويدىم جەردەن وتكەن كولىك سولق ەتىپ, ويىڭدى ءبولىپ جىبەرگەنى بولماسا ءبارىمىز قيالعا ەرىك بەرگەنبىز. الدىڭعى كولىكتە بەرەل قورىق-مۇراجايىنا باسشىلىق ەتىپ جۇرگەن الماس سارباسوۆ, تاريحشى ءادىل سايلاۋبەك, جولباستاۋشىمىز سىرىم اساينوۆ جانە مەن وتىرمىن. الدىڭعى ورىنعا جايعاسىپ, جان-جاعىمدى ساتىرلاتىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ كەلەمىن. كەيىنگى كولىكتە – تولەگەن مەن جاندوس. ەكەۋى دە قۇرالايدى كوزگە اتقان سۇر مەرگەندەر. مەرگەندىكتەرىنەن بۇل جولى پايدا جوق. شەكارا. ايۋ تۇگىلى تىشقان اۋلاۋعا رۇقسات ەتپەيدى.
تاۋتەكەل جازىعىنا تاياعاندا تەمىر كوپىردەن وتتىك. گۇرىلدەپ اققان وزەنى التايدىڭ سەڭگىر شىڭدارىنان قابامەن قاتارلاسا باستالىپ, بۇقتىرماعا قۇيادى. قابا وزەنى تارباعاتاي جازىعىن ءتىلىپ اعىپ, مارقاكول جاققا جىلىستايدى.
كوپ ۇزاماي اتشاپتىرىمداي الاڭقايدان شىعا كەلدىك. بەرەل جازىعىنا ۇقساس. قارايىپ قويشىنىڭ قوراسى كورىندى. وندا قازىر ارحەولوگتەر تۇرىپ جاتىر دەگەن سوڭ بۇرىلىپ سالەم بەردىك. ءۇي يەسى جايلاۋدا دەستى. «قىستاعى مۇنداي بولسا, جايلاۋى قانداي» دەدىم ىشتەي. ارحەولوگتەر قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ, ساماۋىرعا شوق سالدى. شاي ءىشىپ اڭگىمە تارقاتتىق.
– بۇل جەردە 150-دەن استام قورعان بار. قيماقتاردىڭ, سانبيلەردىڭ, ءتىپتى حVIII عاسىردا جەرلەنگەن قازاقتاردىڭ دا مازارلارىن بايقايسىڭ. بىلتىر اناۋ قورعاننان «ۋنيكالنىي» جادىگەرلەر تابىلدى. قازىر وسكەمەندەگى ولكەتانۋ مۋزەيىندە, – دەدى ارحەولوگ ايدوس شوتباي قورعاننىڭ تۇسىن يەگىمەن نۇسقاپ.
تاريحتان تارتىپ اڭگىمە شەرتىپ وتىرعاندا بەتكەيدەن سۋىر اڭقيتتادى. جالت قاراستىق. ىرىلەۋى شوقيىپ وتىر. ءبىر-ەكەۋى ىندەرىنە قاراي بورباڭداپ بارادى. ەتەك جاعىنان سيديعان تۇلكى جورتىپ ءوتتى. بۇتا-قاراعاننىڭ اراسىندا ەش الاڭسىز قۇنۋ تىمىسكىلەنىپ ءجۇر. ءبارى كوز ۇشىندا. بەينە-ءبىر ەرتەگىدەگىدەي. ەرتەڭگى كۇنى ايتقانىم دالەلدى بولسىن دەپ سۋرەتكە تارتتىم.
شاڭگەن ەمەس, بۇقتىرما
كۇرتى جازىعىنا ءتۇس اۋا جەتتىك. جازىقتىڭ جوعارعى جاعىنان ءتورت قۇلاقتى مازارلار كورىندى. جانىنا جاقىنداي بەرە بەت سيپادىق. ساماننان سوعىلعان سياقتى. اراسىنا تاقتاي سالىپ, جىمداستىرىپ جيناپتى. ءدال مۇنداي زيراتتار كاتونقاراعايدىڭ باسقا وڭىرىندە جوق-اۋ دەيمىن. توپشىلاۋىمىزشا, مولشەرى ءXVIIى-XIX عاسىرلاردا كوتەرىلگەن.
