قايرات ءمامي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى
ادامزاتتىڭ ۇزىن-سونار تاريحىندا, ءارتۇرلى داۋلار, م ۇلىكتىك ينستيتۋتتار قاتىناسى ءدىن ارقىلى, داستۇرلىك تاسىلدەرمەن جۇزەگە اسىپ, كەيىننەن كونستيتۋتسيا شەندەس نەگىزگى زاڭدارعا سۇيەنىپ, مەملەكەتتىڭ يمپەراتيۆتى كۇشىمەن ورىندالۋى ادامزات قاۋىمىن وركەنيەتتىك جاڭا فورماتقا كوتەرىپ, دامۋدىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيىنە شىعۋ ءۇردىسىنىڭ جاڭا فورماتسياسىنىڭ باستالۋى بولدى.
ارىدەن باستاساق, ءبىزدىڭ حالىقتا ءوز دامۋ جولىندا قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ نەشە ساتىلى ءتۇرىن باسىنان وتكەردى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋ كەزەڭىنە شىققانعا دەيىنگى جولى قانداي كۇردەلى بولعانىن تاريح سىلەمىنەن بايقايمىز.
ءداستۇرلى كوشپەلى مەملەكەتتىك كەزەڭىندە قازاق قوعامى بىرنەشە رەت قۇقىقتىق رەتتەۋ مودەلىنە تالپىنىس جاسادى. ولار − قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى, تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسى. رەسەي قۇرامىنداعى بوداندىق كەزەڭدە قارقارالى پەتيتسياسى, ۇلت ينتەلليگەنتسياسىنىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق ۇسىنىمدارى, الاش وردا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق باعدارلاماسى دايىندالدى. قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكى كونستيتۋتسياسى دەكلاراتيۆتىك بولسا دا قوعامدى تەگەۋرىندى باس زاڭمەن رەتتەۋگە باعىتتالعان ۇمتىلىس ەدى.
كوممۋنيستىك جالاڭ ۇران ۋاقىتىنىڭ وزىندە قارت جامبىلدىڭ اقىندىق تۇيسىگىمەن ەركىندىكتىڭ باسپالداعى «التىن زاڭ» دەپ جىرلاۋى, حالىق جادىنداعى ادىلدىك پەن ادالدىققا دەگەن تالپىنۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋعان مۇقتاجدىقتىڭ كورىنىسى ەدى.
ۇلت مۇددەسىن زاڭ نورماسىمەن جاريا ەتىپ, تاۋەلسىزدىك يدەياسىن كونستيتۋتسيا نورماسىنا تەلىپ, ونىڭ قۋاتتى بەكىتۋشى كۇشىنە نەگىزدەپ جۇزەگە اسىرۋ ۇلت زيالىلارىنىڭ باستى مۇراتىنا اينالدى.
اينالىپ كەلگەندە ءبىز – كونستيتۋتسيا نورمالارىمەن ءومىر ءسۇرۋ, ارەكەتىڭدى سوعان قاراپ رەتتەۋ, ونىڭ شاراپاتىن سەزۋ باقىتى بۇيىرعان ۇرپاقپىز.
