تاريحتى تىرىلتكەن قالامگەر

قياعا قانات سەرمەگەن

«قاناتىن كەڭ جايا المادى. سول وكىنىشتى. ويىمنان كەتپەيدى».

جۋرناليست, پۋبليتسيست, جازۋشى باقتىيار ءابىلدا ۇلى تۋرالى وسىلاي دەپ ەسكە الادى بۇگىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.

ولار باقتىيار ءابىلدا ۇلى ەكەۋى جاس­تى بولاتىن, مەكتەپتە, بەرتىندە ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىدى.

…جامبىل.1970-جىلدار. قازاق­ستان­نىڭ وڭتۇستىگىندەگى شاعىن قالا تۇرعىن­دارى وبلىستىق «ەڭبەك تۋى» گازەتىن­دە جا­ريا­لانعان ماقالانى قىزۋ تالقىلاۋدا.

جاس ارۋ جايلى باياندالاتىن «ايشا تۋرالى اڭىز» تاريحي وچەر­كىنىڭ كۇندەلىكتى باس ماقالاعا, ەگىس القاپ­تارىنان جازىلعان رەپورتاجدار مەن جينالىستار تۋرالى اقپاراتتارعا مۇلدەم ۇقسامايتىنى سونشالىق, ونى بايقاماي قالۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە ماقالا اۆتورى جاس جۋرناليست ءوزىنىڭ وچەركىندە بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ارحيۆتىك قۇجاتتاردى كەلتىرگەن بولاتىن.

بۇل وقيعادان بىرنەشە جىل بۇرىن.

…تاشكەنت. مەملەكەتتىك ارحيۆ. ءتۇر-سيپاتى زيالى جاس قازاق تاعى دا كونە قۇ­جاتتارعا بەرىلە ءۇڭىلىپ وتىر. ارحيۆ قىز­مەتكەرلەرىنە ول جاقسى تانىس, سەبەبى ءبىرىن­شى رەت كەلۋى ەمەس. قاشاندا يبالى, اڭگىمەلەسسە باۋراپ اكەتەدى. جىلنا­ما­لاردان وزىنە قاجەت دەرەكتەردى تاباندىلىقپەن تىنىمسىز ىزدەيدى. سوڭعى جولى ارحيۆتەن قۋانىپ شىقتى, باس­پالداقتاردان جەڭىل اتتاپ, قاقپاعا قاراي جۇگىرە جونەلدى.

ايشا ءبيبى تۋرالى اڭىزدى بۇگىندە ءبارى بىلەدى. ءتىپتى بىرنەشە نۇسقاسى دا بار. الايدا كونە تاراز شاھارىنداعى قوس عاشىق تۋرالى اڭىزدى شاڭ باسقان ارحيۆ قويناۋىنان الىپ شىعىپ, ەكىنشى ءومىر سىيلاعان جامبىلدىق جەرگىلىكتى جۋرناليست ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ءبىز بۇگىن ۋاقىت اتتى ۇلى قۇدىرەتتىڭ ءوزىن تىزە بۇكتىرىپ, ۇمىتىلعان تاريحتى قاي­تا تىرىلتكەن وسىناۋ تاڭعاجايىپ ادام – باق­تىيار ءابىلدا ۇلى تۋرالى اڭگى­مەلەمەكپىز.

باقتىيار مەكتەپتە ۇزدىك وقۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى, سول كەزدىڭ وزىندە-اق قاعىلەز بالانىڭ بويىنان ماقساتىنا جەتۋگە دەگەن ۇمتىلىس بايقالاتىن. مەكتەپتەن كەيىن ولار ارمان قۋىپ الماتىعا اتتاندى. س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت) فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇستى.

– ۇستازدار جاعىنان ءبىزدىڭ توپتىڭ كەرەمەت جولى بولدى. بىزگە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ءدارىس وقىدى. كۋرسى­مىز مىقتى بولدى, ءبارى وقۋ ۇزدىكتەرى. دەگەنمەن سول سەن تۇر, مەن اتايىن ستۋدەنت­تەردىڭ اراسىندا باقتىيار ەرەك­شەلەنىپ تۇراتىن. ونىڭ كەرەمەت تالداۋ قابىلەتى كەيدە پروفەسسورلاردىڭ ءوزىن تىعىرىققا تىرەيتىن.

ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن مەن الماتى­دا قالدىم, باقتىيار جامبىلعا قايتتى. ونىڭ جۇرەگى كەڭ بولاتىن. قاشاندا كومەكتەسۋگە دايىن تۇراتىنى تاڭعال­دى­راتىن ءارى ءتانتى قىلاتىن. زايىبى اقى­لاي دا وزىنە ساي ەدى, ولاردىڭ ەسىگى دوس-جا­ران­دارى ءۇشىن قاشاندا اشىق بولاتىن.

ول وتە ەڭبەكقور ەدى, شارشاۋدى بىل­مەيتىن. ونىڭ تاريحي تۇرعىدا وتە اۋقىمدى ويلاي بىلەتىن قابىلەتى مەنى ەرىكسىز تاڭعالدىراتىن. ەگەر ول عىلىم جولىن تاڭداعاندا ءىرى عالىم بولار ەدى. ارحيۆتەرگە قالاي بارعانى, قۇجاتتاردى قالاي كوز مايىن تامىزىپ زەرتتەگەنى ءالى ەسىمدە. ونىڭ بارلىق ەڭبەگى قۇجات­تارمەن راستالعان فاكتىلەرگە نەگىزدەلىپ جازىلعان, – دەيدى مىرزەكەڭ وتكەن كۇندەردى ەمىرەنە ەسكە الىپ.

قارا نار

باقتىيار ءابىلدا ۇلى ۇزاق جىلدار جامبىل وبلىستىق «ەڭبەك تۋى» (قازىرگى «اق جول») گازەتىندە ەڭبەك ەتتى, تىلشى­لىكتەن باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن اتقاردى.

قالامداس ارىپتەستەرىنىڭ جادىندا ول تىنىمسىز ەڭبەكقور, جازعاندارىنا جانى كۇيەتىن اۆتور جانە جاقسى جولداس رەتىندە قالدى. جازۋشى-دراماتۋرگ ەلەن ءالىمجان بىلاي دەپ ەسكە الادى:

– رەداكتسيانىڭ قارا نارى ەدى. گازەتتىڭ بار اۋىرتپالىعىن قايىسپاي كوتەردى. وسى جۇمىستىڭ ءبارىن ول بىلىك­تىلىكپەن ۇيلەستىرىپ, باعىتتاپ وتىرۋ­شى ەدى, ءوزى دە كوپ جازاتىن. 

كەزىندە ۇلكەن شۋ تۋدىرعان, وبلىس اۋماعىنداعى ايشا ءبيبى, قاراحان بابا كەسەنەلەرىنىڭ تاعدىرىنداعى بەت­بۇرىستى كەزەڭگە اينالعان وچەرك تە ارىپتەستەرىنىڭ ەسىندە.

– قالا ازاننان شۋلاپ كەتتى. ماقالا اكىم­شىلىكتەگى اپپارات ماجىلىسىندە تال­قى­لانىپ جاتتى, رەداكتسيادا – ايتسا-ايت­پاسا دا. تەلەفونعا تىنىم بولعان جوق. قوڭىراۋ شالماعان ايماق تا, ادام دا قالمادى. بۇل باقتىياردىڭ كوپ جىل بويعى تىنىمسىز ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى ەدى, – دەيدى دراماتۋرگ.

تارازدىڭ تاريحىن تۇگەندەگەن

باقتىيار ءابىلدا ۇلىنىڭ ايشا ءبيبى مەن قاراحان باتىردىڭ عاشىقتىق داستانىن جاڭعىرتقان ەڭبەگىنەن دە ەلەۋلى تاعى ءبىر ەڭبەگى بار. ول – جامبىل وبلىسى ور­تالىعىنىڭ تاريحي اتاۋى تاراز ەكە­نىن جانە ونىڭ 2000 جىل­دىق تاريحى بار ەكە­نىن دا­لەلدەۋى. وكىنىش­كە قاراي, بۇل جايتتى قازىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. سول تۇستا وبلىس­تىق اكىمشىلىكتىڭ يدەولوگيا بولىمىن­دە قىزمەت ەتكەن, سول ءبىر تاريحي وقيعا­لار­دىڭ تىكەلەي كۋاسى بولعان ارىپتەس شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى قۋانىش سابىر­ ۇلى بىلاي ەسكە الادى.

