ءداۋىر ارقىلى ابايدى اشامىز با,
اباي ارقىلى ءداۋىردى اشامىز با؟
تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ اباي ىلىمىنە مىقتاپ دەن قويۋى ەرتەدەن باستالعان. ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا ماسكەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە «جۇمباق جاننىڭ» العاشقى نۇسقاسىن «اباي» دەگەن اتپەن ۇلى اقىننىڭ قايتىس بولعانىنا 50 جىل تولۋ قارساڭىندا 1958 جىلى قازاق مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان شاعىن كىتاپ ەتىپ شىعاردى. ماسكەۋدىڭ «سوۆەتسكي پيساتەل» باسپاسىنان «اباي كۋنانباەۆ» اتتى كىتابى دا باسىلدى. ودان كەيىن دە رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە اباي تۋرالى زەرتتەۋ ماقالالارى ۇزبەي جاريالانىپ تۇردى. سول كەزەڭدە جارىق كورگەن «اباي», «اباي قۇنانباەۆ. جەمىستى جولدا», ماسكەۋدەن شىققان «پوەزيا كازاحسكوگو نارودا», «انتولوگيا كازاحسكوي پوەزي», «اباي كۋنانباەۆ. و پروشلوم ي ناستوياششەم» اتتى جيناقتارعا زەرتتەۋ ماقالالارى ەندى. «شەجىرەلى ساحارا» اتتى پروزالىق كىتابىندا اباي تۋرالى «ماڭدايدىڭ سورى» اتتى كوركەم اڭگىمەسى دە بار. 1970 جىلى ماسكەۋدەگى جازۋشىلار وداعىنىڭ قازاق بولىمشەسىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە «اباي قۇنانباەۆ تۋرالى كىتابىمدى تولىق ءبىتىرۋ ءۇشىن» دەپ ەكى اي مەرزىمگە ىسساپارعا شىعۋعا رۇقسات سۇرايدى. سەمەي مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا بارىپ, اباي اقىننىڭ كوزى ءتىرى جاقىندارىمەن, اقىن مۇراسىن ساقتاعان جاندارمەن كەزدەسىپ, قۇندى مالىمەتتەرمەن قانىعادى. ودان كەيىن دە ولە-ولگەنشە اباي مۇراسىنا قايتا-قايتا سوعىپ, ىندەتە زەرتتەپ, اۋىق-اۋىق ماقالالار جازىپ, قايتا ورالىپ وتىرعان. تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ سوڭعى شىققان شىعارمالار جيناعىنا «جۇمباق جان» ەنگىزىلدى.
1972 جىلى جارىق كورگەن «جۇمباق جان» كىتابىنا «اباي قۇنانباەۆ تۋرالى دەرەكتى حيكايا» دەپ ايدار تاققان ەكەن. تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ كوپ جىل بويى جيناپ-تەرگەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى – قازاقتىڭ ۇلى ويشىل اقىنى, ساناتكەرى اباي قۇنانباەۆ تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى توعىستىرا, ەكشەي وتىرىپ, جازۋشى قۇنارلى, كوركەم پروزانىڭ تولعانىستى تىڭ تۇرىنە قۇلاش ۇرادى. بارىنشا سازدى, بەينەلى تۇردە سەرپىندى دە, لەپتى, ىرعاقتى جازىلعان