گفر-دە ۇيىمداستىرىلعان بايراقتى باسەكە بارىسىندا بارلىعى 46 الەمدىك جانە 100 وليمپيادالىق رەكورد جاڭارتىلدى. سول ساڭلاقتار اراسىندا اقش-تىڭ ءجۇزۋشىسى مارك ءسپيتتستىڭ اسقان شەبەرلىگىنە تورتكۇل دۇنيە جۇرتشىلىعى ءتانتى بولدى. كاليفورنيا شتاتىنا قاراستى مودەستو قالاسىنىڭ تۋماسى سودان ءتورت جىل بۇرىن مەحيكو وليمپياداسىندا ەكى التىن, ءبىر كۇمىس جانە ءبىر قولا مەدالدى يەلەنگەن ەدى. ال بۇل جولى ول ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. ميۋنحەندە ءتۇرلى قاشىقتىقتا سىنعا تۇسكەن 22 جاستاعى مارك جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا جەتى رەت كوتەرىلدى. سول سايىستاردىڭ بارلىعىندا الەمدىك رەكوردتى جاڭارتتى. وسىلايشا, امەريكالىق ءجۇزۋشىنىڭ ەسىمى ءبىر عانا وليمپيا ويىندارىندا جەتى مارتە توپ جارعان تۇڭعىش سپورتشى رەتىندە الەمدىك سپورتتىق شەجىرەگە التىن ارىپتەرمەن جازىلدى.
جالپى, مارك سپيتتس وسى بەلەستەردى عانا باعىندىرۋمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. ول الەمدىك رەكوردقا 33 مارتە وزگەرىس ەنگىزدى. ءۇش رەت تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىز جۇزۋشىسىنە تيەسىلى ارنايى سىيلىقتى يەلەندى. باسقا دا كوپتەگەن اسا ءىرى حالىقارالىق دودالاردا دارا تالانتىمەن وقشاۋلانىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى مەدالداردى «كۇرەپ» الدى. ال ەڭ باستىسى, سپيتتس وليمپيا ويىندارىندا ولجالاعان باس جۇلدەلەرىنىڭ سانىن توعىزعا جەتكىزىپ, وسى كورسەتكىش جاعىنان اتى اڭىزعا اينالعان فينليانديانىڭ جەڭىل اتلەتى پااۆو نۋرمي جانە كسرو-نىڭ گيمناسشىسى لاريسا لاتىنينامەن تەڭەستى. كەيىننەن بۇل ناتيجەنى امەريكالىق جەلاياق كارل ليۋيس قايتالاسا, بەرتىن كەلە اقش-تىڭ تاعى ءبىر ايگىلى ءجۇزۋشىسى مايكل فەلپس 23 التىندى ولجالاپ, جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ساڭلاقتاردىڭ بارلىعىنىڭ الدىن ورادى.
مايكل سپيتستەن بولەك, سپورتتىق گيمناسشىلار سايىسىندا جاپونيالىق ساۆاو كاتو مەن كسرو وكىلى ولگا كوربۋت جانە اۋستراليالىق ءجۇزۋشى شەين گوۋلد ءۇش رەتتەن تەڭدەسسىز دەپ تانىلىپ, سان ميلليون جانكۇيەردىڭ قۇرمەتى مەن قوشەمەتىنە بولەندى. 100 جانە 200 مەترلىك قاشىقتىققا جۇگىرۋدە ۆالەري بورزوۆ پەن رەناتا شتەحەر شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمادى. كەڭەس وداعىنىڭ وعلانى ەكى رەتىندە دە اقش سپورتشىسىن ارتقا تاستاسا, نەمىس ارۋى الەمدىك رەكوردتاردى جاڭارتتى.
