بiر مەزەت وسىناۋ قايتالانباس ءساتتiڭ تۇتقىنىنا اينالعان جۇرتشىلىق جۇرەگi توقتاپ قالعانداي, تiلiن جۇتىپ قويعانداي ۇنسiزدiك ورنايدى. وسىناۋ سۇلۋ ءساتتi اركiم كوڭiل تۇكپiرiنە قوندىرىپ العىسى كەلگەندەي iشتەي تىنادى, iشتەي سۇيسiنەدi. ودان ءارi ءانشi تەك وزiنە عانا ءتان, سۇيەككە سiڭگەن سىربازدىقپەن, جاسامپاز جاراتىلىسىمەن جارق ەتiپ, ەكi اياعىن ەكi جاققا ءسال الشاق تاستاپ, ۇشاتىن قىرانداي ەكi يىعىن قومداپ, كەۋدە تۇسى كورiكتەي كوتەرiلiپ, بiردە ەكپiنi ءۇي جىعارداي, ەندi بiردە يىعىندا يiناعاش مايىسىپ سۋدان قايتقان كەلiنشەكتiڭ شولپىسىنداي سىلدىر قاعىپ, ەندi بiردە دالانىڭ جiبەك جەلiندەي جەلپiندiرiپ, تال بويىڭنان كiر-قوقىستى وزiمەن بiرگە الدەبiر جاققا قانكوبەلەك ويناتىپ اعىزىپ بارا جاتقان تاۋدىڭ تازا, تەنتەك بۇلاعىنىڭ سىڭعىرىنداي داۋسىمەن ەل بiتكەندi تiلسiز بايلاپ-ماتاپ تاستايدى. ءدۇن-دۇنيە نۇرلانىپ بارا جاتادى. ءار ءان, ءار اريا, ءار پارتيا وسىلاي اياقتالادى. تاعى دا ايقاي, تاعى دا تامسانۋ, تاعى دا تاڭعالۋ, ماقتاۋ, ماداقتاۋ, ساحناعا اعىلعان جۇرت, دۋ قول شاپالاق. گۇلگە ورانعان ءسات...
– «قارعاشتى» ايت...
– «اقباقاي»... ءۇيباي-اۋ, «شاپيباي-اۋ» شە؟ «بۋرىلتاي» قالىپ قويدى عوي.
كەشەگi پاتشا كوڭiل كورەرمەن بۇگiندە قازاق وپەرا ونەرiندە نەبارى سەگىز جىل عۇمىر كەشiپ, رۋحاني جاعالاۋدان جابىرقاۋ كۇيدە الىستاپ, تاعدىر سوقپاعى جارقاباققا كەلiپ تiرەلگەن امانكەلدi سەمبيننiڭ ءار كونتسەرتiن شامامەن وسىلاي ەلەستەتەتiن بولار.
* * *
راس, قازاق تالانتقا كەندە ەمەس. دالاسى دا, قالاسى دا تالانتسىز ەمەس. دەسەك تە, ءار تالانت ومiردە ارقالاي iز قالدىرادى. كەيبiرەۋلەر ءوزi تالانتتى بولا تۇرا, ادام رەتiندە دە تالانتتى. ءتاڭiرi بەرگەن تالانتتىڭ قادiرiن دە سەزiنە بiلگەن. وكiنiشكە وراي, تالانتتىڭ ءبارi دە سول ادامي ءومiرiن ايالاي بiلمەگەن. ءومiر دەگەن كوك مۇحيتتىڭ تولقىنىندا ەسكەكسiز قالعان. تالانتتى ادامنىڭ ماڭدايىنا ءاۋ باستا تاعدىر دەگەن ۇعىم دا قوسا جازىلادى دەسەك, سول تاعدىردىڭ بۇيرىعىمەن ومiردەن بiرەۋ ەرتە, بiرەۋ كەش جىلجيدى. سونداي اسا تاعدىرلى, اسا سيرەك كەزدەسەتiن, اسا تالانتتى ادامنىڭ بiرi دە بiرەگەيi – ءانشi امانكەلدi سەمبين ەدi. ارينە قازiر سەمبيندi سونشا بiر سۇيiسپەنشiلiكپەن iزدەپ جاتقان ەشكiم جوق. بiراق بiر نارسە انىق: بiز بۇدان بىلاي سەمبيندi ساعىنعان سايىن شىن ونەردiڭ, ساف ونەردiڭ, شىن تالانتتىڭ باعاسىن دا تەرەڭ بiلە تۇسەتiن بولامىز.
«كەزiندە سونداي بiر ءانشi بولعان, سونداي بiر جۇلدىز جارقىراپ تۋعان. سول جۇلدىزدى جابىلىپ ءجۇرiپ وشiرگەنبiز».