ىركەس-تىركەس كەلە جاتقان قوس كولىكتىڭ ءجۇرىسى بارعان سايىن باياۋلاي بەردى. اسپانتاستان اسقان سوڭ جازىقتاعى جولدىڭ قوس قاپتالى يت تۇمسىعى وتپەس قالىڭ تايگاعا ۇلاستى. اسپانتاستى كەيبىرەۋلەر «دەمبەل تاس» دەسەدى. سەبەبىن سۇراساق, شەكاراداعى سولداتتار ۇيلەرىنە قايتقاندا ەسىمدەرىن جازىپ كەتكەندىكتەن ەكەن. راس, الىپ تاستىڭ ساۋ جەرى جوق. شيماي-شاتپاق.
ءجۇرىپ كەلەمىز, ءجۇرىسىمىز ءوندىپ بەرمەدى. ارشاتىدان بەرگى ەلۋ شاقىرىم بەس ءجۇز شاقىرىمعا پارا-پارداي كورىندى. بۇقتىرمانىڭ وڭ جاعالاۋىنا قايتا شىققان سوڭ, سىرىم جاقىنداپ قالدىق دەگەندەي ساۋساعىن شوشايتتى. قۇزار شىڭنان اتقاقتاعان سۋقۇلامالارعا قاراپ ءبىز وتىرمىز. وسى كۇنگە دەيىن ەل اۋزىندا جۇرگەن كوككول, اراسان, يازەۆىي سياقتى سارقىرامالاردى عانا بىلەتىنبىز. سويتسەك مۇنداعى سۋقۇلامالار دا قۇلاق تۇندىرادى.
شاتقالدان شىعا كەلە قاباقتىڭ ۇستىنەن زاستاۆا اعاراڭدادى. كولىكپەن كۇن ءجۇرىپ كەلگەن شىندىعاتايىمىز – وسى. الدىمىزدان اۆتومات اسىنىپ شىققان سولدات اتى-ءجونىمىزدى جازىپ الدى. شەكاراداعى ەرەجەنى ءتۇسىندىردى. قۇپ الىپ, وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى قورىقشىنىڭ ۇيىنە وتتىك.
نەگىزگى دىتتەگەن جەرىمىز كولدىڭ جاعاسى ەدى. بىراق قورىقشى: «مىنا جاۋىندا كولگە كوتەرىلە المايسىڭدار» دەدى. رۋلدەگى جىگىتتەر قورىقشىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپادى. «قالعان ءۇش شاقىرىم ءسوز بولىپ پا؟!» دەگەندەي قويشىنىڭ قوراسىنىڭ جانىنداعى تىكتەن اتىلىپ-اتىلىپ شىقتىق تا, قيا بەتكەيمەن ورلەي جونەلدىك. ورلەگەن سايىن موتوردىڭ داۋسى ىشقىنا ءتۇستى. ماشينامىز ءبىر-ەكى رەت كولدەنەڭدەي سىرعاناعان سوڭ «كولدى كورمەسەك كورمەيىك, امانىمىزدا وسى جەردە ءبىر شايىمىزدى قويىپ ىشەيىك» دەدىك ءبىراۋىزدان. شوپىر جىگىتتەردىڭ بويلارىندا باعاناعىداي قارقىن جوق. نامىسقا تىرىسقانمەن, تاۋ قاتەلىكتى كەشىرمەيدى.
– ءجا, كولگە تاڭەرتەڭ جاياۋلاتىپ بارىپ قايتامىز, – دەدى الماس وت تۇتاتىپ جاتىپ.
ءبارى ءۇنسىز. ءبىرى زاتتاردى جايعاستىردى, ەندى ءبىرى قولىنا بالتا الىپ وتىن دايىنداۋعا كەتتى. وتىن دەگەنىڭ قىزىل قاراعاي مۇندا. بۇعىنىڭ مۇيىزىندەي قۋ بۇتاقتار. سويديعان ارامشوپتەردىڭ اراسىنان جۇرتتىڭ ورنى كورىنەدى. ەرتەدە ەل وتىرعان. كوككولدەگىدەي مۇندا دا قايناعان تىرشىلىك بولعان. بەرتىنگە دەيىن مىناۋ جالعىز سوقپاقپەن «سكوتەمپىرت» موڭعوليادان سەمەيگە مال ايدايتىن. شەكارا سىزىعى ءبولىپ تۇر دەگەنىڭ بولماسا, موڭعوليا مىنا تۇرعان جەر. بابالارىمىز جايلاعان جازاتىر انە جاتىر.
– نەگىزى جازاتىر – ءبىزدىڭ جەر. سونىڭ ءبارى وزىمىزدە قالىپ, موڭعوليامەن شەكتەسىپ جاتساق, مىناۋ تۇسپەن داڭعىل جول وتەر ەدى؟! – دەيدى ءادىل توڭىرەكتى كوزبەن شولىپ.
