ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋ قاۋپىن ازايتۋ, ونى قىسقارتۋ, جويۋ باعىتىنداعى تəجىريبەسى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. مۇنى بىرەگەي قادام, الەم تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ ءوزىنىڭ قولىنداعى وتە قۋاتتى يادرولىق قارۋدى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى, ەكونوميكالىق الەۋەتى جەتەتىنىنە قاراماستان ودان سانالى تۇردە باس تارتۋى ادامزات ءۇشىن ايتۋلى وقيعا ەدى.
بۇگىندە قازاقستاندىق مودەل نەگىزىندە يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ دۇنيە جۇزىلىك ءتيىمدى مودەلى قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ وڭتايلى تاجىريبەسى جاھاندىق ۇدەرىستەرگە تىكەلەي اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.
دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە اتوم بومباسىن جاساۋدا قايتا جارىس باستالعانداي. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ بىرنەشە ەلىندە يادرولىق قارۋ بار. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى – اقش, رەسەي, قىتاي, فرانتسيا جانە ۇلىبريتانيا اتوم بومباسىنىڭ زاڭدى يەگەرى سانالادى. بۇدان بولەك, يزرايل, ءۇندىستان جانە پاكىستان دا يادرولىق ارسەنالى بار ەلدەر قاتارىندا. يران دا اتوم بومباسىن يەلەنۋگە مۇددەلى. ال سولتۇستىك كورەيانىڭ ءجونى بولەك. كحدر بيلىگى بىرنەشە رەت يادرولىق قارۋىن سىناقتان وتكىزىپ, الەمدى شۋلاتقانى ەسىمىزدە.
وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى جىلدارى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كەلىسىمدەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى بۇزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, اقش تاراپى يرانمەن جاسالعان كەلىسىمنەن شىقتى. سونداي-اق قىسقا جانە ورتا قاشىقتاعى زىمىرانداردى جويۋ شارتى دا بۇزىلدى.
كەلەر جىلعى اقپاندا The New START دەپ اتالاتىن ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ باعىتىندا قارۋلانۋدى بولدىرماۋ جونىندەگى رەسەي مەن اقش اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ مەرزىمى بىتەدى. ازىرگە كرەمل دە, اق ءۇي دە اتالعان شارتتىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاي قويعان جوق.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, The New START شارتىنا 2010 جىلى وسى ەكى ەلدىڭ سول كەزدەگى باسشىلارى باراك وباما مەن دميتري مەدۆەدەۆ قول قويعان-دى. سوعان سايكەس, وقتۇمسىقتار سانى 1550-گە دەيىن, قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندار, سۇڭگۋىر قايىقتارداعى بالليستيكالىق زىمىراندار جانە اۋىر بومبالاۋشىلار سانى 700 داناعا دەيىن قىسقارتىلۋى ءتيىس. جالپى, بۇل باستامانى 1982 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى رونالد رەيگان كوتەرگەن ەدى. كەيىنىرەك 1991 جىلى ۇلكەن دجوردج بۋش پەن ميحايل گورباچەۆ ونىڭ مەرزىمىن ۇزارتتى. جالپى, اقش پەن رەسەي اراسىندا وسىنداي بىرنەشە كەلىسىم جاسالىپ, ەكى ەلدەگى وقتۇمسىقتار سانى ايتارلىقتاي قىسقارعان.
باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى تۇسىندا اق ءۇيدىڭ يادرولىق قارۋعا قاتىستى ۇستانىمى ناقتىلانا ءتۇستى. وسىلايشا, ول الەمدى اتوم بومباسىنان ازات ەتۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. الايدا ب.وباما ءبىر بارماعى بۇگۋلى كۇيىندە قالعانى انىق. ويتكەنى ول سەناتتا كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە اقش-تىڭ يادرولىق ارسەنالىن جاڭعىرتۋعا ۋادە بەرگەنى ەسىمىزدە. ناتيجەسىندە اقش «سمارت بومبا» ازىرلەدى. سالماعى 350 كيلو تارتاتىن جاڭعىرتىلعان B61-12 مودەلى جەر سەرىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, نىسانانى ءدال كوزدەي الادى
تاياۋدا The Washington Post گازەتى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ نەۆاداداعى يادرولىق سىناق الاڭىن قايتا جانداندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن حابارلادى. بۇل اقپارات حالىقارالىق قوعامداستىقتى الاڭداتقانى انىق. ونىڭ ۇستىنە, اقش پرەزيدەنتىنىڭ قارۋلانۋ جونىندەگى ارنايى وكىلى مارشال بيللينگسلي ەلدىڭ قارسىلاستارىن كەز كەلگەن ساتتە تۇقىرتىپ, اتوم بومباسىن تاستاۋعا ءازىر ەكەنىن مالىمدەدى. بۇعان قوسا, كەلەر جىلى اق ءۇي يادرولىق قارۋعا ارنالعان بيۋدجەتتى 37,3 ملرد دوللاردان 44,5 ملرد دوللارعا كوبەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
جوعارىدا The new START كەلىسىمى تۋرالى ءسوز ەتتىك. ازىرگە ونى ۇزارتۋ-ۇزارتپاۋ تۋرالى ايتىلىپ جاتقان جوق. بىراق اقش-تاعى بيىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءبارىن شەشۋى مۇمكىن. الدا-جالدا ەل تىزگىنى دجو بايدەننىڭ قولىنا تيسە, اقش شارتتىڭ مەرزىمى ۇزارتىلۋىنا مۇددەلى بولاتىنى انىق. ال د.ترامپ جەڭىسكە جەتسە, وقيعانىڭ قالاي ءوربيتىنىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى اق ءۇيدىڭ قازىرگى باسشىسى كەز كەلگەن ساتتە پىكىرىن وزگەرتىپ شىعا كەلەدى.
كرەملدىڭ دە يادرولىق قارۋعا قاتىستى ۇستانىمى وزگەرۋى ىقتيمال. بىرىنشىدەن, رەسەي الەمدەگى يادرولىق ارسەنالى ۇلكەن مەملەكەت سانالادى. قازىرگى تاڭدا سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدە التى مىڭعا جۋىق وقتۇمسىق بار. سونىڭ 1500-دەن استامى كەز كەلگەن ساتتە قولدانۋعا دايىن تۇر.
ەكىنشىدەن, رەسەي جىل سايىن يادرولىق ارسەنالىن جاڭارتىپ وتىرادى. ماسەلەن, قۇرلىق ارالىق زىمىران «بۋرەۆەستنيك» الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىن نىساناعا الا الادى. «پوسەيدون» يادرولىق تورپەدوسىنىڭ قۋاتى ەرەكشە. قۇرلىقارالىق «سارمات» زىمىرانى, دىبىستان جىلدام ۇشاتىن «اۆانگارد», مۇنىڭ ءبارى – رەسەيدىڭ يادرولىق قارۋدى جاڭعىرتۋداعى جوسپارىنا كىرگەن. قازىرگى تاڭدا وسىلاردىڭ ىشىندە «اۆانگارد» قولدانىلىپ ءجۇر. ال «سارمات» 2021 جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك.
بيىلعى جولداۋىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين يادرولىق قارۋدى يگەرۋدەگى جەتىستىكتەرىنە ەرەكشە توقتالدى. «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا جاسالعان قادامدارىمىز ءدال ۋاقىتىندا, جەتكىلىكتى كولەمدە جاسالعانىنا سەنىمدىمىن. اتاپ وتەرلىگى, زىمىران-يادرولىق قارۋ پايدا بولعالى ءبىرىنشى رەت تاريحتا وسى سالا بويىنشا ەشكىمدى الدىمىزعا تۇسىرمەي وتىرمىز. الەمنىڭ دەرجاۆالارى رەسەيدە بار قارۋدى جاساۋعا تالپىنادى», دەپ مالىمدەدى.
رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. دىبىستان جىلدام ۇشاتىن زىمىران جاساۋعا كەلگەندە سولتۇستىكتەگى كورشىمىز باسقا ەلدەرگە قاراعاندا الدەقايدا الدا تۇر. سونداي-اق راكەتاعا قارسى قورعانىس جۇيەسىن اينالىپ وتۋدە دە ماسكەۋدىڭ باسىمدىعى بايقالادى. بىراق ساراپشىلار ءدال وسى راكەتاعا قارسى قورعانىس جۇيەسىندە, سونىمەن قاتار قاناتتى زىمىراندار جونىنەن رەسەيدىڭ ءالى دە ارتتا قالعانىن ايتادى.