قاي كەزدە دە, قاي ماسەلەدە دە اقىرىپ تەڭدiك سۇرايتىن شەرحان مۇرتازا ايتقان كەزiندەگi وسى بiر اۋىز ءسوز ءدال قازiر دە سول سالماعىن تۇسiرمەي, بىلايعى ايتار ويىمىزعا تۇزدىق بولعالى تۇر.
قايسىبىر جىلى الماتىنىڭ شەتiندەگi بiر شاعىن مەيرامحانادا امانكەلدi سەمبيننiڭ دۇنيەدەن وتۋiنە بiر جىل تولۋىنا وراي اس بەرiلدi. Iشi-باۋىرىڭدى ەلجiرەتەر بiر جىلى اعىس, نۇرلى داۋىس – سەمبيننiڭ كۇمiس تەنورى ءبارiمiزدi باۋراپ الدى. اسقا ءجۇز قارالى كiسi جينالدى. كوڭiل تاعى دا قوڭىلتاقسىپ تۇردى. ارينە كەيبiرiمiزگە قىسقا كۇننiڭ كۇيبەڭ تiرلiگi مويىن بۇرعىزباعان بولار, دەر كەزiندە حابار بەرiلمەگەن شىعار, ءتۇرلi سىلتاۋ تابۋعا بولار. بiراق... ءانشiنiڭ دۇنيەدەن وتكەنiنەن كەزiندە حابارسىز قالعان جۇرتتىڭ ەندiگi وتەر شارالارعا دا قۇلاعى تۇرiك ءجۇرۋi كەرەك ەدi عوي. وسىندايدا باسقا جۇرتتىڭ بەلسەندiلiگi ەسiڭە تۇسەدi. ماسەلەن «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتi بiر تالانتتى ازاماتتىڭ اۋرۋحانادا جاتقان كۇنىنەن كۇندەلiك جۇرگiزiپ جازا باستايدى. ال باسقا وركەنيەتتi ەلدەر تالانتى تۇشكiرە قالسا, تالىپ قالا جازداپ جاريالانىم بەرەدi. وسى بiزدiكi نەعىلعان الاڭسىزدىق, قامسىزدىق؟! وسىلاي كەتە بەرسەك, بۇگiنگi, كەلەر ۇرپاق تالانتتىڭ, تالانتتى ادامنىڭ قادiرiن قايدان بiلسiن؟!
سەمبيندi ساعىنعان سايىن ول جونiندەگi اڭگiمەلەر دە ءتۇرلi جاعدايدا ورiلەدi. بiر ادەمi جىلى اعىستار اعىنى سiزدi يiرiمiنە تارتىپ بارا جاتادى.
ارينە كەيبiرەۋلەر تاراپىنان ء«وز قادiرiن ءوزi بiلمەگەن ادام ءۇشiن وزگەلەردi نەگە كiنالاي بەرەمiز؟» دەگەن وي ايتىلۋى دا زاڭدى. دۇرىس. پiكiردi قابىلداۋ كەرەك, پiكiردi قۇرمەتتەۋ كەرەك. بiراق تارازىنىڭ ەكi جاعى, سەبەپسiز سالدار بولمايتىنى جانە بار ەمەس پە؟ سوندىقتان ەكiۇشتى ايتىلعان پiكiرگە وراي تەرەڭ, پاراساتتى جاۋاپ تا قايتارىلۋى كەرەك. كiسi ءوز قادiرiن ءوزi بiلمەۋشi مە ەدi, بiلگەندە قانداي؟ ونىڭ ۇستiنە ول جاي كiسi ەمەس, تالانتتى بولسا شە؟ ال تالانتتى كiسiگە ءارiسiن ايتپاعاندا, ابايلار, اقاڭدار زامانىنان بەرi قاراي قاي قوعامدا دا ءومiر ءسۇرۋ وڭاي بولماعان. اقش-تا تالانتقا قىسىم جاساعان مەملەكەتتiك شەنەۋنiكتەردi ۋىسىندا ۇستايتىن مەملەكەتتiك ەتيكا جونiندەگi باس باسقارما بار ەكەن. سول باسقارما اسا تالانتتى جارالعان ادامداردىڭ ادەتتە مىناۋ قاراپايىم ومiرگە بەيiمسiزدiگiن, تiپتi تاكاپپارلىعىن, مەنمەندiگiن (پەندە عوي) ەسكەرiپ, سول تالانتتى ادامدارمەن جۇيەلi تۇردە جۇمىس iستەيدi ەكەن. بiزدە بiرەۋدiڭ بiرەۋگە باسى اۋىرمايتىن كەزiمiزدە وزگە ەلدەردە تالانتتارىن سىرت كوزدەن, «يت-قۇستان», جامان پيعىلدى ادامداردان وسىلاي قورعاشتاعان ەكەن. بiز تالانتتى ادام مەن قابiلەتتi, iسكەر ادامنىڭ اراجiگiن ايىرا بiلiپ ءجۇرمiز بە؟ قابiلەت تالانتتىڭ بiر اتريبۋتى عانا. دەمەك, تالانتتى كiم, تالانتسىز كiم؟ ونى كiمدەر انىقتايدى؟ دەمەك, بiزدە تالانتتى ادامداردى قورعايتىن, iرiكتەپ وتىراتىن مەملەكەتتiك قامقورلىقتاعى بiر iزگiلiك ينستيتۋتى, باسقارماسى كەرەك-اق. سەبەبi ادام, ونىڭ iشiندە تالانتتى ادام – قوعامنىڭ, مەملەكەتتiڭ ەڭ باستى بايلىعى. تاعى دا بiر تۇستان «مۇمكiن تالانتتى ادامداردى ەندi بەسiككە بولەۋ كەرەك شىعار» دەگەن بوستەكi وي دا قىلتيۋى مۇمكiن. بۇل ءسوزدiڭ دە جانى بار, راس, تالانتتى ادام بالا سەكiلدi بولادى. «بالالىق پەن دانالىقتىڭ اراسى بiر-اق قادام» دەمەپ پە ەدi بiر دانىشپان.