بۇل كىتاپ اباي تۋرالى تۇسىندىرمەنىڭ, تەبىرەنىستىڭ ىشكى سەزىمىمەن, اسەرلىگىمەن كوكەيگە قونا كەتەدى. كىتاپتىڭ «جۇمباق جان» اتالۋىندا شەشىلگەن جۇمباقتىڭ سىرى, شەشىلەر ماسەلەنىڭ نۇسقالارى جاتىر. كىتاپتىڭ «اباي حاقىندا قالام تارتپاعان اعا جازۋشى جوق, وعان ولەڭ ارناماعان اقىن كەم. ارناۋلى زەرتتەۋشىلەر ءوز الدىنا. بۇل ءداستۇر كەلەشەكتە دە تولاستاماق ەمەس. اباي مۇراسى جايىندا ماسەلە قوزعاۋدا كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىن كوزدەۋ بار... قازاقتىڭ ىسىلعان كلاسسيكاسى ابايدان باستالسا, وعان كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىردە-ءبىر اقىن تىركەلمەسە, اباي تۋرالى ەڭبەك جازۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. اسقار تاۋدىڭ ءتۇبى تۇنشىقتىرادى. ونىڭ بيىگىن اڭعارۋ ءۇشىن الىستان قاراۋعا كەرەك. كوز جازىپ قالۋعا جانە بولمايدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە مۇشەل مەرەكەلەر قوناقتاعان جولاۋشىنى تولعاندىرارلىق بەلەستەرگە بارا-بار... اباي – ازامات, قايراتكەر, ساناتكەر, ويشىل اقىن. ول ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى, تۇستاسى, اعاسى, اتاسى. ول ءوز ءداۋىرىنىڭ كۇرەسكەرى, اقىلگويى. وسىنىڭ بارشاسىن توپتاستىرعاندا «اباي» دەگەن كەمەڭگەر تۇلعا تۋادى. بۇل تۇلعانى قالايشا انىقتاۋ, قالايشا مۇسىندەۋ كەرەك؟ ءداۋىر ارقىلى ابايدى اشامىز با, ياكي بولماسا, اباي ارقىلى ءداۋىردى اشامىز با؟ ادەبيەت زەرتتەۋ ءتاسىلى جاعىنان كەلگەندە مۇنىڭ ءمانى ايرىقشا. پسيحولوگيانى انىقتايتىن عىلىم بار بەيىمدى ادامدى تالانت توبىنا تەلىسە, بىرنەشە بەيىمنىڭ باسىن قوسقان كىسىنى دانىشپان دەپ تانيدى. اباي قۇنانباەۆ وسىنىڭ سوڭعىسىنا جاتادى. ول كەيدە توكپە, كەيدە بۇكپە. كەيدە سىرشىل, كەيدە سۋرەتشىل, كەيدە ىڭكار, كەيدە تورىققىش. كەيدە اسەرشىل, كەيدە بايقامپاز. كەيدە ويشىل, كەيدە اقىلگوي. وسىنىڭ ءبارى ونىڭ بايىرعى بولمىسىنىڭ, تابيعي دارىنىنىڭ ۇستىنە ونىڭ مۇراتىنىڭ, مۇددەسىنىڭ كەڭدىگىنەن تۋعان قاسيەتتەر ەدى. اعىمداعى ءباسپاسوزدى, مەنشىكتى ءناشىرياتى جوق قازاق ساحاراسىندا ولەڭ-جىر, حيسسا-داستان وتە-موتە ءوتىمدى ەدى. سوندىقتان اباي پوەزياعا توتەنشە جۇكتەر ارتۋعا ءماجبۇر بولدى. ابدەن تولىسقان شاعىندا تۋعان قارا سوزدەرىن بىلاي قويا تۇرساق, اباي ءفالساپاسى, ەستەتيكاسى, تۇرمىستىق تولعانىستارى ونىڭ پوەزياسىندا, جۇرتقا تەز تارايتىن ۇشقىر جانردا جاتىر» دەپ وي تۇيەدى تاكەندەي سۇڭعىلا جازۋشى.
«جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا, مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا» دەگەن اباي ولەڭىنىڭ قوس شۋماعى تەڭىزشىنىڭ تارلانىنا جەتكىزبەيتىن مۇحيتتىڭ تۇڭعيىق تۇبىندەي. بۇل تۇڭعيىقتا ءبىر كۇندە, ءبىر جىلدا شەشىلەتىن قۇپيا جاتقان جوق, عاسىرلار شەشەتىن, بالكىم, شەشە جاتاتىن جۇمباق جاتىر. اباي قۇنانباەۆ سىندى ۇلى اقىنداردىڭ ماعىناسى تەرەڭ مۇراسى ءبىر كەزەڭنىڭ, ءبىر ءداۋىردىڭ ەنشىسىندە قالمايدى. وعان اۋىسپالى ۇرپاقتار ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, ءوز باعاسىن بەرە جاتادى. مازمۇندى ءومىرباياننىڭ, ءمانىستى تۆورچەستۆونىڭ قىرى مەن سىرى داۋىرلەردىڭ باسىندا اشىلا تۇسەدى. قىرى قىرۋار, سىرى قيىن اباي ءوز تۇسىندا عانا جۇمباق بولماي, وسى زامانعا دا سىباعا قالدىرىپ كەتكەن. «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا» دەگەندە كەلەشەك داۋىرلەرگە, جاڭا بۋىن تۇلەكتەرگە مۇڭ شاعىپ, سىر مەڭزەگەن, ءتۇپسىز تۇسپال قالدىرعان. ءوز زامانىنان وزعان ويشىل جان بولاشاق قاۋىمعا ۇلكەن ءۇمىت ارتقاندا ءتىلدىڭ تاڭباسىن, جۇرەكتىڭ تەرەڭدىگىن ارتىق ساناعان. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىنىڭ وڭاي تابىلمايتىنىن شىنشىل دا, سىرشىل بەينەلەپ جەتكىزە بىلگەن. اباي – تاۋداي تۇلعا. اباي – ساحاراداي شەجىرە. اباي – سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى سۋرەتكەر. ءوز ءومىرىنىڭ جالعاسىن توزباس توماردان تابا بىلگەن بايىرعى گەني. ءومىر جولىنا, ادەبي مۇراسىنا قانشا ۇڭىلسەك جاتىرقامايتىن شيپالى جۇمباق. «شىنىن ايتپاي, سىرىن ايتاتىن» سۇمدىق سىپايى. جالعىز جىبەكتىڭ جۇزدەگەن ءتۇيىنى ابايدان تابىلادى. شەبەر قول, سەزىمتال جۇرەك, ميلى پاراسات تاڭدايتىن تۇيىندەر – سانسىز ۇرپاقتىڭ ۇلەسى» دەپ جازادى تاكەن الىمقۇلوۆ.
ۇلى ابايدىڭ ومىرشەڭ مۇراسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ جازۋى بويىنشى اقىن كوزى تىرىسىندە ولەڭدەرىن جيناستىرماستان قاعازعا جازىپ, جاستارعا تاراتىپ بەرىپ وتىرعان. ونەرگە قۇشتار جاستار اباي ولەڭدەرىن تەز جاتتاپ العان. وسىلايشا اباي ولەڭدەرى قازاق ساحاراسىندا اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ وتىرعان.
«جۇرتىم-اي, ۇقساڭشى سەن ءسوزدىڭ ءىشىن»
«اباي ون ءتورت جاسىنان باستاپ ولەڭ جازعانمەن, سول ولەڭدەرىن قۇنتتاماعان, جيناستىرىپ, ساقتاماعان. بەرىرەكتە, جاسى قىرىقتان اسقان كەزىندە جازعان ولەڭدەرىن التى-جەتى جىل بويىنا باسقا ادامنىڭ اتىمەن تاراتقان. اباي مۇراسىنىڭ ءار تاراۋى دەربەس ەڭبەكتەرگە تاتيدى. وسى مۇرانىڭ ەڭ تەرەڭى, ەڭ باعالىسى, ەڭ باياندىسى – سىرشىل ليريكاسى. بۇعان ازاماتتىق سارىن, كوڭىل سازى, تابيعات تولعاۋى, ماحاببات جىرى جاتادى. «جۇرتىم-اي, ۇقساڭشى سەن ءسوزدىڭ ءىشىن» دەپ كەلەتىن شىمىر جولداردان باستالاتىن اباي سارىنى, اباي سازى, اباي لەبى ادام جانىن الديلەيتىن الۋان-الۋان اۋەندەرگە ۇلاسقاندا, وسىنىڭ بارشاسىنىڭ ۇستىنەن قارايتىن بيىك پاراسات تۇرادى. بۇل جاعىنان كەلگەندە اباي نەمىستىڭ گەتەسىن, ورىستىڭ پۋشكينىن ەسكە تۇسىرەدى. ۇلى اقىننىڭ الەمدى كورۋى ايشىقتى, دۇنيە تانۋى تەرەڭ, تۇسىنىگى تۇڭعيىق كەلمەك. بۇعان اقىننىڭ ورالىمدىعى قوسىلماق. وي-پىكىردىڭ, سانا-سەزىمنىڭ ۇزاق جاساۋىندا بولمىستىڭ قۇنارى جاتادى. ۇلى اباي ءومىر سىرىنا قانىقتىعىن, قيلى پيعىلعا, مىنەز-ق ۇلىققا سۇڭعىلا سىنشىلدىعىن, ءسۇيىنىش-كۇيىنىشىن بىلاي قويعاندا, تۋعان تابيعاتتى كورە, سەزە, سەزىنە بىلۋىندە قانشاما قۇدىرەتتى نازىكتىك جىتىر.