اقش پەن رەسەي ءوزارا باسەكەلەسىپ, كىمنىڭ قابىلەتى مىقتى ەكەنىن انىقتاپ جاتقاندا الەمدە تاعى ءبىر يادرولىق دەرجاۆا پايدا بولدى. ول – قىتاي. بۇل ەل 1964 جىلدان بەرى اتوم بومباسىن سىناقتان وتكىزىپ كەلەدى. ستوكگولمدەگى حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) ەسەپتەۋىنشە, قىتايدا قازىرگى تاڭدا 320 وقتۇمسىق بار. ونىڭ ەشقايسىسى تەز ارادا قولدانۋعا ارنالماعان.
دەگەنمەن بەيجىڭ بيلىگى ىشكى قۇپياسىن سىرتقا شاشا بەرمەيتىنىن ەسكەرسەك, SIPRI-ءدىڭ ەسەپتەۋى شىنايى مالىمەتتى كورسەتپەۋى مۇمكىن. قىتاي ەشقاشان وقتۇمسىقتارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ءتىس جارعان ەمەس. ءتىپتى جالپىلاما اقپارات بىلدىرۋگە دە ەمەۋرىن تانىتقان جوق. بۇعان قوسا يادرولىق قارۋدى ازايتۋ جونىندەگى كەلىسىمدەرگە مۇشە ەمەس. ەندەشە, بەيجىڭ بيلىگى ءوز ارسەنالىن الاڭسىز ۇلعايتا الادى.
ءبىر انىعى, قىتاي ورتا قاشىقتاعى زىمىراندار سانى جونىنەن ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. ياعني 5 مىڭ شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىققا ۇشاتىن بالليستيكالىق راكەتالارعا قۇمار. مۇنىڭ باستى سەبەبى مىنادا. قازىرگى تاڭدا ەلدە تۋى مۇمكىن ىقتيمال قاقتىعىس ايماقتىق دەڭگەيدە ءورشيدى. بۇعان تايۆانداعى, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى داۋلار دالەل.
ايتسە دە, قىتايدىڭ «احيلەس نۇكتەسى» بار. بۇل ەلدىڭ بالليستيكالىق زىمىراندارى دا, يادرولىق قارۋلارى دا نەگىزىنەن قۇرلىقتا ورنالاسقان. الدا-جالدا قاقتىعىس تۋا قالسا, قارسى تاراپتىڭ بۇكىل ارسەنالىن جوق قىلۋى قيىن ەمەس. سوندىقتان بەيجىڭ بيلىگى سۇڭگۋىر قايىقتارعا ارنالعان يادرولىق قارۋدى جەتىلدىرۋگە مۇددەلى.
قىتاي ەشقانداي كەلىسىمگە كىرمەگەندىكتەن, بالليستيكالىق زىمىراندارىن كەلەشەكتە ودان سايىن كوبەيتە تۇسەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. مۇنى باسقا يادرولىق دەرجاۆالار جاقسى تۇسىنەدى. بىراق يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كەلىسسوز ۇستەلىنە بەيجىڭ بيلىگىن وتىرعىزۋ وڭايعا سوقپايتىنى انىق.
قازىرگى تاڭدا قىرعي-قاباق سوعىسى كەزىنە قاراعاندا يادرولىق قارۋ سانى ايتارلىقتاي ازايعان. دەگەنمەن قازىرگى بار اتوم بومبالارىنىڭ سانى ادامزاتتى جويىپ جىبەرۋگە جەتكىلىكتى.
ونىڭ ۇستىنە, يادرولىق قارۋدى يگەرۋگە تالپىنعان مەملەكەتتەر سانى بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ ءوز ارسەنالىنان باس تارتا قويۋى ەكىتالاي. سولتۇستىك كورەيانىڭ ماسەلەسى ءبىر باسقا. كحدر ازىرگە يادرولىق دەرجاۆا اتانۋ ەلەسىنەن ايرىلعان جوق.
قورىتا ايتقاندا, كەيىنگى كەزدە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى يگەرۋگە تالپىنىس قايتا كۇشەيە ءتۇستى. اتوم بومباسى بۇكىل ادامزاتقا تونگەن قاۋىپ ەكەنى انىق. سوندىقتان الەم ەلدەرى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋدان باسەكەلەستىككە تۇسپەي, قايتا كەرىسىنشە, يادرولىق قارۋدى جويۋعا, ونى تاراتپاۋعا كۇش سالۋى ءتيىس.