يتاليانىڭ ميلان قالاسىنداعى اتاقتى «لا سكالادا» سەمبيننiڭ تۇسىندا 200-دەي كەڭەس ءانشiسi تاجiريبەدەن ءوتتi. ماسەلەن, م.ماگوماەۆ, ت.سينياۆسكايا (ماگوماەۆتىڭ ايەلi), م.بيەشۋ, ب.مىڭجىلقيەۆ جانە باسقالار. مىڭعىرتىپ جىلقى ايداعان, داۋلەسكەر كۇيشi بولعان جىلقىشى ناقىپتىڭ بالاسىنىڭ جولىن اشقان دا اتاقتى اقىن, جانىڭ ءجانناتتا بولعىر, جارىقتىق جاقسىلىق ساتiبەكوۆ ەكەنىن ءار ماقالامىزدا ەسكە سالىپ وتىرۋدى دا ۇمىتقان ەمەسپىز. سول كىسىنىڭ جەتەلەۋiمەن امانكەلدى جامبىلداعى مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسiنە كەلiپ ءتۇستى.
1970 جىلى ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنىڭ بەسىنشى كۋرسىندا جۇرگەندە ۇستازى پ.كارين ۇلكەن تەاتردا «لا-سكالاعا» تىڭداۋ ءجۇرىپ جاتىر دەپ الىپ بارادى. ءجيۋريدىڭ مۇشەسى, اتاعى جەر جارعان س.لەمەشەۆ اسا رازى بولىپ, سەن تەك قازاق حالقىن ەمەس, سوۆەت ەلىن تانىتاتىن بولاسىڭ دەپ قۋانىشىن جاسىرا المادى. سونىمەن «لا-سكالاعا» بارۋعا ءبىر قادام جاسالعانىمەن, كونسەرۆاتوريا رەكتورى «اتاقتى ونەر مەككەسىنە باراتىنىنا سەنىمىم مول, اۋەلى وقۋدى ءبىتىرۋ كەرەك» دەپ كەلىسىم بەرمەيدى. ءانشى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ارقاسىندا ماسكەۋدەگى رەسپۋبليكا وكىلدىگىنەن 100 سوم, كونسەرۆاتوريادان 39 سوم ستيپەنديا الىپ, وقۋىن الاڭسىز جالعاستىرا بەرەدى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ الماتىعا كەلىپ, وپەرا تەاترىنا ورنالاستى. العاش ب.دوسىمجانوۆ قويعان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز-جىبەك» وپەراسىندا تولەگەننىڭ پارتياسىن ورىندادى. باياعى شەراعاڭ تامسانىپ جازاتىن تولەگەن عوي. جىبەك – بيبىگۇل تولەگەنوۆا. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى ماسكەۋدەن مادەنيەت ءمينيسترى دەميچەۆتەن حات كەلەدى. ونى تەاترعا ءىلدىرىپ قويىپتى. حات يتالياعا شاقىرادى. ول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا الدىمەن ۇلكەن تەاترعا سوليست ەتىپ قابىلدايدى. بۇل جولدان وتە ءساتتى وتكەن ول ميلانعا, اتاقتى «لا-سكالاعا» جول تارتىپ 1973-1975 جىلدارى وقيدى. وقۋ يتاليان تىلىندە جۇرەدى. ۇستازى ەليزاۆەتا كوروزيو كەزىندە اتاقتى يتاليان انشىلەرىمەن بىرگە ءان سالعان كىسى. ءسويتىپ, ول يت ارقاسى قيانداعى يتالياعا كەتiپ, ەۋروپالىق بەكزات تاربيەمەن بۋىنى قاتايادى.