بۇگىن ارا-تۇرا ءبىز قانداي قوعام قۇرىپ جاتىرمىز, ونىڭ ساياسي كەلبەتى, قۇقىقتىق سيپاتى قانداي بولۋى ءتيىس, ۇلتتىق يدەولوگيا كەرەك دەگەن ماسەلەنى زيالى قاۋىم, ازاماتتىق قوعام سەگمەنتتەرىنىڭ كەيبىر وكىلدەرى دۇركىن-دۇركىن كوتەرىپ قوياتىنى بار. وسى سۇراقتاردىڭ بارىنە كونستيتۋتسيادان جاۋاپ تابۋعا بولادى. اتا زاڭ – ۇلتتىڭ رۋحاني سۇرانىسىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرىپ, قوعامدى بىرىكتىرۋشى, مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن ورنىقتىراتىن حالىق پەن بيلىكتىڭ نەگىزگى كەلىسىمشارتى ىسپەتتى, ۇلتتىق يدەولوگيا ماڭىزىنا يە بولعان, ۇلت مۇددەسىن زاڭ تىلىمەن ايشىقتاعان باستى قۇجات.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى قابىلدانعالى شيرەك عاسىر ۋاقىت ءوتتى. حالقىمىزدىڭ ۇزاق ۋاقىت ارمانىنا اينالعان ەڭ باستى قۇندىلىق ماقساتى تاۋەلسىز تۋى جەلبىرەگەن دەربەس ەل بولۋ ەدى, وسى مۇددەنى يمپەراتيۆتى قۇقىق نورماسىمەن شەگەلەگەن, جۇزەگە اسىرعان كونستيتۋتسيا جانە وعان نەگىز بولعان تاۋەلسىزدىك, دەربەستىك دەكلاراتسيالارى.
قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1990 جىلعى 25 قازانداعى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى ەل اۋماعىندا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن قۇزىرەتىنىڭ دەربەستىگىن ايقىنداپ, كسرو اياسىندا دارالانا باستاعان مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭا كورىنىسىن ايقىندادى.
1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن ارنايى بەكىتكەن كونستيتۋتسيالىق زاڭ كونستيتۋتسيالىق پارمەنى بار باس قۇجات بولدى. سونىڭ قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, قابىلدانعانىنا شيرەك عاسىر تولىپ وتىرعان كونستيتۋتسيا عاسىرلار بويى ارمان بولعان ەل تىلەۋىن جۇزەگە اسىرىپ, ۇلتتىڭ بازالىق قۇندىلىقتارىن جاريا ەتىپ, ونىڭ مەملەكەتتىك اتريبۋتتارىن, تاۋەلسىزدىك, ادام بوستاندىعى مەن ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, بيلىكتىڭ كوزى حالىق ەكەنىن, مەنشىكتىڭ مارتەبەسى مەن قورعالۋىن, بيلىكتىك قۇرىلىمنىڭ جاڭا جۇيەسىن بەكىتىپ, مەملەكەتتىڭ مىزعىماس التىن دىڭگەگىنە اينالدى.
كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى بەكىتەدى, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن جاريا ەتەدى, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىن ءوز نورماسىنا يكەمدەپ, وعان ءنورماتيۆتى قۋات بەرەدى, مەملەكەت تۇعىرىنىڭ قورعاۋشىسى فۋنكتسياسىن اتقارادى.
كونستيتۋتسيانىڭ يدەياسى, ءماتىنى نەگىزىنەن ءبىر ۇلى تۇلعانىڭ نەمەسە توپتىڭ ويىندا جۇيەلى نورماتيۆتىك مودەل ەسەبىندە قالىپتاسىپ, جوبا بولىپ حالىققا ۇسىنىلاتىنى بەلگىلى. سول رەتپەن قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا 1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلداندى. قازاقستاندىق اتا زاڭ الەمدىك وزىق تاجىريبەگە سۇيەنگەن, حالقىمىزدىڭ ءداستۇر ادەتىنە يەك ارتقان, ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق قۋاتىنا بەيىمدەلگەن جاڭا ۇدەمەلى وركەنيەتتىك قۇندىلىقتارعا جەتەلەيتىن باعدارلى قۇجات بولدى. بۇل – كونستيتۋتسيا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مەملەكەتشىلدىك يدەياسىنىڭ, قۇقىقتىق پوزيتسياسىنىڭ جۇزەگە ايقىن اسقان كورىنىسى. ايتا كەتەتىن ءبىر اقيقات, ەلباسى كونستيتۋتسيا نورمالارىن جەتىك بىلۋمەن قاتار ونى جاتقا ايتىپ وتىراتىنىنا سان رەت كۋا بولدىم. ونىڭ ءار بابى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جۇرەگىنەن, ەل تاعدىرىنا كۇيزەلگەن تولعانىسىنان تۋعانىنا تالاي رەت كوزىم جەتتى.