«جاۋعان كۇنمەن جاڭعىرىپ,
جەر كوگەرىپ كۇش الار.
اققان جاسقا قاڭعىرىپ,
باس اۋىرىپ, ءىش جانار» دەگەن شۋماق ولەڭدە قانشاما تابيعات كورىنىسىنە استاسقان كوڭىل-كۇي جاتىر» دەسەڭىزشى دەپ جازادى تاكەن الىمقۇلوۆ.
قولىنا قالام ۇستاعان قازاق بالاسى ءتىل ۇستارتۋدا ابايعا سوقپاي وتپەگەن, كەلەشەكتە دە وتە المايدى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءجىتى باقساق, اباي ادەبيەتتىڭ توركىنى حالىقتا ەكەنىن, وزىنەن بۇرىنعى اقىنداردان دا جاقسى بىلگەن. سول سەبەپتى اقىن شىعارمالارىندا بەي-بەرەكەت ورامدارعا, سىرتى سۇلۋ سىلدىر سوزدەرگە بارماي, ويلى, ورالىمدى, جاندى ءسوز جاساعان. پوەزيا سىرىن «قۋاتتى ويدان باس قۇراپ, ەركەلەنىپ شىعار ءسوز» دەپ تۇيگەن.
اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭ – شىم-شىتىرىق ءداۋىر. ۇلى اقىن تۇنەكتەن ساڭىلاۋ ىزدەپ, «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ», بولاشاققا وتكەل بولاتىن سوقپاعىن تابا ءبىلدى. ول كەزەڭدە ءار اقىننىڭ ءار اعىمعا تۇسۋىندە بەلگىلى تابيعيلىق جاتادى. ال اباي بولسا ەسكىنىڭ سوقپاعىنا تۇسپەي توتەدەن جول تارتتى. كۇللى حالىقتىڭ قامىن جەگەن بۇقاراشىل, شىنشىل ادەبيەتتىڭ تۋىن كوتەردى. ونىڭ سايىن ساحارادا بەدەلىنىڭ ولشەۋسىز ءوسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى بولدى. وسىنى سەزگەن كەيبىر كىتابي اقىندار ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ پەن شادىتورە جاھانگەرۇلدارى ابايدىڭ ۇلىلىعىن مويىنداپ, حالىقتىڭ مۇراتى مەن مۇڭىنا جۋىق شىعارمالار جازدى. تاكەن الىمقۇلوۆ كەزىندە جەرلەسى شادىتورەنىڭ جازبا مۇراسىن ەل ىشىنەن جيىستىرىپ, زەرتتەگەن بولاتىن.