وزگەلەردەن بۇرىن وزگەشە بiلiم الدى, ۇلكەن استاۋدان اس iشiپ, سۋدىڭ تۇنىعىن ءىشتى, تاماقتىڭ تازاسىن جەدi. يتالياندىقتار وزگەلەرگە بانكەتتەردە ءان سالدىرعاندا بۇعان ءان سالۋعا تىيىم سالادى ەكەن. سەبەبi بۇنىڭ اسا سيرەك كەزدەسەتiن داۋىسىن باعالاعاندىق ەدi. «اح, ەتوت سەرەبرياننىي تەنور» دەپ ورىستاردىڭ تامساناتىنى دا وسى تۇس. مiنە, ەۋروپانىڭ كiندiگiندە ءار كۇنi, ءار ساعاتى وسىلايشا كوزدەن تاسا بولماي ەرەكشە قامقورلىقتا جۇرگەن ادامنىڭ قازاقي iشتار باسەكەگە ءوزiمسiنiپ قاراپ, بوي ۇيرەتە الماي قالۋى دا زاڭدىلىق ەدi عوي.
دۇنيەنi شارلاپ, تامساندىرىپ كەلگەن سەمبين وتاندىق ساحنادا نەبارi سەگiز جىل عانا تەر توكتi. يتاليان وپەرالارىن ساعاتتاپ جاتقا ايتاتىنى ءوز الدىنا, «قىز جiبەكتەگi» تولەگەن, «بiرجان – ساراداعى» بiرجان قانداي بiرەگەي ەدi. وسى كەز عوي عابەڭدەردiڭ «بار ەكەن عوي, بار ەكەنبiز عوي» دەپ نۇرلانىپ وتىراتىندارى. وكiنiشكە قاراي, وسىناۋ تەكتiنiڭ تەكتiنi تانىعان جىلدارى كەلتە قايىرىلىپ ەدi.
قوناەۆتىڭ ءوزi ارنايى ستيپەندياسىمەن ماسكەۋدiڭ چايكوۆسكي اتىنداعى كونسەرۆاتورياسىندا وقىتقان سەمبيندi ديمەكەڭ, باسقالار قۇرمەتتەدi عوي دەيتiن بيiك پiكiرگە سول كەزگi قازاقىلىعى باسىم قوعامداعى باسەكەلەستiكتiڭ پىسقىرماعانى دا جانە راس ەدi. بۇعان تالانتتى ادامنىڭ باقايشاعىنان باسىنا دەيiن قارۋلانعان ينتريگامەن كۇرەسۋگە قاشان دا دارمەنسiز ەكەنiن جانە قوسىڭىز. ارينە وعان قامقورلىق جاساۋدا سول كەزدەگi تۇلعالى ازاماتتاردىڭ ايانىپ قالعانى جوق. بiراق سونىڭ بارiنە قاراعاندا بەلگiلi بiر ورتاداعى, ونەر ۇجىمىنداعى باسەكەلەستiك ىزعارى الدەنەشە ەسە «قۇدىرەتتى» ەدi. ورتاشا دەڭگەيدەگi شەنەۋنiكپەن اۋىز جالاسقان ورتا داۋىسى بار, ورتاشا تالانتتىڭ بۇنىڭ پاتشا كوڭiلiن تۇقىرتۋعا كەلگەندە الدەقايدا تالانتتى بولعانىن جاسىرىپ جاتۋدىڭ كەرەگi نە؟ ناداندىق دەگەن دەرتتi ەشقانداي ءتاۋiپتiڭ ەمدەي المايتىنى ءتارiزدi, قوعامدا دا ورتاشا تالانتتاردىڭ ورتانى بۇزىپ جۇرەتiنiن دە ءالi ەشكiم رەتكە كەلتiرگەن جوق. ءالى دە سولاي.
ورتاشا دەڭگەيدەگi شەنەۋنiك. وكiنiشكە قاراي, وسىندايلاردىڭ قولىنا بيلiكتiڭ مايلى جىلىگى تيەدi دە, ولار تالانتتى اداممەن جۇمىس iستەيدi. ەڭ قاۋiپتi جەرi, وسى. ول كەشە دە بولعان, بۇگiن دە بار. تالانتتىڭ تاعدىرىن شەنەۋنiكتەر شەشكەن. دەمەك, تۇلپاردىڭ تاعدىرى ماستەكتiڭ قولىندا بولعان. بiر مىسال كەلتiرەيiك.