جاڭا كونستيتۋتسيادا «مەملەكەت فورماسى قانداي بولماق؟ باسقارۋ تەتىكتەرى قالاي رەتتەلەدى؟ ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ تابيعي جانە پوزيتيۆتىك قۇقىقتارى قانداي دەڭگەيدە بەكيدى, ەركىندىك پەن بوستاندىق قالاي بايان ەتىلەدى, ونىڭ كەپىلى كىم؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بار.
مەنشىك فورماسى, ونىڭ قۇندىلىق ەسەبىندە بەكۋى, سوت جۇيەسى, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتى, جەرگىلىكتى اۋماقتىق باسقارۋ ءتاسىلى, بيلىكتىڭ تۇتاستىعى مەن ونى تەجەۋ سالماقتىلىعى قالاي بولۋى كەرەك دەگەن كونتسەپتۋالدى ماسەلەلەر تۇبەگەيلى انىقتالىپ نورماتيۆتىك سيپاتىن الدى.
وسى جيىرما بەس جىلدىق مەرزىمدە كونستيتۋتسيا نە بەردى, قوعامنىڭ دامۋ ۇردىسىنە, جەكە ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا قانداي قوزعاۋشى ىقپالى بولدى دەگەن سۇراقتاردى قوزعايتىن بولساق, اتا زاڭ قوعام مەن مەملەكەت دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىنداپ, ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىز قۇراۋشى قۇقىقتارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جاڭا جۇيەسىن بەكىتىپ بەردى. تاۋەلسىز ەلدىڭ بيلىك تارماقتارى, وزىندىك باسقارۋ اپپاراتى جاساقتالدى.
عاسىرلار بويى حالىققا ارمان بولعان اسا ماڭىزدى قۇقىقتىق مىندەتتەر ءوز شەشىمىن تاپتى. تاۋەلسىزدىك تۇعىرى حالىقارالىق قوعامداستىق دەڭگەيىندە جاڭا سيپات الىپ, قۇقىقتىق شارتتار مەن كەپىلدىكتەر ارقىلى نىعايدى. مەملەكەتتىلىكتىڭ ەڭ ايشىقتى بەلگىسى تەرريتوريالىق كەڭىستىگى بولسا, ەل شەكاراسى ءبىرىنشى رەت حالىقارالىق شارتتارمەن, قۇجاتتارمەن بەكىتىلىپ, قازىعى قاعىلىپ, ناقتى ايقىندالدى. ۇلتتىڭ وزەگى, رۋحى انا ءتىلى كونستيتۋتسيا نورماسىمەن مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولىپ, ءتىل جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنەن ارىلدى. ەلدىڭ ءناسىبى كوتەرىلىپ, قاۋىم كەدەيشىلدىك, جوقشىلىق ۇرەيىنەن قۇتىلدى. حالىق كونستيتۋتسيالىق ەركىندىك الدى, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەسىنە كەرەكتى شەكتەۋلەردەن باسقاعا اتا زاڭ نەگىزىندە رۇقسات ەتىلىپ, ادامدار ەركىن ءومىر ءسۇرۋ بوستاندىعىنا جەتتى.
اركىمگە جەكەمەنشىك قۇقىعى قايتارىلدى. تاۋەلسىز ءباسپاسوز قالىپتاسىپ, ونداعى تسەنزۋرا توقتاتىلدى, كوپشىلىك ءسوز سويلەۋگە تىيىم ۇرەيىنەن, ونىڭ قورقىنىشىنان قۇتىلدى. ازاماتتىق قوعام قالىپتاسىپ, ادامدار پارتيا جانە باسقا ساياسي ۇيىمدارعا بىرىگىپ, بيلىككە, مەملەكەتتىك ورگاندارعا اشىق تالاپ قويا ءبىلۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ءدىني بوستاندىققا قول جەتىپ, مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر سالىنىپ, جاماعات يماندىلىققا بەت بۇردى. شەتەلگە ەركىن شىعۋ قۇقىعى قالىپتاستى. كونستيتۋتسيا بەكىتكەن اركىمنىڭ ەركىن ءجۇرۋ, كەلىپ كەتۋ بوستاندىعىنا سايكەس ادامدار شەتەلدەرگە ەش كەدەرگىسىز شىعىپ, جاستار قالاعان وقۋ ورىندارىندا وقۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى.