بارشا جۇرت باسكەتبول الاڭىندا ناعىز «جان الىسىپ, جان بەرىسكەن» ايقاستىڭ وربىگەنىن وسى كۇنگە دەيىن جىر قىلىپ ايتىپ ءجۇر. ميۋنحەن وليمپياداسىنا اقش قۇراماسىن «باسكەتبولدىڭ پروفەسسورى» اتانعان 70 جاسار حەنك ايبا باستاپ كەلدى. كىلەڭ ورىمدەي جۇلدىزدى جاستاردان قۇرالعان ايتۋلى كوماندا قارسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن قوعاداي جاپىردى. ولار چەحوسلوۆاكيا (66:35), اۋستراليا (81:55), كۋبا (67:48), برازيليا (61:54), مىسىر (96:31), يسپانيا (72:56), جاپونيا (99:33) جانە يتاليانى (68:38) ويسىراتا ۇتتى. ەندى باس جۇلدەگە يەلىك ەتۋ ءۇشىن بار-جوعى ءبىر ماتچتا جەڭىسكە جەتۋ جەتكىلىكتى. ال كەلەسى توپتا كسرو قۇراماسى وزدى. ولاردىڭ دا ەكپىنى وتە كۇشتى ەدى. ءسويتىپ, اقش پەن كسرو باسكەتبولشىلارىنىڭ جولى اقتىق ايقاستا قيىستى.
شەشۋشى ماتچ كسرو-نىڭ باسىمدىعىمەن باستالدى. ولار باسەكە بەل ورتادان اۋعانعا دەيىن قارسىلاستارىنان ۇنەمى ءبىراز ۇپاي وزىپ تۇردى. كەي كەزدەرى ۇپاي ايىرماشىلىعى 10-عا دەيىن دە جەتتى. ال كەزدەسۋدىڭ اياقتالۋىنا شامامەن بەس-التى مينۋتتاي قالعاندا اقش قۇراماسى كەرەمەت پرەسسينگ قولدانىپ, قارسى جاقتى ءبىراز ابىگەرگە سالدى. حەنك ايبا قولدانعان تاكتيكا ءوز جەمىسىن بەردى. ال ۆلاديمير كوندراشيننىڭ شاكىرتتەرى, كەرىسىنشە, ءجيى جاڭىلا باستادى. سونىڭ سالدارىنان تارازى باسى تەڭەسۋگە شاق قالدى. سوڭعى سەگىز سەكۋند قالعاندا كەڭەس وداعى قۇراماسى 49:48 ۇپايمەن الدا كەلە جاتتى. سول ساتتە الەكساندر بەلوۆ زۋراب ساكاندەليدزەگە پاس بەرەمىن دەپ, ورەسكەل قاتەلىك جىبەردى. وقتاي زىمىراعان دۋگ كوللينز دوپقا يەلىك ەتىپ, شىعىرشىققا قاراي ۇمتىلدى. ساكاندەليدزەنىڭ ەرەجەسىن بۇزۋدان باسقا امالى قالمادى. ايىپ دوبىن مۇلتىكسىز ورىنداعان كوللينز اقش-تى ءبىر ۇپاي ايىرماشىلىعىمەن العا شىعاردى. ەسەپ – 49:50. ال باسەكەنىڭ اياقتالۋىنا نەبارى ءۇش سەكۋند قالعان ەدى.
ءۇش سەكۋندتا نە بىتىرۋگە بولادى؟ سول از عانا ۋاقىتتا جەڭىستى قارسىلاستاردىڭ ۋىسىنان ج ۇلىپ اكەتۋگە بولاتىنىن كسرو باسكەتبولشىلارى وسى ويىندا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ دالەلدەدى. ءبىر مەزەتتە ءالجان جارمۇحامەدوۆ (سۋرەتتە) دوپتى دەرەۋ سەرگەي بەلوۆقا بەرەدى. شابۋىلدىڭ باستالعانى سول ەدى, تورەشىنىڭ ىسقىرىعى ەستىلدى. سويتسە, ايىپ دوبى ورىندالعان سوڭ كسرو باپكەرلەرى ءبىر مينۋتتىق ءۇزىلىس سۇراعان ەكەن. ونى رەناتو ريگەتتو ەستىمەگەن. برازيليالىق قازى ءوز قاتەلىگىن دەرەۋ تۇزەپ, ءۇزىلىس بەرىلدى.