بiردە امانكەلدi سەمبين بiر iرi لاۋازىمدى قىزمەتتەگi باسشىنىڭ ۇيiندە قوناقتا بولادى. قىزمەتi iرi بولعانىمەن, دەڭگەيi ورتاشا, پاراساتى, پايىمى, بiلiمi ورتاشا. بۇل ءانشiنiڭ اتاعى اسپانداپ تۇرعان شاعى. سالدەن سوڭ جۇرت جەلپiنەدi, قىزادى. بiر مەزەتتە بارىپ ءۇي يەسi «مىنا امانكەلدiنi مەن ءان سالۋ ءۇشiن شاقىرتىپ ەدiم» دەيدi عوي. مiنە, الگi زاھار سۋدان تاتىپ الماي جۇرگەن تالانتقا وسى ءسوز اتىلعان وقپەن بiردەي ەدi. كوردiڭiز بە, بiزدiڭ شەنەۋنiكتەر تالانتپەن قالاي جۇمىس iستەيدi? بiز وسى سوزبەن, وسى پيعىلمەن قازiردiڭ وزiندە تالاي تالانتتى تويدىڭ انشiسiنە اينالدىرىپ جiبەرگەن جوقپىز با؟ ارينە جۇرتتىڭ ءبارi تاسماعامبەتوۆ ەمەس, تالانتىن تاپ باسىپ تانىپ, اكەسi جاساماعان جاقسىلىقتى جاساپ, ايالاپ جۇرەتiن. بايگە اتىن تسيرك اتىمەن شاتاستىراتىن الگi ورتاشا شەنەۋنiكتەر عوي سورىمىز. بۇدان كەيiن ءانشiنiڭ عازيز جۇرەگiن جارالاعان مۇنداي ساتتەر از بولدى دەي الاسىز با؟
سول ورتاشا دەڭگەيدەگi شەنەۋنiكتەردiڭ كەسiرiنەن بiز ۇزاق جىلدار بويى تالانتتى ادام مەن ەڭبەكقور ادامدى قاساقانا شاتاستىرىپ كەلدiك. تالانتتىڭ قور بولۋى, تالقاندالۋى ەڭبەكتiڭ قادiرiنە جەتكiزبەۋدەن, ەڭبەكتەنۋiنە ەرiك بەرمەۋدەن, جاعداي جاسالماۋىنان ەدi. ءار كەزەڭدە دارىندى ادامداردى قامقورلىققا الۋدان, باعالاۋدان, تاربيەلەۋدەن گورi تابالاۋدىڭ باسىم بولىپ كەلگەنi راس. كوپە-كورىنەۋ قياناتقا, قورلىققا تالانتتى ادام ەشقاشان كونبەيدi. ونىڭ نازiك جاراتىلىسى وسىناۋ قيامەت-قايىمعا تولى جولدا قاۋقارسىز قالادى. «تالانت – ادiلەتسiزدiككە قارسىلىق» دەگەن سوزدە ءومiردiڭ بار ءپالساپاسى جاتىر. م.مونتەننiڭ ايتۋىنشا, ادامداردىڭ جارتى ءومiرi قۇر بوس سوزبەن وتەدi ەكەن. ال تالانتتى ادامداردىڭ جارتى ءومiرi نەمەسە بۇكiل ءومiرi كۇرەسپەن وتەتiنiن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتi بار ما؟ بۇل جولدا تالانت جالعىز, دارمەنسiز, سەبەبi ونىڭ پiكiرi, كوزقاراسى كەرەناۋ قوعامنان قولداۋ تاپپايدى. ف.نيتسشەنiڭ «تالانت ءۇشiن داڭعىل جول بولمايدى, ونىڭ ءومiرi كەزەڭدەرمەن ۇدايى كۇرەستە, قايشىلىقتا وتەدi» دەگەن ءسوزi وسى ويدىڭ ءورiسiن كەڭەيتە تۇسەدi.
بiزدiڭ بۇل تاڭداپ العانىمىز ۇشى-قيىرىنا بويلاتپايتىن تىلسىم, ءتۇپسiز تاقىرىپ بولسا كەرەك. وقىرمانعا ايتار ويىمىزدى جەتكiزە الۋ جولىندامىز با, بiلمەيمiن, ايتەۋiر وسى تاقىرىپتىڭ شاۋجايىنا جابىسىپ, بiردەڭە دەگiڭ-اق كەلەدi.
بiر كەزدەرi جارالى جانىنا داۋا ىزدەپ شامادانىن كiتاپقا تولتىرىپ الىپ, الماتىدان ارقاعا جالاڭاياق كەتكەن سەمبيننiڭ تاعدىرى وزىنەن بۇرىن وتكەن اعالارىنىڭ تاعدىرىنا ۇقساپ جۇرە بەردى. تاڭسىقباەۆ تاشكەنتتi پانالاپ جۇرگەندە, سەمبيندi دە بiشكەكتiڭ قولقالاپ قويماعانى بار. بiر كەزدە احمەت جۇبانوۆتى دا وسى بiشكەك باۋىرىنا باسقىسى كەلگەنi ەسiڭiزدە بولار. سەمبين الماتىنى ارقاعا اۋىستىردى. «نە بولسا دا ەل iشiندە كورەيiن» دەپ تەكتiلiكتiڭ تۇعىرىنان تايماعانىن تانىتتى.