كونستيتۋتسيانىڭ ءديسپوزيتيۆتى نورمالارى بەرگەن قۇقىقتىق كەپىلدىك ارقاسىندا ادامنىڭ ىشكى ومىرىنە ەشكىم ارالاسپايدى, ونىڭ سۋبەكتيۆتى قۇقىعى تابيعي ەركىندىك سيپاتىندا تانىلۋى, وسى اتا زاڭمەن ورىلگەن يگىلىك ەكەنى اقيقات. ادامنىڭ قۇقىقتىق بوستاندىعىن جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس قورعايتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىم ينستيتۋتتارى جاساقتالدى, ونىڭ الدىڭعى قاتارىندا اتا زاڭنىڭ ساقشىسى – كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تۇر. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قىزمەتى ەلىمىزدە قۇقىقتىق مەملەكەت پرينتسيپتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل ماقساتتا جۇيەلى تۇردە جۇمىس اتقارىلىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى قاراي وتىرىپ, قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ اقاۋلارىن انىقتاپ قانا قويماي, ولاردى رەتتەۋ تاسىلدەرىن ۇسىنىپ وتىرادى.
وسى جىلداردا كەڭەس كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ ەلدە قالىپتى بولۋىنىڭ بەرىك قۇرالىنا اينالدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس شەشىمدەرىنىڭ ىقپالىمەن نەگىزگى زاڭنىڭ قولدانبالى قۇقىق جۇيەسىندەگى باسىمدىلىعى قالىپتاسىپ, ونىڭ ىشكى باعىنىڭقىلىق ءتارتىبى ناقتىلاندى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز شەشىمدەرىندە بيلىك جۇيەسىندەگى ءار ورگاننىڭ وكىلەتتىلىگىن كونستيتۋتسيا نورماسى اياسىندا انىقتاپ, رەسمي تۇسىنىكتەر بەرۋ ارقىلى تەجەۋ مەن تەڭەستىرۋ قاعيداتىن قالىپتاستىردى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وكىلەتتىلىگى جەتىلدىرىلىپ, ونىڭ قىزمەت ىستەۋ اياسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلىپ كەلەدى.
وسى تۇرعىدا ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنىڭ قورعاۋشى تەتىگى رەتىندە كەڭەس وكىلەتتىلىگى ءالى دە جەتىلدىرىلىپ, قۇقىق سۋبەكتىلەرىنىڭ شاعىمدانۋ شەڭبەرى كەڭەيتىلۋى كەرەك ەكەنى سەزىلۋدە. بۇگىن قاتارداعى ازاماتتار كەڭەسكە ءوتىنىش بەرۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ قاتارىنا جاتپايدى. ولاردىڭ شاعىمدارى جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتار ارقىلى جۇزەگە اسادى. سۋديا قولدانۋعا جاتاتىن زاڭدى نەمەسە وزگە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنى ادامنىڭ كونستيتۋتسيا ايقىنداعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەدى دەپ تاپسا, ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتا تۇرۋعا جانە وسى اكتىنى نەمەسە جەكە نورماسىن كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنۋگە مىندەتتى. سوتقا وسى جاعدايدى كونستيتۋتسيا تالابىنا ساي ەمەس دەپ پروتسەسكە قاتىسۋشىلار ءوتىنىش جاريالاي الادى. ال ءوتىنىشتى كەڭەسكە جىبەرۋ-جىبەرمەۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋ سۋديانىڭ سۋبەكتيۆتى پىكىرىنە بايلانعان.