ابايدىڭ ءومىربايانى, وسكەن ورتاسى, ەلمەن, بەلگىلى توپتارمەن ارالاس-قۇرالاسى ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىز-لاقاپ ارقىلى جەتتى. باسپاسوزدەن تاڭبا تاپقان تاريحي دەرەكتەر, ارحيۆتىك ماتەريالدار ماردىمسىز بولدى. اباي زامانىنىڭ شىم-شىتىرىق شاركەزدىگى بەيتاراپ تالداۋدان قاعاجۋ قالعان شاقتار ءوز الدىنا. اباي سىندى ايرىقشا دارىننىڭ, شىنشىل, سىرشىل سۋرەتكەردىڭ قوعام اتاۋلىدان الاتىن اسەرى, باعدارلايتىن بايقاۋى, تۇيەتىن ءتۇيىنى, بىلايشا ايتقاندا, جاقسىعا جاناسۋمەن, جاماننان جەرۋمەن شەكتەلمەيدى. الەۋمەتتىك كوزقاراس پەن سۋرەتكەرلىك شىنشىلدىقتىڭ اراسىنداعى قايشىلىق ءوز الدىنا. حالقىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن, ۇلگىلى ەل بولۋىن ارمانداعان اباي قايسار قايراتكەردىڭ قاتارىندا نازىك تە اسەرشىل اقىن, قيىن بولمىس. ونىڭ ىشكى الەمى ءوزى ايتپاسا, ءوزىن تانۋعا كەلگەندە نەشەمە قايشىلىقتارعا ۇرىنادى. بۇل وتە-موتە ۇلى سۋرەتكەرگە ءتان قاسيەت. گەتە مەن ومار ھايامنىڭ, پۋشكين مەن ميتسكەۆيچتىڭ, پروزادا ونەرە دە بالزاك پەن لەۆ تولستويدىڭ تاجىريبەسى وسىنىڭ ايعاعى. وسى تۇرعىدان العاندا ابايتانۋ پروبلەماسى تالاپكەردىڭ ەنشىسىنە تيەمەل ەمەس, ءتوزىمى مەن ەڭبەكقورلىعىنا, دارىنىنا تيەمەل. بۇل جۇيەدەگى شاشىراڭقىلىقتى, اتاپ ايتقاندا, ابايدى اڭىزعا اينالدىرۋشىلاردىڭ, ونى زەرتتەۋشىلەردىڭ, اقىن تۋرالى ەڭبەك جازۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقى, ءبىلىم-دارەجەسى, دارىن قىرى, تالعام مولشەرى ءتۇرلى-ءتۇرلى ەكەنىن, دەمەك, ولار ۇلى ادام توڭىرەگىندە وزدەرىن كورسەتپەي تۇرا المايتىنىن قوسساق, ماناعى جۇمباققا قايتا سوقپاسقا لاج جوق. ونى كىم شەشتى, قالاي شەشتى؟ شەشتى مە, جوق, تەك جورامالمەن تىندى ما, مىنە, گاپ وسىندا.
ولسە, ولەر تابيعات, ادام ولمەس
ومىرىندە ابايدىڭ ءتىرى بەينەسىن كورمەگەن, سوڭىنا قالدىرعان وشپەس مۇراسىمەن سۋسىنداپ, ۇلىلىعىنا ءتانتى بولعان تاكەندەي تەرەڭ ويشىل ازامات عۇلاما اقىننىڭ ءاربىر ولەڭ شۋماعىنان استار, ءالى كۇنگە, بالكىم, بولاشاقتا دا شەشىمىن تاپپايتىن, شەكسىز وي مۇحيتىنىڭ شىڭىراۋىنان قازىنا ىزدەيدى. ءوزىنىڭ سەزىمتال جان-دۇنيەسىن, وي-تۇيسىگىن اباي جاراتىلىسىمەن ۇندەستىرىپ, سودان ۇقساستىق تابادى. تاكەن اقىندى شۇقشيىپ زەرتتەپ, جۇمباق الەمگە بوي ۇرىپ, ءوزى دە بىرتىندەپ جۇمباق جانعا اينالدى.