– باقتىيار اعا ول كەزدەگى جامبىل قالاسىنىڭ تاريحي اتى تاراز ەكەنىن, ونىڭ 2000 جىلدىق تاريحى بار ەكەنىن دالەلدەپ, جازىپ قانا قويعان جوق, رەسمي مويىنداتۋعا دا بارىن سالدى. ەلباسى جامبىل وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە القالى توپ الدىندا وبلىس ورتالىعىنا تاريحي اتاۋىن قايتارۋ, 2000 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تارالى ماسەلەنى كوتەردى. وعان ءوزىم كۋامىن. ەلىم, جەرىم دەگەن ازاماتتى ءوڭىر باسشىلارىنىڭ پرەزيدەنت الدىندا بۇل ماسەلەنى كوتەرمەۋ تۋرالى ء«وتىنىشى» دە توقتاتا المادى. ابىروي بولعاندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دۇرىس كوتەرىلىپ وتىرعانىن, داڭقتى تاريحىمىزدى جاڭعىرتۋىمىز كەرەكتىگىن ايتا كەلىپ, ماسەلەنى زەردەلەۋگە ۋادە بەردى. كوپ ۇزاماي تاريحي ماسەلەلەردىڭ قولداۋ تاپقانى تۋرالى قۋانىشتى حابار جەتتى.

1997 جىلى قىستا پرەزيدەنتىمىز قاراحان بابا كەسەنەسى الدىندا جامبىل قالاسىنا ءوزىنىڭ تاريحي تاراز دەگەن اتىن قايتارۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. 2000 جىلى باقتىيار ءابىلدا ۇلىنا وسى ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن تاراز قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلدى. ال 2002 جىلدىڭ 25-26 قىركۇيەك كۇندەرى كونە شاھاردىڭ 2000 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو اياسىندا تويلاندى.

ەل اسىعا كۇتكەن پرەمەرا

مەرزىمدى باسىلىمدا, كۇندەلىكتى شىعاتىن گازەتتە جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ باقتىيار اعا شىعارماشىلىققا, ىزدەنىس­كە, زەرتتەۋگە دە ۋاقىت تاپتى. سول كەزدىڭ وزىندە ەل تاريحىنىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇ­سىن­گەن ازامات جىلدار بويى ارحيۆ­تە وتىر­دى, قۇجاتتاردى زەرتتەدى, تاريح تەرە­ڭىندە جاتقان مالىمەتتەردى تىرنەك­تەپ جينادى. ونىمەن دە قويماي, ءتيىستى مەكەمە­لەرگە حات جازىپ, ولاردىڭ نازارىن وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي ەسكەرت­كىش­تەردىڭ كۇتىمسىزدىكتەن, جاۋىن-شاشىننان جويى­لىپ بارا جاتقانىنا اۋداردى.

ايشا ءبيبى تۋرالى اڭىزدى ول ءوزى تاشكەنت ارحيۆىنەن تاپقان قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە قايتا جاڭعىرتتى. جوعارىدا ايتىلعان تاريحي وچەركىن دە سول دەرەك­تەردىڭ نەگىزىندە جازدى.

سوندىقتان دا 1984 جىلى جامبىل وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى الىبەك امزەەۆتىڭ ايشا ءبيبى تۋرالى پەسا جازۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن ءدال وسى باقتىيار اعاعا قايىرىلعانىنا تاڭعالۋعا بولمايتىن ەدى.

– مەن تەاترعا ديرەكتور بولىپ 1983 جىلى كەلدىم. قىزمەتىمدى تەاتر رەپەر­تۋارىن وزگەرتىپ, مازمۇنىن بايىتۋدان باستادىم. رەجيسسەر اسقار قۇل­دانوۆپەن اقىلداسا كەلىپ, ايشا ءبيبى تۋرالى اڭىزدى شىعارۋىمىز كەرەك دەپ شەشتىك. پەسانى جازىپ بەرۋدى باقتىيار ءابىلدا ۇلىنان وتىندىك. ونى اڭىزعا ەكىنشى ءومىر سىيلاعان ادامنان باسقا كىم جازۋى مۇمكىن؟ قۋانا كەلىستى. قۇلشىنا كىرىستى. جارتى-اق ايدىڭ ىشىندە ءبىرىنشى نۇسقاسىن جازىپ ءبىتىردى. بىراق ودان كەيىن دە شىعارماسىن شىڭداۋ جۇمىستارىن توقتاتقان جوق. پرەمەراسى 1985 جىلى تامىز ايىندا بولدى. زالعا ەل سىيماي كەتتى, – دەپ ەسكە الادى الىبەك امزەەۆ.

باستى رولدە ول كەزدە جاس اكتريسا, بۇگىندە قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى گۇلشات قىپشاقوۆا وينادى, قاراحاننىڭ ءرولىن تالانتتى اكتەر, مارقۇم سپانديار مۇقاشەۆ اسقان شەبەرلىكپەن سومدادى.

