سەمەي پوليگونى 1949 جىلى اشىلعالى بەرى وندا 500-دەن استام يادرولىق سىناق جاسالىپتى. اتوم بومباسى ءوڭىردىڭ ەكولوگياسىن اياۋسىز ءبۇلدىردى. ءتىپتى سىناق سالدارىنان تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتا مەن جان-جانۋارلارعا تيگىزگەن زيانى جەتىپ ارتىلادى. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ كەساپاتىن جەتە تۇسىنگەن قوعام بەلسەندىلەرى 1989 جىلى يادرولىق سىناققا قارسى قوزعالىسقا ۇيىتقى بولدى.
اتاقتى اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاماسىمەن قۇرىلعان قوزعالىس حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىن اۋداردى. قوزعالىس كسرو-عا عانا ەمەس, يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن تارتقان جاپونيادا, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى يادرولىق دەرجاۆا اقش-تا كەڭىنەن تانىلدى. وسىلايشا الەمگە ايگىلى «نەۆادا – سەمەي» قوزعالىسىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى.
بيلىك تاراپىنان قولداۋ تاپقان قوزعالىسقا شەرۋشىلەرمەن قاتار, 130 مىڭداي شاحتەرلەر تارتىلىپ, كسرو-دا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ءدۇمپۋ تۋعىزدى. اسكەريلەردىڭ قارسىلىعى قانشا مىقتى بولسا دا حالىقتىڭ تالابى ودان دا زور شىعىپ, سول جىلى جوسپارلانعان 18 جارىلىس 7-گە دەيىن ازايتىلدى. قوزعالىستىڭ قۋاتى جىل ساناپ ارتا بەردى.
وسى ورايدا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اسكەري ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, باتىل پوزيتسيا ۇستانىپ, حالىقتىڭ تالابىن قولدايتىنىن انىق اڭعارتتى. ءسويتىپ قازاقستان ەگەمەندىگىن جاريالاپ ۇلگەرمەسە دە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
بۇل تاريحي قۇجات قازاق حالقىنىڭ ەرىك-جىگەرىمەن جۇزەگە اسىرىلعان ماڭىزدى قادام بولدى. ونىڭ يادرولىق كۇرەستەگى ماڭىزى دا ەرەكشە بولعانى بەلگىلى. سەمەي پوليگونىن جابۋ ارقىلى قازاقستان شىنايى ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىككە قاراي شەشۋشى قادام جاسادى. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى جاساعان يادرولىق سىناقتار قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلىمىزدى رادياتسيامەن ۋلادى. كەڭەس وداعىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى ەلىمىزدە جاسالىپ كەلدى. پوليگون جۇمىسىنىڭ سالدارىنان مىڭداعان جەرگىلىكتى تۇرعىن مەن تابيعاتقا وراسان زور نۇقسان كەلدى. ءبىر تەرمويادرولىق بومبا جاپونياداعى حيروسيماعا تاستالعان بومبادان 26 ەسە كۇشتى بولعان. راديواكتيۆتى قالدىقتار 100 مىڭداعان شارشى شاقىرىمعا تارالدى. ءالى كۇنگە دەيىن يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىن سەزىنىپ كەلەمىز.
سەمەي پوليگونىندا وتكىزىلگەن سىناقتارداعى يادرولىق زاريادتاردىڭ جيىنتىق قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە اسىپ تۇسەدى ەكەن. ياعني سول اتوم بومبالارى ءبىر مەزەتتە تاستالعاندا 350 ملن ادامنىڭ ءومىرىن جالماۋعا قاۋقارلى ەدى. پوليگوننىڭ جابىلعانىنا 30 جىلعا جۋىقتاسا دا, ونىڭ زاردابىن بۇگىنگى ۇرپاق ءالى دە تارتىپ كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ونىڭ زيانى كەمى 5-6 ۇرپاققا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەگەن بولجام جاسايدى.
سونداي-اق 29 تامىز كۇللى ورتالىق ازياعا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق مارتەبەسىن بەرۋدىڭ باستالعان كۇنى سانالادى. 2006 جىلعى قىركۇيەكتە ورتالىق ازيا باسشىلارى وڭىردە «يادروسىز ايماق» دەپ جاريالاعان سەمەي كەلىسىمىنە قول قويدى. ال 2009 جىلعى 30 قازاندا قازاقستان تاراپى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ءبىرىنشى كوميتەتىنە 29 تامىزدى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى. ەلىمىزدىڭ باستاماسى قولداۋ تاۋىپ, سودان بەرى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى.
بۇل ۇسىنىستىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان قولداۋ تابۋى شىن مانىندە ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى ازايتۋ, تاراتپاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى باتىل باستامالار كوتەرۋىنە تولىق مورالدىق قۇقىعى بار ەكەنىنىڭ مويىندالۋىن بىلدىرەدى ءارى ءبىزدىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ باعىتىنداعى قادامدارىمىزدىڭ بارشا ادامزاتتىڭ ىزگى تىلەكتەرىمەن ۇندەسەتىنىن كورسەتەدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە قارۋ-جاراق ارسەنالى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى ەل سانالعانى بەلگىلى. دەگەنمەن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانا باسشىلىعىمەن ەلىمىز يادرولىق قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, الەمدىك انتييادرولىق قوزعالىستىڭ جاھاندىق كوشباسشىسىنا اينالدىق. كسرو-دان قالعان يادرولىق ارسەنالدىڭ مول مۇراسىنان قازاقستاننىڭ ءوز ەركىمەن باس تارتۋى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
ايتا كەتەرلىگى, الەمدەگى ەڭ قۋاتتى سانالعان سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ ەلىمىزگە وڭايعا سوققان جوق. كسرو-نىڭ جەكەلەگەن اسكەري لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن ساياسي ەليتالارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, ەلباسىنىڭ قازاق جەرىندەگى پوليگوندى جابۋى – ناعىز ەرلىك. كەيبىر ەلدەردىڭ جاۋاپسىز باسشىلارى ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدى يادرولىق ارسەنالدى ساقتاپ قالۋعا يلاندىرۋعا تىرىستى. دەگەنمەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي قارۋدى يەلەنۋ تۇبەگەيلى قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى ەمەسىن دەر كەزىندە سەزىنە ءبىلدى.