نەسiن ايتاسىز, شىن تالانتتار كوبiنە جالعىز بولدى. جالعىزدىق – تەرەڭ تۇڭعيىق. ول قايعى-قاسiرەتتiڭ بiر بۇتاعى. تاۋەكەلشiل, تاۋبەشiل تالانتتار سول تۇڭعيىققا باتىپ كەتiپ جاتتى.
بiردە وزاعاڭ – وزبەكالi جانiبەكوۆ تە ءانشiنiڭ تاعدىرىنان وتە كەش حاباردار بولعانىن وكiنiپ ەسكە العان ەدى. الماتى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتi توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە بiر وبلىستان التى انسامبل شىعارعان وزاعاڭ امانكەلدiنi سول ورتاعا قايتا قوسۋعا ارەكەتتەنگەنi جانە بار. بiراق ءبارi دە كەش ەدi. ونىڭ ونەرپازدىق قۋاتى ول كەزدە جاعالاۋدان الىستاپ بارا جاتقان تولقىنداي, تولقىن جاعاعا لاقتىرىپ تاستاعان دوڭبەك اعاشتاي ەدi. ءىلياس ەسەنبەرلين دە ءانشi تاعدىرىنا ارالاسىپ, ونىسىنان تۇك تە شىقپاعان سوڭ بiر كەيiپكەرiنiڭ پروتوتيپi ەتiپ الۋعا عانا شاماسى جەتتi. سۇلۋ داۋىس, سۇلۋ ونەر ولمەسiن دەگەنi عوي. بەلگiلi اقىن تىنىشباي راحىمنىڭ ءانشi جونiندەگi وچەركiنiڭ بەلگiلi باسىلىمدا جاريالانباي, تەرىلىپ تۇرعان قورعاسىنىنىڭ كۇرەسiنگە لاقتىرىلاتىنى دا وسى كەز. انشiگە جاسالعان وسى سيپاتتاعى سۇمدىقتار از بولماعانعا ۇقسايدى.
تالانتتى ادامدار استە بiر-بiرiن تەز تۇسiنەدi. كوبiنە iشتەي ۇعىسادى, iشتەي مويىندايدى, iشتەي تۇسiنەدi. بiزدە ايقايلاپ مويىنداۋ جوق. ايقايلاپ مويىنداۋدىڭ ءوزi ەرلiككە بارا-بار قاسيەت پە دەيمiن. ماسەلەن, ماعاۋيننiڭ كەكiلباەۆتى كلاسسيك دەگەنi ءتارiزدi. Iشتەي ۇعىنىپ, iشتەي مويىنداپ, سىرتقا شىعارماي كەتكەن سەزiمنەن باسقانى قايدام, ۇلتتىڭ ازاپ شەگەتiنi اقيقات. قازاقتىڭ كiرپياز ونەردەگi وكiلدەرi بiر-بiرiن باتىر دەپ جاتسا, امانكەلدi ۇلكەن ساحنادا سەگiز جىل ەمەس, بiرنەشە سەگiز جىل جۇرەر مە ەدi. ساحناعا سىيماي كەتكەن جوق, سىيىسپاي كەتكەن جوق پا؟ وسىنىڭ ءبارi – كوبiنە اينالىپ كەلگەندە ورتانى بەرمەي جۇرەتiن ورتاشا تالانتتاردىڭ iسi.
سەمبيندi كەزiندە قاتار جۇرگەندەردiڭ كوبiسi دە iشتەي مويىندادى. داۋىستاپ ايتسام, اسىرىپ جiبەرەم بە دەدi, سىبىرلاپ ايتسام, جەتەر جەرiنە جەل ۇرلەپ جەتكiزە مە دەپ تە كۇدiكتەندi. سودان دا بولار, بالكiم, سەمبين جونiندە ءباسپاسوز بەتiندە از جازىلدى. سودان دا بولار, بالكiم, ناسيحاتى از دەدi مە, ول وزiنە تيەسiلi اتاقتان دا كەش قالدى. بiر تويدى اتقارۋعا عانا داۋىسى جەتەتiندەردiڭ, ومiرiندە بiر كiتاپتى تاۋىسىپ وقىماعانداردىڭ, ويىن-تويدىڭ انشiلەرiنiڭ سالتاناتى اسىپ جاتتى.
ەسiمنەن كەتپەيتiن ايرىقشا بiر ءسات – وسىدان كوپ جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاندا» «قارعاش» اتتى ەسسەم جاريالانعاننان كەيiن ءانشiنiڭ ءوزi رەداكتسياعا راقمەت ايتىپ كەلدi. ايان نىسانالىنىڭ كابينەتiندە ابەكەڭ اسقار سۇلەيمەنوۆپەن كەزدەستi. اسەكەڭنiڭ سونداعى ءانشiنi كورگەندەگi قالپى, ايتقان ءسوزi, ەش جاساندىلىعى جوق ديالوگتار ءالi كۇنگە كوڭiل تۇكپiرiندە سايراپ تۇر.