سول جىلدارى جامبىل قالالىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتىن اتقارعان موسكاۋ نوقرابەكوۆ تە ول وقيعالاردى جاقسى بىلەدى.

– پرەمەرانى ەل اسىعا كۇتتى. ول جىل­دارى ۇلتتىق مادەنيەتىمىز, تاريحىمىز تۋرالى شىعارمالار جوقتىڭ قاسى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە باقتىيار ءابىلدا ۇلىنىڭ گازەت بەتىندە باياندالعان اڭىزى ەلگە تانىلىپ قالعان. سوندىقتان كورەرمەن «ايشا ءبيبى» سپەكتاكلىنە قۋانا كەلدى, ءتىپتى بىرنەشە قايتارا كەلىپ كورگەندەر دە از بولعان جوق. بۇل اسا قۋا­نىش­تى جاي ەدى, – دەيدى موسكاۋ نوقرابەكوۆ.

«ايشا ءبيبى» تەاتر رەپەرتۋارىنان ۇزاق ۋاقىت تۇسكەن جوق. سپەكتاكل جوعارى ناگرادالارعا يە بولدى. ەڭ باس­تىسى – كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.

– «ايشادان» كەيىن باقتىيار تاريحي تاقىرىپتاعى «تولە بي», «سىپا­تاي باتىر» جانە باسقا بىرنەشە درا­مالىق شىعارما جازدى, دەگەنمەن ونىڭ شىعار­ماشىلىعىنىڭ شىڭى قوس عاشىقتىڭ ماحاببات تاريحى بولىپ قالدى, – دەيدى ءا.امزەەۆ.

ءان قاناتىندا

سپەكتاكلگە مۋزىكانى باستاپقىدا نۇرعيسا تىلەنديەۆ جازۋى كەرەك بولاتىن.

– ءبىز نۇرەكەڭمەن كەلىسىپ, پەسانىڭ ءماتىنىن بەرىپ تە قويعانبىز. وكىنىشكە قاراي, جۇمىسىنىڭ قاۋىرتتىعىنا بايلانىستى جازا المادى. ول كەزدە نۇراعا فيلمگە مۋزىكا جازىپ جاتقان, وركەس­ترىمەن گاسترولدەرگە دە شىعۋى كەرەك بولدى. بۇل تۋرالى ماعان تەلەفون ارقىلى ءوزى ايتتى. اقىلداسا كەلىپ, قويىلىم مۋزىكاسىن سول كەزدەگى وبلىس­تىق فيلارمونيانىڭ ديرەكتورى, سازگەر التىنبەك قورازباەۆ جازادى دەپ شەشتىك, – دەيدى الىبەك امزە ۇلى.

ال بۇل تۋرالى كومپوزيتور, قازاق­ستاننىڭ حالىق ءارتيسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى التىنبەك قوراز­باەۆتىڭ ءوزى:

– باقتىيار ءابىلدا ۇلى تاريحىمىزدى جاڭعىرتۋدا وراسان جۇمىس اتقاردى. ونىڭ ولمەس تاريحي شىعارمالارى سونىڭ دالەلى. سولاردىڭ اراسىنداعى شوقتىعى بيىگى «ايشا ءبيبى» پەساسىنىڭ قويىلىمىنا مۋزىكانى مەن ءۇش ايعا تولمايتىنداي ۋاقىتتا جازدىم. ارينە, الدىمەن پەسانى وقىپ شىقتىم, ونداعى وقيعالاردى جۇرەكتەن وتكىزدىم. سپەك­تاكلدە باس كەيىپكەر ورىندايتىن «ايشانىڭ ءانى» بار. ونىڭ مۋزىكاسىن دا مەن جازدىم, ءسوزى باقتىيار اعانىڭ وزىنىكى. ءان حيتكە اينالدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 80-ءشى جىلداردىڭ سوڭىندا ونى ۇلكەن دە, كىشى دە ايتاتىن. ۇلكەن ساحنادا ونى ماقپال ءجۇنىسوۆا, قارلىعاش قوجاعازينا شىرقادى, مەن ءوزىم دە كونتسەرتتەرىمدە مىندەتتى تۇردە ورىندايمىن, – دەپ ەسكە الادى.

بۇل ءاندى سىزدەردىڭ دە سان رەت تىڭدا­عان­دارىڭىزعا سەنىمدىمىن.

