قازاقستان • 28 تامىز، 2020

التىن قازىق

61 رەت كورسەتىلدى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىنداي ەشتەڭە جوق»، دەيدى. ۇيالمايتىنىمىز – ۇلى دالا توسىندە ۇلتتىڭ ۇياتىن تۇگەندەپ، ومىرلىك ۇستانىمىن شەگەندەگەن ءوز جولىمىز بولدى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى» ەدى قازاق ەلىنىڭ قاينار بۇلاعى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «ەQ»

الاش بالاسىن اتتان تۇسىرگەن الاعاي دا بۇلاعاي زاماندا سول جولىمىزدان جاڭىلىپ، قاينار بۇلاقتىڭ قايدا قالعانىن بىلمەي قالىپ ەدىك. قوش! ازاتتىقتىڭ التىن تاڭى اتقاندا اتا جولىن اتا زاڭ جالعادى. اقيقاتتىڭ الداسپانىنا اينالعان سول قۇندى قۇجاتتىڭ قابىلدانعانىنا دا، مىنە شيرەك عاسىر تولىپ وتىر.

ءيا، وسىدان تۇپ-تۋرا 25 جىل بۇرىن ەل بولىپ ەكشەپ، حالىق بولىپ قالاپ العان كونستيتۋتسيامىز قابىلداندى. ەگەمەندىكتىڭ ەڭ ۇلكەن بەلگىسى دە، ەڭ قۇندى سىيى دا وسى بولدى. جەتپىس جىل سەرگەلدەڭگە سالعان الىپ يمپەريانىڭ ىرگەسى قاۋساپ، ءوز الدىنا وتاۋ قۇرعان جاس مەملەكەتتىڭ جولى ايقىندالدى. سوندىقتان بولار، اتا زاڭ دەسە، اۋىزعا الدىمەن «الاشتىڭ ايبارى، قازاقتىڭ قايراعى» دەگەن سوزدەر تۇسەدى. ايبارىمىزدىڭ اسپانداپ، تۇندىگىمىزدىڭ تۇرىلگەنى – الاش رۋحىنىڭ تىرىلگەنى! كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەرزى ەتىگىنە تاپتالعان قايراتىمىزدىڭ قايتا تۇلەگەنى!

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر سوزىندە: «حالقىمىزدىڭ زاڭ ۇستەم­دىگىنە، ادامداردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قام­تاماسىز ەتۋگە ۇمتى­لىسى ءتول تاريحىمىزدا ايقىن كورىنىس تاپ­قان.

وزىق الەمدىك تاجىريبەنى، تاريحي جانە ۇلتتىق داستۇرلەردى ارقاۋ ەتكەن قازاقستان كونستيتۋتسياسى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ بەرىك نەگىزى سانالادى. اتا زاڭ ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ، ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزە بەرەدى»، دەگەن ەدى. سول نەگىزدەن ايىرىلۋعا بولمايدى. سەبەبى اتا زاڭ – ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ايقىن ايناسى، ماڭگىلىك ەلدىڭ ماۋەلى بايتەرەگى ىسپەتتى. وندا سۇيەم جەر ءۇشىن سۇيەگىن بەرىپ، ازاتتىقتى اڭساپ وتكەن بالالاردىڭ مۇراتى، اتالاردىڭ اماناتى بار. باياندى بولاشاققا دەگەن سەلكەۋسىز سەنىم دە، كەمەل كەلەشەككە دەگەن ۇكىلى ءۇمىت تە وسى كونستيتۋتسيادا كورىنىس تاپقان.

1

«بiز، ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiر­گەن قازاقستان حالقى، بايىرعى قازاق جەرiندە مەملەكەتتiلiك قۇرا وتىرىپ، ءوزiمiزدi ەركiندiك، تەڭدiك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرiلگەن بەيبiتشiل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ، دۇنيەجۇزiلiك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تiلەي وتىرىپ، قازiرگi جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جو­عارى جاۋاپكەرشiلiگiمiزدi سەزiنە وتىرىپ، ءوزiمiزدiڭ ەگەمەندiك قۇقى­عىمىزدى نەگiزگە الا وتىرىپ وسى كونستي­تۋتسيانى قابىلدايمىز». اتا زاڭدا جازىلعان العاشقى سويلەم وسى­لاي باستالادى. تۇزەپ تە، كۇزەپ تە وتىر­عانىمىز جوق. قاز-قالپىندا بەرىپ وتىرمىز. نەگە؟ سەبەبى اتا زاڭ دەگەنى­مىز حالىقتىڭ ءسوزى، حالىقتىڭ ءوزى! ودان ۇنەمى ۇلتتىڭ ءۇنى ەستىلىپ تۇرا­دى! ەڭ قۇندى قۇجاتىمىزدىڭ ەلدىڭ سوزىمەن باستالۋ سىرى دا – وسىندا!

ەل كونستيتۋتسيا – ەگەمەندىگىمىزدى ەرەكشەلەپ، ازاتتىعىمىزدى ايقىن­داپ تۇر! وعان داۋ جوق. «30 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستي­تۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا 25 جىل تولادى. كەز كەلگەن ەلدىڭ باس­تى زاڭى ءبىر كۇندە پايدا بولمايدى. رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ دامۋ جولىندا كونستي­تۋتسيانىڭ الار ورنى ەرەكشە. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭى ۋاقىت سىنى­نان سۇرىنبەي ءوتىپ، ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋعا زورىق­پال ەتتى. وعان تاعىلىمدى تاريح پەن ءومىر تاسپاسىنداي بولىپ وتكەن شي­رەك عاسىرلىق ۋاقىت كۋا»، دەيدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى قايرات ءمامي.

