قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانى بەلگىلى. ال 2009 جىلى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى قازاقستان تاراپىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە وسى 29 تامىز كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى.
ءبىر قىزىعى, يادرولىق قارۋدىڭ جاسالۋ تاريحى دانىشپان البەرت ەينشتەين ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. 1905 جىلى داڭقتى عالىم ءوزىنىڭ ايگىلى فورمۋلاسىن – «E=mc2»-ءنى ەسەپتەپ شىعارادى. ياعني فيزيكالىق زاتتىڭ ەنەرگياسى ونىڭ سالماعىن ۆاكۋمدەگى جارىق جىلدامدىعىن ەكى ەسەلەپ كوبەيتكەنگە تەڭ. ەينشتەيننىڭ بۇل تەڭدەۋى اتوم بومباسىن جاساۋعا العىشارت جاساپ بەردى.
ارينە دانىشپان فورمۋلاسىن ەسەپتەپ شىعارعاندا مۇنى بىلمەگەنى انىق. وعان مىنا وقيعا مىسال. 1939 جىلى فيزيك لەو سيلارد ۋراننىڭ تىزبەكتىك يادرولىق رەاكتسيا قابىلەتىنە يە ەكەنىن انىقتايدى. ءدال سول كەزەڭدە ەۋروپادا ناتسيستىك گەرمانيا دۇرىلدەپ تۇرعان. ل.سيلارد ۋراننىڭ مۇنداي قاسيەتىن فاشيستەر انىقتاسا, الەمگە ۇلكەن قاۋىپ تونەتىنىن اڭعارادى. ءسويتىپ ول انگليادا دەمالىپ جاتقان دانىشپان ەينشتەينگە بارىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تۇسىندىرگەن كورىنەدى. مۇنى ەستىگەن عالىم ول تۋرالى مۇلدەم ويلانباعانىن جەتكىزەدى.
بىراق سيلارد بەكەرگە كەلمەپتى. اقش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلتكە اتوم بومباسىن ناتسيستەردەن بۇرىن جاساۋدى سۇراپ حات ازىرلەيدى دە, وعان ەينشتەيننىڭ قول قويۋىن سۇرايدى. سيلاردتىڭ سيقىرلى سوزىنە الدانىپ, قارۋدىڭ گيتلەر قولىنا تۇسكەندەگى قاۋىپتى ويلاپ, ەينشتەين حاتقا قول قويادى. بىراق كەيىن اقش حيروسيما مەن ناگاساكيگە يادرولىق قارۋ تاستاعاندا عالىم بارماعىن تىستەپ قالعان ەكەن. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, دانىشپان ولە-ولگەنشە رۋزۆەلتكە جازىلعان حاتقا قول قويعانى ءۇشىن وكىنىپ وتكەن كورىنەدى.
حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان بومبالاردان كەيىن الەمدەگى ەكى الىپ دەرجاۆا – اقش پەن كسرو يادرولىق قارۋدى يگەرۋدە جارىسقا ءتۇستى. وسىلايشا 1947 جىلى سەمەيدە پوليگون اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا, 1949 جىلعى 29 تامىزدا العاشقى اتوم بومباسى سىناقتان ءوتتى.
مىنە, قازاق دالاسىنىڭ يادرولىق سىناققا قاتىستى قايعى-قاسىرەتى وسىلاي باستالدى. ءسويتىپ قىرىق جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە سەمەي پوليگونىندا 468 يادرولىق قارۋ جارىلدى. بۇل – بۇكىل كسرو-دا جاسالعان سىناقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى. وسىنىڭ ءوزى سەمەيدەگى پوليگوندا جارىلعان يادرولىق قارۋ قۋاتىنىڭ قاسىرەتىن انىق اڭعارتسا كەرەك. ماسەلەن, سەمەيدەگى سىناقتىڭ جالپى قۋاتى حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان بومبالاردان بىرنەشە مىڭ ەسە كوپ ەدى.
كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ ەنشىسىنە وتە مول يادرولىق ارسەنال مۇراعا قالدى. بۇل – «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندە باسەكەلەسكەن اقش-تى بەيجاي قالدىرعان جوق. ءتىپتى حالىقارالىق قوعامداستىق تا وداق تارقاعاننان كەيىن جاڭادان تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدەرگە كۇدىككە تولى كۇمانمەن قاراعان-دى. بىراق قازاقستان يادرولىق ارسەنالىنان تۇبەگەيلى باس تارتتى.
قازاقستاننىڭ وقتۇمسىقتارى باتىستىڭ بەتكەۇستار ديپلوماتتارىنىڭ ۇيقىسىن قاشىرعانى مىنادان-اق بايقالادى. ەكىجاقتى كەلىسىمدى سىلتاۋراتىپ شەتەلدىك شەنەۋنىكتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەلىمىزگە ءجيى ات باسىن بۇردى. ايتسە دە, ءبارىن مازالاعان ءبىر عانا ماسەلە: قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋى. ماسەلەن, 1991 جىلعى 31 تامىزدا ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى, قايسارلىعى ارقاسىندا «تەمىر لەدي» دەگەن اتپەن تانىلعان مارگارەت تەتچەر سول كەزدەگى استانامىز الماتىعا كەلىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەستى.
وسى كەزدەسۋدى ەلباسى ن.نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا بىلاي ەسكە الادى: «تەتچەر ءبىرىنشى كەزدەسۋدىڭ وزىندە ماعان: ء«سىز يادرولىق قارۋدى نە ىستەمەك ويداسىز؟» – دەگەن ساۋالدى تىكەسىنەن قويدى. ىشتەي كەسىمدى شەشىم قابىلداپ قويسام دا, ءالى دە ويلانۋ ۇستىندەگىدەي قالىپ تانىتتىم. ءبىر جاعىنان ماعان ونىڭ مۇنداي تىك مىنەزى ۇنادى. ەكىنشى جاعىنان, تەتچەردىڭ بۇل ساۋالدى ءوز تاراپىنان عانا ەمەس, سونداي-اق باتىستاعى تۇتاس ساياساتكەرلەر ورتاسى اتىنان قويىپ وتىرعانىن ءتۇسىندىم».