سىرلى سازبەن ايشىقتالعان عاشىق­تىق سەزىمگە تولى جىر جولدارى ەل اراسىنا تەز تارادى. ءبىزدىڭ وتباسىمىزداعى سۇيىكتى اندەردىڭ ءبىرى دە وسى «ايشانىڭ ءانى» ەدى. بەرىلە شىرقايتىنبىز, ال اكەمىز دومبىرامەن سۇيەمەلدەيتىن. كەيىن دومبىرامەن ورىنداۋدى ءوزىمىز دە ۇيرەنىپ الدىق.

كوزدەن كەتسە دە, كوڭىلدەن كەتپەۋى ءتيىس

ونىڭ عۇمىرى ۇزاق بولعان جوق. جۋرناليست, جازۋشى, دراماتۋرگ, زەرتتەۋ­شى باقتىيار ءابىلدا ۇلىنىڭ باقيلىق دۇنيەگە اتتانعانىنا بيىل ون جىل.

قوس عاشىق ايشا ءبيبى مەن قاراحان باتىر تۋرالى شىعارمانىڭ تۇڭعىش قويىلىمىنىڭ پرەمەراسىنا 35 جىل تولىپ وتىر.

وسى ۋاقىت ارالىعىندا قوس كەسەنە جامبىل وبلىسىنىڭ ەڭ تانىمال سيمۆولىنا اينالدى. بۇل تاريحي نىسان­دار كيەلى ورىنداردىڭ رەسپۋبل­ي­كا­لىق تىزىمىنە ەنگىزىلگەن جانە بۇكىل قازاق­ستاننان, باسقا ەلدەردەن ساياحاتتاپ كەلە­تىن تۋريستەردىڭ, دەرتىنە شيپا ىزدەپ كەلە­تىن زيارات ەتۋشىلەردىڭ سۇيىكتى جەرلەرى.

ال وسى ايماق مادەنيەتىنىڭ, تاريحى­نىڭ ۇلكەن ءبىر قاتپارىن ساقتاپ قالۋ جونىندەگى ەڭ العاشقى جانە ەڭ ماڭىزدى قادامدى كوپ جىلدار بۇرىن وبلىستىق «ەڭبەك تۋى» گازەتىنىڭ ءجۋرناليسى باق­تىيار ءابىلدا ۇلى جاساعان بولا­تىن. جاس ءتىلشى كەسەنەلەرى اۋليە­اتا وڭىرىندە سانداعان عاسىر بويى ماحاببات سيمۆولىنداي بولىپ تۇر­عان تۇلعالار تۋرالى مالىمەتتەردى كور­شى ەلدىڭ ارحيۆتەرىنەن ءوز بەتىنشە تابان­دىلىقپەن ىزدەدى.

كونەكوزدەر مەن باقتىيار اعانىڭ زامانداستارى, ارينە, ونىڭ ەڭبەگىن, شىعار­ماشىلىعىن جاقسى بىلەدى. الايدا, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءوزى ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتكەن, قازىر «اق جول» دەگەن اتپەن شى­عىپ جاتقان گازەت رەداكتسياسىندا دا, وبلىستىق مۋزەيدە دە, ءتىپتى «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» ورتالىعىندا دا ءوزىنىڭ تاباندى ەڭبەگى­مەن, ىزدەنىسىمەن ۋاقىت تەگەر­شىگىن كەرى اينالدىرا العان, تاراز شاھا­رى­نىڭ داڭقتى تاريحى بار ەكەنىن دالەل­دەپ, سول كەزدىڭ وزىندە-اق رۋحاني جاڭ­عى­رۋى­مىزعا ولشەۋسىز ۇلەسىن قوسقان, ماحاب­بات سيمۆولىنا اينالعان اڭىزدى تاريح توزاڭىنان ارشىپ الىپ, حال­قى­مىز­بەن قايتا قاۋىشتىرعان ادامعا ار­نال­عان نە كابينەت, نە ستەند, نە تاقتا جوق.

شىنىن ايتقاندا, وتە وكىنىشتى جايت. ويتكەنى مۇنداي ادامدار ماقتانىشىمىز بولۋى ءتيىس. جاستارىمىزعا, جالپى قوعا­مى­­مىزعا, ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە, ءوزىنىڭ سۇ­يىك­تى ىسىنە بەرىلە قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى قاجەت.

بۇل ورايدا شىعارماشىلىق ادامدارىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جۋرناليستەر اراسىنداعى سىيلىقتىڭ باقتىيار ءابىلدا ۇلى اتىنداعى «تاريح زەرت­تەۋشىسى» نوميناتسياسىن تاعايىنداعان دۇرىس بولار ەدى.

زارينا موسكاۋ,

جۋرناليست