ونىڭ ايتۋىنشا، اتا زاڭدى ءبىلۋ، وعان باعىنۋ، ونى قۇرمەتتەۋ – ءار­بىر دەموكراتيالىق مەملەكەت ءۇشىن ارقاشان وزەكتى مىندەت بولىپ قالا بەرمەك. كونستيتۋتسيا – ەلىمىزدىڭ تىرەگى، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى، ءبىزدىڭ بارشا تابىستارىمىزدىڭ باستاۋى. قوعام مەن مەلەكەتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن، ىشكى-سىرتقى باعىتىن ايقىندايتىن، ازا­مات­تاردىڭ مۇددەلەرى مەن قۇن­دى­لىق­­تارىن قورعايتىن باستى قۇجات. «بۇگىندە قاناتى قاتايعان، ارمانى اسقاق رەسپۋبليكامىزدىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق كەلبەتى 1995 جىلى 30 تامىزدا بولعان بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا انىقتالدى. سول ۋاقىتتان باستاپ ەلباسى ۇسىنىپ، حالىق ماقۇلداعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگى­زىندە تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالالار­ىندا رەفورمالار جۇرگىزىلىپ، قوعام­دىق قۇندىلىقتار جۇيەسىندە تۇبە­گەيلى وزگەرىستەر ورىن تاپتى. ازا­ماتتار كونستيتۋتسيالىق ەركىندىككە يە بولدى. ەركىن ءومىر ءسۇرۋ، كاسىبىن تاڭداۋ بوستاندىعىنا جەتتى. شيرەك عاسىر ىشىندە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن جانە دامۋدىڭ جوعارى قارقىنىن قامتاماسىز ەتە الاتىن الەۋەتىن دالەلدەدى»، دەپ تۇيەدى ق.ءمامي.

ەلباسى ۇسىنعان ەلىمىزدەگى ەڭ نەگىزگى قۇجاتتى قالىڭ بۇقارا قول­دا­دى. اتا زاڭعا ءاتۇستى قارامايتىن اردا حالقىمىز ونىڭ جازىلۋى مەن ازىرلە­نۋىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاعدىر­شەشتى ءرول اتقارىپ، ەرەن ەڭبەك سىڭىر­گەنىن دە جاقسى بىلەدى. كونستي­تۋتسيانى قابىلداۋداعى ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن شەتەلدىك ساراپشىلار دا مو­يىنداپ، جوعارى باعالايدى. ماسە­لەن، حالىقارالىق ساراپشى، گرۋزيا­نىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ بۇرىن­عى توراعاسى، ادىلەت ءمينيسترى گەور­گي پاپۋاشۆيلي «گرۋزيانىڭ كونستي­تۋتسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى، كەيىن ەۋروپا كەڭەسى ۆەنەتسيالىق كوميس­سيا­سىنىڭ مۇشەسى لاۋازىمدارىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە قىزمەت بابىنا بايلانىستى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا­لار مەن كەزدەسۋلەرگە ءجيى قاتىسىپ تۇردىم. 2017 جىلى ۆەنەتسيالىق كوميس­سياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قازاق­ستان كونستيتۋتسياسىن رەفورمالاۋ جۇمىسىنا ساراپشى رەتىندە قاتىسىپ، ۇكىمەت پەن پارلامەنت سەناتىنا جا­نە ماجىلىسكە اۋقىمدى قۇزىرەت بەرۋ، سوت بيلىگىن جەتىلدىرۋ، كونس­تي­تۋ­­تسيا­لىق كەڭەستىڭ ءرولى ماسەلە­لەرى قارال­­عان ەدى. سول كەزدە ۆەنەتسيالىق كوميس­­سيا قازاقستان كونستيتۋتسياسىن رەفور­­مالاۋ جۇمىسىنا وتە جوعارى باعا بەردى. سەبەبى رەفورما كەزىندە جاسال­­عان ءار قادام، قابىلدانعان ءار شەشىم ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ كورە­­گەندىگىنىڭ جەمىسى ەكەنى ايقىن اڭعا­رىلىپ تۇردى»، دەپ اعىنان جارىلادى.

بۇل ويدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ مۇشەسى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆيكتور مالينوۆسكي دە قۋاتتاپ وتىر. «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورە­گەن­دىگى مەن كوشباسشىلىق قاسيە­تىنىنىڭ ار­قاسىندا قازاقستاندا كونستي­تۋتسيا­لىق ءۇردىستى جۇزەگە اسىرا الاتىن جۇيەلى جۇمىس قالىپتاستى. رەسپۋب­ليكا­لىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان كونستي­تۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋى ارقى­لى ەلباسى حالقىمىزدى ءتۇرلى كەلەڭ­سىز­دىك­تەن قورعاي الاتىن تاعدىر­شەشتى شەشىم جاسادى. تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىز ءوزىنىڭ شەشىمدەرى مەن باستا­مالارى ارقىلى قازاقستانىڭ كونس­تي­تۋتسيا­سىنا دەگەن ادالدىعى مەن جانا­شىر­لىعىن تانىتىپ كەلەدى»، دەيدى عالىم.

تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تامىرىن تاپ باسىپ، تاعدىرىن تارازىلاعان وسىناۋ 25 جىلدا اتا زاڭنىڭ ارتىقشىلىعى ايرىقشا ايقىندالدى. ءالى دە ايقىن­دالا تۇسەرى اقيقات. سەبەبى شيرەك عاسىردا ۋاقىت تەزىنەن ءوتىپ، زامانا شىن­دىعىندا شىڭدالعان بۇگىنگى ەل كونس­تيتۋتسياسىنا ەڭ ۇلكەن باعانى بولاشاق ۇرپاق بەرەدى!

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار