كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
وتكەندە الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنا قاراستى قابانباي اۋىلىندا 15-16 جاستاعى ەكى ءجاسوسپىرىم ءيتتى تىرىدەي ورتەپ, الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ جانىن تۇرشىكتىرسە, اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەركىنقالا اۋىلىنداعى جاسى وتىزدان اسقان ازاماتتىڭ ءيتتى ەسىككە قىسىپ قويىپ, ۇستىنە بار سالماعىمەن سەكىرگەن بەينەتاسپاسى تارادى. بۇل نە, پسيحولوگيالىق اۋىتقۋ ما, جوق الدە ءححى عاسىرداعى ازعىندىقتىڭ ايناسى ما؟ كورگەن ادامنىڭ كوزى, ەستىگەن جاننىڭ جۇرەگى شىدامايتىن بارىپ تۇرعان باسسىزدىق, ايتۋعا ۇيات ايۋاندىق بۇل! اتا-باباسى تابيعاتپەن تەل وسكەن ۇلتتىڭ ۇرپاعى وسىنداي بولماۋى كەرەك ەدى عوي؟! جاعا ۇستاتارلىق قانىپەزەرلىك قانىمىزدا قايدان پايدا بولدى؟ ونى بىلمەيمىز. ءبىر بىلەتىنىمىز, كەلە-كەلە مۇنداي وزبىرلار براكونەرلىك ارەكەتكە بارۋدان دا تارتىنبايدى.
براكونەرلىك دەمەكشى, بۇگىندە مال باۋىزدار الدىندا «سەندە جازىق جوق, مەندە ازىق جوق», دەپ بەت سيپايتىن اۋىل اقساقالدارى دا ازايىپ بارادى. ونداي كونەكوزدەر ءتۇز تاعىسىنا قارۋ الا جۇگىرمەگەن. تولدەتىپ وتىرعان ءتورت ت ۇلىگىنە جاۋىزدىق جاساعان دا ەمەس. «كيەسى اتادى, قارعىسى ۇرپاعىما جابىسادى» دەپ, اڭشىلىقتان باسىن اۋلاق سالعان قاريالاردى دا كوردىك. وكىنىشتىسى سول, ونداي اقساقالداردىڭ ايتقانىن تىڭداپ, ءتىلىن الىپ جاتقاندار جوقتىڭ قاسى. سونىڭ كەسىرىنەن جازىعى جوق جانۋاردى ازىعى جوقتىقتان ەمەس, كەرىسىنشە, كويلەگى كوك, قارنى توقتىقتان اۋلايتىندار كوبەيدى. ەرمەك ءۇشىن ەلدەن جاسىرىنىپ, توگۋگە تۇرارلىق قان, اتۋعا تۇرارلىق اڭ ىزدەپ جۇرگەندەر تۋرالى مالىمەتتى كۇندە ەستيتىن بولدىق. ول – ول ما, ولجاسىنا ماقتانىپ, جايراپ جاتقان جانۋارلاردىڭ جانىندا سۋرەتكە تۇسەتىندەردى قايتەرسىڭ...
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى كەلتىرگەن مالىمەتكە سەنسەك, بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتىڭ وزىندە براكونەرلەردەن اقبوكەننىڭ 1571 ءمۇيىزى مەن 513 تۇتاس ەتى تاركىلەنىپتى. 513 كيىكتىڭ كوز جاسىنا قالدىق دەگەن ءسوز! وتكەن جىلى وسى مەرزىمدە ەلىمىزدە 25 براكونەرلىك ارەكەت تىركەلىپ, اكبوكەننىڭ 530 ءمۇيىزى مەن 650 تۇتاس ەتى تاركىلەنگەن بولاتىن. ياعني بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بيىل مۇنداي وقيعالاردىڭ سانى ايتارلىقتاي وسكەنى بايقالادى. سولاي بولا تۇرا, قۇرىقتالعانداردىڭ سانىنا قاراپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىلمىستىق توپتاردىڭ جولىن كەسۋدەگى ارتا تۇسكەن جۇمىس ۇيلەسىمدىلىگى مەن ءوزارا ءىس-قيمىل جەدەلدىگىن دە العا تارتۋعا بولادى.