ء«ىرى دارىن, زور ساناتكەر ابايدىڭ... ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا نەگە ول تاعدىردان ءولىم تىلەدى؟» دەپ جازادى تاكەن «جۇمباق جاندا». – «جۇرەگىم ويباي, سوقپا ەندى» دەپ نەگە زارلايدى؟ نەدە بولسا, ونىڭ ومىردەن قورىقپاعانى, قاشپاعانى راس. «ولسە, ولەر تابيعات, ادام ولمەس, ول بىراق, قايتىپ كەلىپ, ويناپ-كۇلمەس» دەگەندە, ول ەڭ اۋەلى ءوزىن مەڭزەگەن, حالقىنىڭ كەلەشەگىنە جالعاستىرىپ بولجاعان. سودان قۋانىش تاپقان. ابايدىڭ شورت سىنىپ, مورت وتىرىپ قالۋىنا سوناۋ وسپاننىڭ, ودان بەرگى ءابدىراحماننىڭ, ەڭ سوڭعى ماعاۋيانىڭ ءولىمى سەبەپ بولدى دەگەن بولجاۋ مەن ءۇشىن يلانىمسىز. «قالىڭ ەلىم قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەپ ومىرىنە قام جەگەن اقىن وسپاننىڭ ولىمىندە «بەرگىشىم-وي!» دەپ داۋىس سالعان اعايىندى «العىشىم-اي!» دەپ قازا ۇستىندە اجۋالاعان سىنشى اباي باۋىر مەن بالانىڭ قاسىرەتىن كوتەرسە كەرەك-ءتى. راس, جالپاق جۇرتتىڭ اڭىزى ماعاۋيا ولگەندە اباي: «قىرىق كۇننەن قالماي ارتىڭنان بارارمىن, قاراعىم!» دەپتى دەسەدى. ابايدىڭ قىرىق كۇننەن كەيىن دۇنيەدەن كوشكەنى دە راس. بىراق, بۇل فاكتىنىڭ ءبىر ءوزى اباي ءولىمىنىڭ تۇپكى سەبەبىن اشا المايدى. قاسىرەتتى, قۋانىشتى شاقتاردا پەندەنىڭ كوڭىل-كۇيى شۇعىل وزگەرمەك, باسىنا وي ورالماق. ء«ولىپ تىنامىن!» دەگەندەردىڭ ولمەگەنىن تالاي كورگەنبىز. اباي قىرىق كۇندى مەڭزەگەن جەرىنەن شىقسا, بۇنى ءفالسافا تىلىندە كەزدەيسوقتىق دەيدى. ونىڭ اقىراماش تۇڭىلىسكە, تاۋسىلماس تورىعىسقا بارۋىنىڭ وزىندە توزعان عۇمىردىڭ قاڭقاسى جاتپاسىن؟ اباي سىندى شەكسىز سەزىمتال اقىننىڭ ءتول ورگانيزمدى تانۋى جاتپاسىن؟ دۇنيە سالعان ابايدىڭ باسىنداعى حالدەر شەشىمسىز شاركەزدىككە تولا ەدى».
ءبىر كەزدە «اداسقان كۇشىك سەكىلدى, ەلسىز جۇرتقا ۇلىعان» اباي كەيىننەن سۇم زاماننىڭ قىسىمىنا شىداماي, ءوز ورتاسىنا سىيماي, جالعىز قالعاندا باسىنداعى ايانىشتى احۋالدى:
«جارتاسقا باردىم,
كۇندە ايقاي سالدىم.
ودان دا شىقتى جاڭعىرىق.
ەسىتىپ ءۇنىن,
بىلسەم دەپ ءجونىن,
كوپ ىزدەدىم قاڭعىرىپ.
باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس,
قىڭق ەتەر, تۇكتى بايقاماس»,
دەپ سۋرەتتەگەن ەدى. اباي جانسىز تاسقا جان بىتىرگەن شەبەر, ەلسىزگە ايقايلاعان داۋسى ءبىزدىڭ زامانعا, جاڭا بۋىنعا جەتىپ وتىر.