بۇل رەتتە سوتتاردىڭ كەڭەسكە شاعىمدانۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ – كۇن تارتىبىنە سۇرانىپ تۇرعان ماسەلە. ءوز كەزەگىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس زاڭداردىڭ ساپاسىمەن ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ وتىرادى. ءوزىنىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىندە زاڭدار كونستيتۋتسيالىق تالاپتارعا ساي, ءادىل بولۋى, قوعامنىڭ سۇراۋلارىن, حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەسكەرۋى, ال ولاردا كوزدەلگەن قۇقىقتىق شەكتەۋلەر قاجەتتىلىك, ولشەمدىلىك جانە تەپە-تەڭدىك قاعيداتتارىنا ساي بولۋى ءتيىس ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن.
وسى مىندەتتەردى شەشۋ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى ءتۇسىنۋ دەڭگەيىمەن تىعىز بايلانىستى. كونستيتۋتسيانى ابستراكتىلى زاڭ قۇجاتى رەتىندە تار ماعىنادا قابىلداۋعا بولمايدى. پارمەندى كونستيتۋتسيا – بۇل زاڭدار جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى. بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق تاجىريبەدە كونستيتۋتسيا بۇل دامىپ تۇراتىن قۇقىقتىق ماتەريا دەگەن ۇعىم جالپىعا تانىلعان جانە ول «ارەكەت ەتەتىن ء(تىرى) كونستيتۋتسيا» دەپ اتالاتىن تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىن قۇرايدى. ونى ودان ءارى جەتىلدىرۋ وعان تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ارقىلى عانا ەمەس, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى نەگىزىندە دە جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى كونستيتۋتسيالىق نورمادا قامتىلاتىن تەرەڭ قۇقىقتىق ماعىنانى اشىپ, ونىڭ ءماتىنىن ناقتى الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جاعدايعا سايكەس بەيىمدەۋگە ۋاكىلەتتى. كوپتەگەن زاڭگەر قۇقىق ارەكەتىنىڭ الەۋمەتتىك ءمانماتىنى تاريحي وزگەرىسكە ۇشىرايتىنىن مويىندايدى. بىرنەشە جىل بۇرىن پارمەنسىز بولىپ كورىنگەن ۇسىنىستار جاڭا جاعدايلاردا ىسكە اسىرىلۋى مۇمكىن.
ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ قانات جايۋى, قوعامدىق ومىردە ونىڭ نورمالارىنا سۇيەنىپ, ول باياندى ەتكەن ەركىندىكتى سەزىنۋ, ونىڭ قورعاۋشىلىق قۋاتىنىڭ ارتا ءتۇسۋى كورىنىپ تۇر. وتكەن جيىرما بەس جىلدا قازاقستان كونستيتۋتسياسى قوعامدى العا سۇيرەۋشى, ونىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن جاراستىرۋشى, ۇلتتىق يدەياسىنىڭ قاينار كوزى, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋشى قۇجات بولىپ قالىپتاستى. ەندىگى ماقسات – ونىڭ جاسامپاز قۋاتىن ءالى دە اشىپ, ەل ومىرىندەگى باستى سالالاردى جاڭعىرتىپ, دەموكراتيانى ودان ءارى دامىتۋ. وعان جەتۋ تەك قۇقىق ۇستەمدىگىندە دامىپ, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق اياسىندا ءومىر كەشۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرعاندا عانا مۇمكىن.
30 تامىزدا قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا 25 جىل تولادى. بارشا قاۋىمدى وسى مەملەكەتتىك ۇلىق مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن, دەنساۋلىق پەن تابىس تىلەي وتىرىپ, ەلىمىزدە اۋىرتپالىقتار بولماي, جەڭىستەن جەڭىسكە جەتە بەرەيىك دەمەكپىن.