كەيىنىرەك 1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا اقش-تىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر قازاقستانعا كەلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەستى. بۇل ساپار تۋرالى امەريكالىق بەدەلدى باسىلىمدار جارىسىپ جازدى. ماسەلەن, The Washington Post گازەتى «رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى اقش وكىلى د.بەيكەرگە يادرولىق قارۋدان ازىرگە باس تارتپايتىنىن ايتتى» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالادى. بۇدان بولەك, The New York Times, Los Angeles Times باسىلىمدارى دا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ساپارى تۋرالى جان-جاقتى اقپارات بەردى. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ازىرگە باس تارتپايمىز دەگەن ۇستانىمىن قىزۋ تالقىلادى.
ن.نازارباەۆتىڭ الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن قوناقتىڭ بەتىن قايتارىپ تاستاۋىنىڭ ءوز سەبەبى بار. اقش تاراپى جاڭادان تاۋەلسىزدىگىن العان ەلگە دوق كورسەتىپ, يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتۋعا كوندىرۋگە تالپىندى. بۇل وقيعا دجوناتان ايتكەننىڭ «نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە قازاقستاننىڭ قارىشتى قادامى» كىتابىندا ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان. د.ايتكەن ءوز كىتابىندا: «ول امەريكالىق قوناعىنا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ كلۋبىنا قوسىلۋعا ىنتاسى جوق ەكەنىن جەتكىزدى... دەگەنمەن, نازارباەۆ قايتارىمى بولماسا, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى يەلەنۋدەن باس تارتپايتىنىن انىق ايتتى», دەي كەلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ماعان كەرەگى قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگى ەدى», دەگەن ءسوزىن ەسكە العان.
دجەيمس بەيكەر رەسەيمەن 3500 ميل شەكارانى ءبولىسىپ جاتقان, بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بولعان قازاقستانعا اقش-تىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرە المايتىنىن ايتىپ, اۋىر سوزدەرىمەن نازارباەۆتى توقتاتۋعا تىرىستى. ءتىپتى قاتتى كەتىپ, قازاقستاندا ورنالاسقان ءاربىر وقتۇمسىققا قارسى اقش-تىڭ ءۇش يادرولىق قارۋى قارسى تۇرعانىن ايتىپ, قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. «مەن بۇدان قورىقپايمىن ءارى ماڭىزدىسى ول ەمەس. ءبىز ءبارىن تەڭ دارەجەدە شەشەمىز. ەڭ اۋەلى, يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقاننان كەيىن قازاقستان ونىڭ ورنىنا نە الاتىنىن ءبىلۋىمىز قاجەت», دەپ جاۋاپ بەردى نازارباەۆ.
وسى ساپاردان د.بەيكەر كوپ نارسە ءتۇيىپ كەتكەنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. كوپ ۇزاماي پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اقش-قا ساپارمەن باردى. سول 1992 جىلعى مامىردا ۇلكەن دجوردج بۋشپەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا, «يادرولىق ماسەلەنىڭ» ەلىمىز ءۇشىن بارىنشا پايدالى, وڭتايلى شەشىمىن تابۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. الەمدەگى اسا ءىرى دەرجاۆانىڭ قازاقستاندى ساياسي تۇرعىدا تولىق مويىنداپ, جان-جاقتى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جاساۋعا ىنتا ءبىلدىردى. وسىلايشا الەم تاريحىندا تۇڭعىش رەت سىرتقى ساياسي ديالوگتا يادرولىق قارۋعا يە بولۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ودان باس تارتۋ ماڭىزدى تەتىككە اينالدى.
قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسەنالى باتىس ەلدەرىن عانا قىزىقتىرىپ قويعان جوق. اراب الەمى دە وقتۇمسىقتاردى ساتىپ الۋعا نيەتىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, 1992 جىلى سول كەزدەگى ليۆيا باسشىسى مۋاممار كاددافي قازاقستاننىڭ اتوم بومباسىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن ميللياردتاعان دوللار قارجىلاي كومەك بەرۋگە ءازىر ەكەنىن جەتكىزگەن. تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان مەملەكەت ءۇشىن بۇل اربايتىن ۇسىنىس. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ەل ەكونوميكاسى تۇرالاپ قالعانى بەلگىلى. بىراق قازاقستان مۇنداي جومارت ۇسىنىستان باس تارتتى.
مىنە, وسىلايشا قازاقستان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل شەشىم جەر-جاھاندى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات ەتۋگە باعىتتالعان سونى قادام بولعانىن ۋاقىت كورسەتتى. بۇگىندە ەلىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ىسىندە وزگەلەرگە ۇلگى. جالعىز قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن شارتاراپتى اتوم بومباسىنان قۇتقارۋ مۇمكىن ەمەسى تۇسىنىكتى. الايدا ەلىمىزدىڭ شەشىمى الەمدى قاۋىپتى قارۋدان قۇتقارۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
جوعارىدا ەسەپتەپ شىعارعان فورمۋلاسى يادرولىق قارۋدى جاساۋعا اكەلگەنىن ەستىپ, ەينشتەيننىڭ ءومىر بويى قايعىرىپ وتكەنىن ايتتىق. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا قوسقان ۇلەسى دانىشپاننىڭ قاسىرەتىن جەڭىلدەتەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن؟!