كەڭەس وداعىنىڭ باسكەتبولشىلارى جيىلىپ الىپ, جوسپار قۇردى. قارسىلاستارى سول كەزدە ء«ۇش سەكۋندتىڭ ىشىندە نە بىتىرەر دەيسىز» دەپ ويلاسا كەرەك, بەيقام تۇردى. ءۇزىلىس ۋاقىتى بىتكەندە يۆان ەدەشكو دوپتى مودەستاس پاۋلاۋسكاسقا, ول الەكساندر بەلوۆقا بەرەدى. ورتالىق شابۋىلشى نىسانانى كوزدەي المادى. سول مەزەتتە تورەشىنىڭ ىسقىرىعى قايتا زالدى جاڭعىرتتى. جەڭىسكە جەتتىك دەپ ويلاعان امەريكالىقتار قيقۋعا باستى. بۇلارى بەكەر ەكەن. تورەشى ەلەكتروندى تابلو ىستەن شىققانىن العا تارتىپ, ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ەكى كوماندانىڭ الاڭعا قايتا شىعۋىن تالاپ ەتتى.
كەلەسى مۇمكىندىكتى كسرو باسكەتبولشىلارى قالت جىبەرمەدى. ي.ەدەشكونىڭ الاڭنىڭ انا شەتىنەن مىنا شەتىنە دەيىن لاقتىرعان دوبىن ا.بەلوۆ قاعىپ الدى. قوس قورعاۋشىنىڭ ورتاسىنان ساڭلاۋ تاپقان ول نىسانانى ءدال كوزدەدى. دوپ شىعىرشىققا تۇسكەندە سيرەنا ەستىلدى. ەسەپ – 51:50! ءبىر ايتا كەتەرلىگى, باسكەتبول وليمپيادا باعدارلاماسىنا ەنگەن كەزدەن بەرى امەريكالىقتار بىردە-ءبىر ويىندا جەڭىلىستىڭ كەرمەك ءدامىن تاتقان ەمەس. 1936 جىلدان بەرى ولار ۇنەمى باس جۇلدەنى ولجالاۋدا. ال ميۋنحەندە كسرو قۇراماسى امەريكالىقتاردى تۇعىردان تايدىردى. جانكۇيەرلەر مەن جۋرناليستەر تاراپىنان «ايگىلى ءۇش سەكۋند» دەگەن اتاۋعا يە بولعان تاريحي ماتچ وسىلاي وربىگەن ەدى.
نەمىس جەرىندە وتكەن وليمپيادانىڭ جالپىكوماندالىق ەسەبىندە 99 رەت جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن كەڭەس وداعىنىڭ سپورتشىلارى كوش باستادى. ولار 50 التىن, 27 كۇمىس جانە 22 قولانى قورجىنعا سالدى. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردا – اقش (33+31+30) پەن گدر (20+23+23). سونداي-اق گفر (13+11+16), جاپونيا (13+8+8), اۋستراليا (8+7+2), پولشا (7+5+9), ماجارستان (6+13+16), بولگاريا (6+10+5) جانە يتاليا (5+3+10) ەلدەرى وزىق وندىقتىڭ قاتارىنان كورىندى.
مىنە, حح جازعى وليمپيادا وسىنداي ىمىراسىز ايقاس جانە تولاسسىز قىزىقتارىمەن ەستە قالدى. سونىمەن قاتار كەلەڭسىز جايتتار جانە قايعىلى وقيعالاردىڭ تىركەلگەنى جايىندا دا ءبىز جوعارىدا ايتقان ەدىك. ەندى سولار جايىندا اڭگىمەلەيىك.