نە بولدى؟ قالاي ءسوندi
وتىڭ iشكi?
قالادىڭ قالاي ءانسiز
وتىرىستى؟
گاۋھارىن تابيعاتتىڭ
جانىڭداعى
تەڭiزگە تاستاعانىڭ وكiنiشتi...
كەزiندە اقاڭداي قۇسا بولىپ ارقانى كەزiپ كەتكەن ءانشiنi اسا كورنەكتi كۇلاش اقىن دا وسىلاي iزدەپ ەدi.
سەمبيندi ساعىنعاندا ايتار اڭگiمە تەڭiزدiڭ تارتىلۋى ءتارiزدi, بiر كەلiپ, بiر كەتiپ تۇرادى. ءانشىنىڭ ءوزى كوزى تىرىسىندە ء«ۇش كاسسەتا, ەكى رۋلون كونتسەرتىم بار» دەپ ەدى. شىنى كەرەك, بۇگىندە ءانشىنىڭ بار داۋىسىنىڭ ءوزى تالاپقا ساي ەمەس. دەمەك, وسىنشا دۇنيەنى كىم ىزدەيدى؟ ايتاتىن نارسە كوپ. سونىڭ ءبارiن جۇيەلەپ ايتۋعا دا ءار قياعا الىپ ۇشاتىن سەزiم دە ەرiك بەرمەيدi. بiز سەمبيندi جىلدار بويى جوعالتىپ العانبىز. ەندi جوعالتپاۋىمىز كەرەك, ەندi باعاسىن بەرۋiمiز كەرەك, باعالاۋىمىز كەرەك. ماماندار ونىڭ انشiلiك قۋاتىنىڭ سىرىن, قاسيەتiن سارالاپ, ارنايى سىنىپ اشىپ, لەكتسيا ارقاۋىنا اينالدىرۋى كەرەك. تەلەديدار, راديو بۇرىنعى ءان تاسپالارىنداعى داۋىسىن تاۋىپ, ارنايى كونتسەرت, كوركەم حابار, فيلم-كونتسەرت دايىنداۋى قاجەت. ونىڭ داۋىسىنداعى, شىعارماشىلىق بولمىسىنداعى ەرەكشەلiكتەر كەرەك بولسا ارنايى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ ارقاۋىنا اينالۋى قاجەت. ءوزi, شىعارماشىلىعى جونiندەگi جاريالانىمداردىڭ باسىن بiرiكتiرiپ, ارنايى كiتاپ شىعارعان ءجون. مiنە, ءسويتiپ سەمبيننiڭ جاڭا ءداۋiرi باستالۋى ابدەن قاجەت. ءسويتiپ, رۋحاني دۇنيە بۇتiندەلۋi قاجەت.
تالانتتىڭ بiر بالاماسى – تاعدىر بولسا كەرەك. امانكەلدi سەمبين وسىناۋ زىمىران جىلدار iشiندە بiر كiسiنiڭ, بالكiم, بiرنەشە كiسiنiڭ باسىنان وتەتiن تاعدىردىڭ سىيىن كەشتi. ول ءۇشiن, ارينە ەڭ الدىمەن ادام ءوزiن كiنالاسا كەرەك. «اقىندىق دەگەن بۇل ءوزi اۋزىندا بولۋ سىزداعان ءاربiر جارانىڭ» دەپ تولەگەن اقىن ايتپاقشى, ادامعا عۇمىر كەشۋ, تالانتتى ادامعا عۇمىر كەشۋ قاي كەزدە دە وڭاي بولماعان. بالكiم, سەمبينگە ءتاڭiرi وسىنشا ولشەۋسiز داۋىس بەرە تۇرا, پەندەسiن سىناۋ ءۇشiن, تاۋبەسiنە كەلتiرۋ ءۇشiن دە سونشا سوقتىقپالى, سوقپاقتى جول دا بەرگەن شىعار. سول تاعدىردىڭ ودان سايىن كۇردەلi, قىلكوپiر بولۋىنا قىزعانىش دەگەن قىزىل يتتiڭ ەتكەن قىزمەتi دە از ەمەس بولار.
ءتاڭiرiنiڭ تالانتقا عانا ءتان تاكاپپار مiنەز سىيلاۋى دا بار عوي. ءانشiنiڭ تۋراشىلدىعى, ەشكiمنiڭ الدىندا يلiكپەيتiندiگi سول تاعدىردىڭ بوياۋىن قالىڭداتا تۇسكەن سەكiلدi.