جالپى, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ قاۋپىن ازايتۋ, ونى قىسقارتۋ باعىتىنداعى تəجىريبەسى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. مۇنى بىرەگەي قادام, الەم تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ ءوزىنىڭ قولىنداعى وتە قۋاتتى يادرولىق قارۋدى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى, ەكونوميكالىق الەۋەتى جەتەتىنىنە قاراماستان ودان سانالى تۇردە باس تارتۋى ادامزات ءۇشىن ايتۋلى وقيعا ەدى.
ەلباسى 2016 جىلعى تامىزدا سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە: «كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن, ءبىز قۋاتى جونىنەن əلەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالعا يەلىك ەتىپ قالدىق. ءبىزدىڭ تەرريتوريامىزدا 104 قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق سس-18 («ساتانا») زىمىراندارى ورنالاستى. ولارعا 1400 يادرولىق وقتۇمسىق ورناتىلعان بولاتىن. ءبىزدىڭ اەرودرومدارىمىزدا 370 قاناتتى يادرولىق زىمىراندارى بار 40 ستراتەگيالىق بومبالاۋشى تۋ-95 مس ۇشاقتارى بولدى. بۇل فرانتسيانىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ جəنە قىتايدىڭ يادرولىق كۇشتەرىن قوسا العانداعى əلەۋەتتەن ارتىق بولاتىن. سەمەي پوليگونىندا يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە جəنە جەتىلدىرۋگە دايىن تۇرعان قۋاتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمى قالدى.
بۇعان قوسا, قازاقستان تابيعي ۋراننىڭ əلەمدىك قورىنىڭ تورتتەن ءبىرىن يەلەنە وتىرىپ, ونى بايىتۋدىڭ تولىق تسيكلىنا, يادرولىق وتىن, رەاكتورلار مەن قوندىرعىلار وندىرىسىنە يەلىك ەتتى», دەگەن بولاتىن. مىنە, جوعارىداعى دەرەكتەردەن سول كەزدەردە قازاقستاننىڭ يادرولىق مەملەكەت مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىنىڭ مول بولعانىن كورەمىز. بىراق ءبىز يادرولىق قارۋعا يە ەل بولۋدى ءجون كورمەي, جاسامپازدىق جولىن تاڭدادىق. مۇنى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى, ۇلگىسى دەپ تولىق ايتا الامىز.
وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن ايتا كەتكەن ءجون. ەلباسى اقش-تىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءتورتىنشى سامميت شەڭبەرىندە ءوز ۇندەۋىن جاريالاعان ەدى.
بۇل مانيفەست قازاقستان باسشىسىنىڭ كارنەگي قورىنىڭ شتاب-پاتەرىندە اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىمەن وتكەن كەزدەسۋى كەزىندە جان-جاقتى تالقىلانعان ەدى. بۇگىندە مانيفەستى حالىقارالىق قوعامداستىق, سونداي-اق, ءوز ەلىمىزدىڭ جۇرتشىلىعى دا زور سەرپىلىسپەن قۇپ الىپ وتىر.
جاۋلاسقاندى جاراستىرۋدى, كەرىسكەندى كەلىستىرۋدى, تىرەسكەندى تاتۋلاستىرۋدى تەمىرقازىق تۇتقان مانيفەست بىردەن جاھان جۇرتىنىڭ نازارىنا ءىلىنىپ, بەيبىتشىلىككە باستايتىن باعدار دەپ قابىلداندى. وسىنىڭ ىزىنشە مانيفەست بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىنە يە بولىپ, بۇۇ حاتشىلىعىنىڭ ەلەكتروندى جۇيەسىنە ورنالاستىرىلدى. قۇجاتقا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 70-ءشى سەسسياسى مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى رەتىندە ا/70/818 جانە S/2016/317 تىركەۋ نومىرلەرى بەرىلدى. سونىمەن قاتار ول بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ءبىرىنشى كوميتەتىنىڭ جانە بۇۇ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ Quick First جۇيەسىنە رەسمي قۇجات رەتىندە ەندى.
ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان پارلامەنتى دە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا «يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭى قابىلداندى.
بۇل شارت بۇرىن تىيىم سالىنباعان جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنىڭ سوڭعى ءتۇرى – يادرولىق قارۋعا زاڭدى تۇرعىدا تىيىم سالاتىن تاريحتاعى العاشقى حالىقارالىق قۇجات. يادرولىق قارۋعا زاڭدى تۇرعىدا تىيىم سالۋ ونى تولىق جويۋدىڭ العاشقى قادامى ەكەنى تۇسىنىكتى.
اتالعان قۇجات 2017 جىلعى 20 قىركۇيەكتەن باستاپ نيۋ-يوركتەگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 72-سەسسياسىندا ۇسىنىلعان. شارتتى بۇۇ-عا مۇشە 50 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەدى. قازىرگى تاڭدا وعان 70 ەل قول قويدى, 23 مەملەكەت راتيفيكاتسيالادى. شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى باستامالارىمەن تولىقتاي سايكەس كەلەدى.
نۇرجان نۇرسيپاتوۆ,
سەنات دەپۋتاتى