– كەتكەن جەر كەتتى, وسى جەرىمىزگە يە بولىپ الايىق, – دەگەن الماس موسىنىڭ استىن كوسەپ-كوسەپ جىبەردى.
سىرىم لاۋلاپ جانعان وتقا قازان قويىپ, ءبىر-ەكى جىلىك ءسۇر ەتتى سۇڭگىتىپ جىبەردى. وزەن جاعالاپ جۇرگەن جىگىتتەر ءاپ-ساتتە ون شاقتى «حاريۋستى» سۋىرىپ الدى. قارنىمىز توق.
كوز بايلانا شەكارادا شىرت ۇيقىعا كەتىپ, تاڭ قىلاڭ بەرە وياندىق. اينالانى قالىڭ تۇمان باسىپتى. تاۋ اراسى بولعان سوڭ با, ءتۇن توڭدىرمادى. ايتپەسە التايعا كۇز ەرتە تۇسەدى. شاتىردان شىعا سالا وزەننىڭ تاستاي سۋىنا بەتى-قولىمىزدى جۋدىق. تاۋدىڭ ءتاتتى شايىنان قانىپ ىشتىك. جولسوقتى بولىپ قالعاندىكى مە, كولگە كوتەرىلۋگە ەشكىمنىڭ قۇلقى جوق سەكىلدى. «ەتەگىنەن ەلگە قايتقان دۇرىس بولماس, نە دە بولسا كورىپ قايتايىق» دەدىم. الماس پەن ءادىل ورىندارىنان ەرىنە تۇردى. جاياۋلاتىپ جارتى ساعاتتا بەتكەيدىڭ بيىگىنە كوتەرىلدىك. توقىمداي جەردەگى توقسان ءتۇرلى ءشوپ تىنىسىڭدى اشادى. بالا كۇنىمىزدە دەيمىن, شاڭگەندى جالعىز تاس ۇستاپ تۇر دەگەندى ءجيى ەستيتىنبىز. تاس جىلجىپ كەتسە, تالاي اۋىلدى سۋ شايادى ەكەن دەپ ۇرەيلەنەتىنبىز.
الدىمىزدان مولدىرەپ كول كورىندى. تاۋ باسىندامىز. تۇرعان جەرىمىزدىڭ بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن – 2064 مەتر. كولدىڭ ارعى باسىنا دەيىن جەتى شاقىرىم. جاعالاۋى – نۋ ورمان. كولگە تولعان سۋ جالعىز شۇمەكتەن تومەنگە قۇلاي اعادى. كولدىڭ نەگىزگى اتاۋى – بۇقتىرما. ال «شاڭگەن» دەپ ورىستىڭ ولكەتانۋشىسى – شانگين پەتر ءيۆانوۆيچتىڭ اتىمەن اتالىپ كەتكەن.
كولدى كوردىك, كوڭىل توق. ەندى اۋىلعا قايتۋعا بولادى. جولدىڭ دا وي-شۇڭقىرىن ءبىلىپ قالدىق دەپ جەلماياداي بۇلكىلدەپ كەلە جاتقانىمىز سول, الدىمىزدان قورىقشىنىڭ «ۋازيگى» شىقتى. «وتە المايسىڭدار, وپاسنىيدا تاس قۇلاپتى» دەدى جۇرگىزۋشىسى داۋىستاپ. زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتتى. ەرتەڭ جۇمىس. مىنا قۋىستا قامالىپ جاتاتىن جايىمىز جوق. قۇلاعان تاستى الىپ تاستايمىز دەپ العان بەتتەن قايتپادىق. قورىقشى بىرگە ىلەستى. بەس-التى تاس پا دەسەك, كادىمگى شاعىل ەگىلىپ تۇسكەن. قۇداي ساقتاسىن, دومالاپ كەلىپ ساماۋىرداي تاس كولىگىڭنىڭ بۇيىرىنەن سوقسا, بۋىرقانعان بۇقتىرماعا توپ ەتكىزەدى. ءتىل تارتىپ ۇلگەرمەيسىڭ. سول ءۇشىن دە ءدال وسى تۇس «وپاسنىي» دەپ اتالسا كەرەك. قازاقشالاساق – قاۋىپتى ايماق. «كوز – قورقاق, قول – باتىر». جولدى تاستان تازالاۋعا كىرىسىپ كەتتىك. قىرىپ-جونىپ تازالاماساق تا دوڭگەلەكتىڭ استىنداعى تاستاردى جىلجىتىپ تاستادىق تا توقتاۋسىز اۋىلعا تارتتىق.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