سەمبيندi ساعىنعان سايىن بiز تالانتتىڭ قادiرiن بiلە تۇسەتiن بولارمىز. ماڭدايىنا جەل تيگiزبەي, الاقانعا سالا بiلسەك, ەندiگi تالاي تالانتتىڭ باعى اشىلىپ, پەندەشiلiك قاسيەتتەن ەرتە ارىلۋىنا كوپ كومەكتەسكەن بولارمىز. نەسiن جاسىرامىز, تالانتتى تانۋدا رۋحشىلدىقتىڭ ەمەس, رۋشىلدىقتىڭ العا شىعىپ كەتەتiنi دە بiر ارىلماس سورىمىز بولىپ تۇر عوي.
ەندi بiزدiڭ قولىمىزدان كەلەتiنi سەمبيندi ساعىنۋ عانا. ءانشiنi ورنىمەن ماداقتاي وتىرىپ, ءوز ومiرiنەن دە كەمشiلiك iزدەي وتىرىپ, جالپى تالانتتار تۋرالى, تاعدىر تۋرالى تولعادىق. وسىنىڭ بارiنەن تۇيگەنiمiز: قوعامدى كەمەلدەندiرەتiن دە, مەملەكەت مارتەبەسiن كوتەرەتiن دە – دارىندى ادامدار. مەملەكەت سول ادامداردىڭ بار اقىل-ويىن, قابiلەتiن سانالى تۇردە رەتتەپ وتىراتىن اپپارات, ماشينە. مەملەكەت تالانتتى, ونىڭ الەۋەتiن پايدالانۋى كەرەك. اسقار سۇلەيمەنوۆتiڭ بiر كەيiپكەرi «مەن ايەلگە ەمەس, ادامعا ءزارۋمiن» دەيدi. دەمەك, ايەلدiڭ تالانتتىسىنا, ادامنىڭ دارىندىسىنا ءزارۋ عوي. سول سياقتى قوعام دا, مەملەكەت تە قاشاندا تالانتقا تاۋەلدi, ءزارۋ. سوندىقتان تالانتتىڭ قادiرiنە جەتە بiلسەك, وتكەنiمiز تۋرالى وكiنiپ جازاتىن اڭگiمەنiڭ ءورiسi دە تارىلا بەرمەك.
امانكەلدi سەمبيننiڭ الابوتەن تاعدىرىنىڭ اڭگiمە وزەگiنە اينالىپ, وتكەن كەزەڭنiڭ بiر كۇردەلi ساباعى رەتiندە قاراستىرۋىمىز دا تەكتەن تەك ەمەس.
* * *
سول ءبىر تاعدىردان اسا اياۋ كورمەگەن ونەرپازدىڭ ءومىرى ءىزسىز كەتپەسىن دەپ ىزدەۋشىسى, جوقشىسى بولعانىما دا نەشەمە جىلدار ءوتتى. ول جونىندەگى بىرنەشە ەسسە, وچەركتەردەن بولەك, «سەنور ساتتاروۆ» اتتى شاعىن پوۆەست, ء«پاۆاروتتيدىڭ سالەمى» اتتى اڭگىمە دە جازىلدى. قاشانعى ادەتىمىزبەن ودان وزگەرىپ كەتكەن ەشتەڭە جوق, سەلت ەتكەن ەشكىم دە جوق. جارايدى, ءبىزدى قويشى, اتاقتى ءپاۆاروتتيدى سەلت ەتكىزبەگەن ءساتتى بىلەسىز بە؟ ايتايىق.
قايسىبىر جىلدارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قازاقستاننان ءبىر توپ كاسىپكەر يتالياعا بارادى عوي. بۇل كىسىلەرگە اتاقتى پاۆاروتتيمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسەدى. قازاقستان دەگەندە ەلەڭ ەتە قالعان الەمدەگى ۇلى ءۇش تەنوردىڭ ءبىرى «ەگەر قاتەلەسپەسەم سىزدەردە سەمبين دەگەن ءانشى بولۋى كەرەك. ءبىز ونى يتالياعا قالدىرا الماپ ەدىك. زور ءانشى ەدى. قازىر ول ءوز ەلىندە مۇلدەم تانىمال بولعان شىعار. سالەم ايتىڭىزدار مەنىڭ اتىمنان», دەپتى. دەلەگاتسيا قۇرامىنداعى شىركىندەردىڭ ءبىر دە ءبىرى ءمىز باقپاپتى. بىلمەيدى عوي. ەڭ سوراقىسى ەلگە كەلگەن سوڭ دا «پاۆاروتتي سالەم ايتاتىنداي ول كىم ەدى؟» دەپ ىزدەگەن جان بولمادى.
وسىلاي ءبىزدىڭ ءومىر. ەڭ وكىنىشتىسى, وسىدان ءالى كوپ وزگەرگەن جوقپىز. قىسقاسى, تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىر بۋىنى سەمبيندەردى بىلمەي ءوسىپ جاتىر.
قالاي بولعاندا دا, امانكەلدى ارمانسىز, ول اڭىزعا اينالىپ بارادى.
قالي سارسەنباي