تاكەن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ەلمەن كوپ ارالاسپاي, ءوزىن وقشاۋ ۇستاۋىندا دا جۇمباق سىر جاتسا كەرەك. مانساپ پەن قىزمەتتى قاجەتسىنبەۋىنىڭ استارىندا سول كەزدەگى قوعامدىق قۇرىلىسقا دەگەن قالامگەردىڭ كوزقاراسى سەزىلەدى. ساياساتتاعى تاپتاۋرىن بىرىزدىلىك, تولىپ جاتقان قاراما-قايشىلىق قالامگەردىڭ وي-ساناسىنا كەرى اسەر ەتكەنى انىق.
تاكەن الىمقۇلوۆ ۇلى اقىننىڭ ماعىناسى تەرەڭ مۇراسىنىڭ ءبىر ءداۋىردىڭ ەنشىسىندە قالمايتىنىن, وعان اۋىسپالى ۇرپاقتار كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, باعاسىن بەرەتىنىن, قاتپارلى ءومىربايان مەن ءمانىستى شىعارمانىڭ قىرى مەن سىرى داۋىرلەر بارىسىندا اشىلا تۇسەتىنىن «جۇمباق جاندا» سارالاپ جازىپ كەتتى. ۇلى ويشىل اق پاتشا زامانىندا, بوداندىق بوداۋىندا ءومىر سۇرە ءجۇرىپ, قولىنان قالامىن تۇسىرمەي, ادامزات بالاسىنا قاجەتتى وشپەس مۇرا قالدىرىپ كەتتى. اباي مۇراسىنىڭ قۇندىلىعى – ادامزات بالاسىنا ورتاق ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەردى بيىككە كوتەرە بىلۋىندە. ابايتانۋ ءىلىمىن زەرتتەگەن تالايلار عىلىمي دارەجەگە يە بولدى. ال, تاكەننىڭ ۇلى اقىن مۇراسى قۇندىلىعىن ەگجەي-تەگجەيلى اشىپ كورسەتۋى ابايتانۋداعى شوقتىعى بيىك ەڭبەك ەكەنىن عالىمدار مەن سىنشىلار كەزىندە ورىندى جازدى دا, ايتتى دا.
اباي ارمانى – حالىق ارمانى
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىنداعى كوتەرىلگەن ەلدىك ماسەلەلەرمەن تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن جازعان «جۇمباق جان» اتتى ادەبي سىن كىتابىنداعى ايتىلعان ويلاردىڭ ۇلت مۇددەسى ءۇشىن ءبىر ارناعا توعىسىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزگەندەي بولامىز. ءار كەزەڭدە, ءار قوعامدا اباي ماقساتىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ەركىن سەزىنىپ, اقىن ويلارىنىڭ ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن قۇندىلىعىن جويمايتىنىن سەزىنەمىز.
اباي قازاق ەلىنىڭ كوشباستاۋشىسى, كورەگەنى, قامقورى, اقىلگويى, ماقتانىشى. ونىڭ ءبىر ءوزىنىڭ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندە قانشالىقتى قۇنارلى قىزمەت اتقارعانىن ۋاقىت دالەلدەپ كەلەدى. قيلى-قيلى قىزمەتىمەن, ەسەلى ەڭبەگىمەن ءوز حالقىنىڭ ءداۋىر-داۋىرلىك شەجىرەسىن جاساپ كەتكەن اباي شەكسىز ۇزاق جاساماق.
ادەبيەتتە حالىقتىڭ اقىنى بار دا, ۇلتتىڭ اقىنى بار. بۇل ەكەۋىنىڭ تەرەڭدىگىنە تارازى تابۋ قيىن بولسا, شەڭبەرىن اجىراتۋ وڭاي. اباي وسىنىڭ ەكەۋىن دە بويىنا سىڭىرگەن. سويتە تۇرا ونىڭ ۇلتتىق اقىندىعى باسىم. بۇعان ول تابيعي دارىننىڭ ۇستىنە شەكسىز زور بىلىممەن, ويشىلدىق, قالامگەرلىك بيىك مادەنيەتىمەن جەتتى. ونى ۇلتتىڭ ەنشىسى دەيتىنىمىز دە سوندىقتان.