جالپى, العاشقى جارتىجىلدىقتا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار تابيعاتتى قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋدىڭ 3748 وقيعاسىن انىقتادى. ءۇش مىڭنان استام ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە, 12 براكونەر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. جازا باسىپ, جازالانعاندارعا سالىنعان ايىپپۇلدىڭ جالپى سوماسى 44 ملن تەڭگەگە جەتىپ, زالال كولەمى 1,6 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بىلتىر وسى كەزەڭدە 4 197 وقيعا تىركەلىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 3 335 ادام, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە 19 ادام تارتىلعان بولاتىن. ال سول كەزدەگى سالىنعان ايىپپۇلدىڭ جالپى سوماسى 45,6 ملن تەڭگەنى قۇراپ, زالال كولەمى 870 616,2 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن ەدى.
تابيعاتقا كەلتىرگەن زيانى بىلاي تۇرسىن, كەي براكونەرلەردىڭ قاندىقول قاراقشىعا اينالىپ, ادام قانىن ارقالاعانى ايرىقشا الاڭداتادى. ەلدى ەسەڭگىرەتكەن ونداي قايعىلى وقيعالار وتكەن جىلدىڭ وزىندە ەكى مارتە تىركەلدى. بىلتىر جىل باسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانىنداعى تەڭىز كولىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ ەكى ينسپەكتورى كيىك اتقانداردى قۇرىقتايمىن دەپ ءجۇرىپ قاسكويلەردىڭ قاتتى سوققىسىنا جىعىلعان ەدى. سول سوققىلاردىڭ سالدارىنان قورىقشى ەرلان نۇرعاليەۆ ومىردەن وزىپ, ونىڭ ارىپتەسى پەتر نيتسىك اۋىر جاراقاتتانعان بولاتىن.
وسى وقيعادان كەيىن جارتى جىل وتەر-وتپەستە «وحوتزووپروم»-نىڭ تاعى ەكى ينسپەكتورى براكونەرلەردەن ءزابىر كوردى. ولار اقمولا وبلىسىنا قاراستى جارقايىڭ اۋدانىندا كيىك اتىپ جۇرگەندەردىڭ ىزىنە تۇسكەن. جاۋاپقا تارتىلعىسى كەلمەگەندەر قورىقشىلارعا قارسى وق اتىپ, ينسپەكتور قانىش نۇرتازينوۆ قازا تاپقان ەدى. سول كۇنى قاسىنداعى ارىپتەسى سامات وسپانوۆ تا جارالاندى.
ارينە, ەكى اياقتى ايۋاننان ءتورت اياقتى حايۋاندى قورعايمىن دەپ ءجۇرىپ جاپا شەككەن ەرلەردى ەل ەسىنەن شىعارمايدى. اقىندار جىر ارناپ, سۋرەتشىلەر ءۇي قابىرعالارىنا الىپ مۋرال كەسكىندەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قىزمەتتىك بورىشىن اتقارۋ كەزىندە ەرەن ەرلىك پەن قايتپاس قايسارلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ە.نۇرعاليەۆ (قايتىس بولعاننان كەيىن) پەن پ.نيتسىك ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن ناگرادتالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومار توقاەۆ قىزمەتتىك بورىشىن اتقارۋ ۇستىندە كورسەتكەن ەرلىگى مەن جانقيارلىعى ءۇشىن مارقۇم ق.نۇرتازينوۆتى ءى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتاسا, س.وسپانوۆتىڭ وڭىرىنە ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنى تاعىلدى.
وسىمەن توقتاۋعا بولاتىن با ەدى؟ جوق! قاسكويلەردى جازالاۋ ءوز الدىنا, قورىقشىلاردىڭ ولىمىنەن ساباق الىپ, زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزەر كەز كەلگەنى ايقىن ءبىلىندى. وسىلايشا بۇل قايعىلى وقيعالار ەلىمىزدەگى براكونەرلىك ماسەلەسىن شەشۋگە قوماقتى قوزعاۋ سالدى. «قورىقشى-ينسپەكتورلار قانىش نۇرتازينوۆ پەن سامات وسپانوۆ مەملەكەتىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىن قورعاۋ جولىندا ەرجۇرەكتىلىك كورسەتتى. ولاردىڭ ەرلىگىن ماقتان تۇتامىز. ق.ءنۇرتازينوۆتىڭ وتباسىنا كومەك كورسەتىلەدى. ونىڭ ەسىمى ماڭگى جادىمىزدا ساقتالادى. يماندى بولسىن! قورىقشى-ينسپەكتورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە براكونەرلىككە قارسى جازانى كۇشەيتۋ ماقساتىندا زاڭنامانى قايتا قاراۋ قاجەت», دەدى ق.توقاەۆ.
وسى ءبىر وپاسىز ارەكەتتەردى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇنەمى وتكىر سىنعا الىپ كەلەدى. ءتىپتى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ براكونەرلىككە قارسى جازانى كۇشەيتۋ تۋرالى پىكىرى وتكەن جىلى جاريالاعان «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» تاقىرىبىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا كورىنىس تاپتى. «سوڭعى ۋاقىتتا بولعان قايعىلى وقيعالار ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – براكونەرلىك پروبلەماسىنىڭ بەتپەردەسىن اشتى. بۇگىندە براكونەرلەر ساقاداي-ساي جابدىقتالىپ, قارۋلانعان جانە وزدەرىنىڭ جازالانا قويمايتىنىنا سەنىمدى. بيىلدىڭ وزىندە جانۋارلار الەمىن قورعاپ جۇرگەن ەكى ينسپەكتور براكونەرلەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. جاقىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مارقاكول كولىندە براكونەرلەردىڭ قىلمىستىق توبى ۇستالدى. بۇل تەك ءبىر عانا مىسال, الايدا براكونەرلىكتىڭ تامىرى تەرەڭگە جايىلعان, سونىڭ ىشىندە بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سالعىرتتىعىنان بولىپ وتىر. براكونەرلەر ۇلتتىق بايلىعىمىز – تابيعاتىمىزعا اياۋسىزدىقپەن ورنى تولماس زيان كەلتىرۋدە», دەگەن ق.توقاەۆ ۇكىمەتكە ەكى اي ىشىندە ءتيىستى زاڭنامانى قاتايتۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
ول جۇمىستار دا ۇكىمەت نازارىنان تىس قالعان جوق. زاڭ كۇشەيدى. بۇدان بىلاي زاڭسىز اڭ اۋلاعان ادام 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولسا, ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت براكونەرلىك ارەكەتكە بارعا تۇلعانىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ مەرزىمى 4 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. ال جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاپ جۇرگەن مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق كورسەتىلگەن جاعدايدا قۇقىق بۇزۋشى 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.
P.S. وسى كۇنى مارقۇم ەرلان نۇرعاليەۆتىڭ قۇرالايدى كوتەرىپ تۇرعان سۋرەتى كوز الدىمىزعا ءجيى كەلەتىن بولىپ ءجۇر. جاي سۋرەت ەمەس, قاسيەت پەن قاسىرەتتىڭ, وكىنۋ مەن وپىنۋدىڭ سۋرەتى, جان-جانۋارلار الەمىنە دەگەن كىرشىكسىز ماحابباتتىڭ سيمۆولى ەدى وسى قاس-قاعىم ءسات. بالكىم, قارۋ-جاراق ساتاتىن ءار دۇكەننىڭ ماڭدايشاسىنا وسى پورترەتتى ءىلىپ قويۋ كەرەك شىعار. سوندا كوزى جاۋدىرەگەن قۇرالايعا دا, ونى ايالاپ جۇرگەن جۇزدەگەن قورىقشىعا ايانىش سەزىمى ۇيالاپ, وق اتىلمايتىن با ەدى...