اباي يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن, زامانالاردىڭ دامۋ ساتىسىندا ادام بالاسىنىڭ ويلاۋ دەڭگەيى قانشاما كۇردەلەنە تۇسسە دە, ماقسات-مۇددەسىنىڭ باستاپقى باعىتىنان اينىمايتىنىن, وزىق ويلى ادامزات بالاسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىنىڭ نەگىزگى ارنادان اۋىتقىمايتىنىن اتاپ كورسەتتى.
قازاق ەلى, قازاق ادەبيەتى, قازاق ءتىلى بار جەردە اباي بار. ونى زەرتتەۋدىڭ, وعان قانىعۋدىڭ, ولار جايىندا شىعارما جازۋدىڭ بەينەتى مەن راحاتى بىردەي. اۋىر ەڭبەكتىڭ راحاتىنا توزگەن ادام كەلەشەكتە اباي تاقىرىبىنا قايتا ورالسا, ول دا ابايدىڭ ەرەسەن بايتاقتىعى. الەم اتاۋلىنىڭ شيىرسىز سىرى جاڭا زامانمەن بىرگە اشىلا بەرمەك. اباي ۇرپاق اتاۋلىنى ۇزاق سىنايتىن ادام. بۇگىنگى تاڭنىڭ دىلگىرلىگىنەن تۋعان, ەڭبەكتىڭ قىرى, سىرى ىشىندە دە, عۇمىرى الدا. جازۋشىعا تاقىرىپتى ءومىردىڭ ءوزى بەرسە, سول تاقىرىپتى ء«ىشى التىن, سىرتى كۇمىس» دۇنيەگە اينالدىرۋدىڭ ءتاسىلىن, ءتۇرىن جازۋشىنىڭ ءوزى تاڭدايدى. «وسىنداي ىشكى تولعانىستان, ەڭبەك ءوتىمىن ىرىكتەۋدەن تۋعان كىتاپتى «بارعا ءمازىر» ەتپەسكە شارا جوق. جالعانى جوق, كىشىپەيىلدىلىككە بوي ۇرىپ, قولدان كەلگەن قوراش دۇنيەنى ابايدىڭ ءوز سوزىمەن تۇيەمىز» دەپ تاكەن الىمقۇلوۆ «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا» دەگەن ولەڭ شۋماعىن كەلتىرەدى.
ۇلى اقىننىڭ 175 جىلدىعىندا ابايدىڭ جازبا مۇراسىن شۇقشيا وقىپ-زەرتتەپ, وي تەرەڭىنە قۇلاشتاپ بويلاعىسى كەلگەن, وسى ماقساتتا عۇمىرىنىڭ كوپشىلىگىن ارناعان قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, اقىنى ءھام ادەبيەت زەرتتەۋشىسى تاكەن الىمقۇلوۆقا قايتا ورالىپ سوعۋىمىزدىڭ سىرى وسىندا جاتسا كەرەك. تاكەننىڭ كوزى ءتىرى بولسا اباي اقىننىڭ مەرەيتويىندا تاعى دا ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى تاقىرىبىن قايتا شيىرلاپ, شابىتتانا قولىنا قالام الىپ, جاڭعىرعان وي تولعامدارىن قاعازعا تۇسىرگەن بولار ەدى. وسى ورايدا ومىرشەڭدىگىن جويمايتىن تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «جۇمباق جان» اتتى ادەبي سىن كىتابىن كەزىندە وقىپ سۋسىنداعان اعا ۇرپاقتىڭ قاتارى سەلدىرەپ قالعانىن ەسكەرىپ, باسپادان قايتا باستىرىپ شىعارسا, ءومىر ەسىگىن جاڭادان اشقان تالعامپاز ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىمدىق شارۋا بولار ەدى دەگەندى ەسكە سالۋدى ءجون كوردىك.
وتەش قىرعىزباەۆ,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