5 قىركۇيەك كۇنى تۇنگى ساعات 4:30-دا پالەستينانىڭ راديكالدى ۇيىمىنىڭ مۇزداي قارۋلانعان سەگىز مۇشەسى بايقاتپاي وليمپيادالىق قالاشىققا ەنىپ, يزرايل دەلەگاتسياسى ورنالاسقان جاقتى بەتكە الدى. كىرگەن بەتتە ۇيقىلى-وياۋلى بىرنەشە سپورتشىنى كەپىلدىككە الادى. ارالارىندا قارسىلىق كورسەتكەندەرى اياۋسىز جازالاندى. كەيبىرىن اتتى, كەيبىرىن ازاپتاپ ءولتىردى, كەيبىرىن جارالادى. تەرروريستەر وزدەرى «قارالى قىركۇيەك» دەپ اتالاتىن ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى ەكەندەرىن ايتىپ, يزرايل تۇرمەلەرىندەگى «پالەستينانى ازات ەتۋ» قوزعالىسىنىڭ 232 مۇشەسىن ساعات توعىزعا دەيىن بوساتۋدى تالاپ ەتتى. ال وزدەرى مىسىرعا اتتاناتىندارىن ايتىپ, ء«بىزدى ۇشاقپەن قامتاماسىز ەتىڭدەر» دەدى. ساعات تاڭعى التىدا بۇل جاڭالىق جەر-جاھانعا تارادى.
اۋەلدە بۇل تالاپقا كونگەندەي سىڭاي تانىتقان جەرگىلىكتى بيلىك استىرتىن جوسپار قۇردى. تەرروريستەر مەن كەپىلدىككە الىنعان ادامداردى تىكۇشاقپەن ميۋنحەننىڭ اسكەري اەرودرومىنا اكەلىپ, «سىزدەردى كايرعا دەيىن ۇشاقپەن جەتكىزەمىز» دەپ سەندىردى. ال اەرودروم ايماعىندا سنايپەرلەر وق جاۋدىرۋعا دايار تۇردى. تەرروريستەر بەلگىلەنگەن جەرگە جەتكەندە, باسشىلار بۇيرىق بەردى دە, مەرگەندەر دەرەۋ ىسكە كىرىستى. «قارالى قىركۇيەكتىڭ» مۇشەلەرى دە قاراپ قالمادى. ەكى جاق ءبىر-بىرىنە وق جاۋدىردى. تەلەديدار ارقىلى كۇللى الەم بۇل اتىس-شابىستىڭ كۋاسى بولدى. ناتيجەسىندە كەپىلدىككە الىنعاندار تۇگەلدەي قازا تاۋىپ, سونىمەن قوسا, بەس تەرروريست پەن ءبىر پوليتسەي وقيعا ورنىندا كوز جۇمدى. بارلىعى 17 ادام و دۇنيەگە اتتاندى. قالعاندارى قولعا ءتۇستى. وسى وقيعادان ءبىر تاۋلىكتەن سوڭ وليمپيادا قايتا جالعاستى. وسى وقيعا «قارالى قىركۇيەك» دەگەن اتاۋمەن تاريحتا قالدى.
ءيزرايلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى گولد مەير پالەستينالىقتاردان قالايدا كەك الۋدى كوزدەپ, جوعارىداعى وقيعاعا قاتىسى بار ادامداردىڭ تۇگەلدەي كوزىن جويىڭدار دەگەن بۇيرىق بەردى. ول تاپسىرما مۇلتىكسىز ورىندالدى. 16 قىركۇيەكتە «قارالى قىركۇيەكتىڭ» ريم قالاسىنداعى رەزيدەنتى ۆاەل ءابۋ تسۆايتەر ءوز ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا وققا ۇشتى. 8 جەلتوقساندا پاريجدەگى رەزيدەنت دوكتور ماحمۇد ءحامشاريدىڭ تەلەفونىنا جارىلىس قوندىرعىسى ورناتىلىپ, قازا تاپتى. قارالى ءتىزىم ءسويتىپ جالعاسا بەردى. باس-اياعى جەتى جىل ىشىندە ميۋنحەندەگى وقيعاعا قاتىسى بار راديكالدى توپتىڭ كوپتەگەن مۇشەسى كوز جۇمدى.
ميۋنحەن وليمپياداسىندا قازاقستاننىڭ سپورتشىلارى دا ايشىقتى ونەرىمەن ميلليونداعان كورەرمەننىڭ جۇرەگىن جاۋلادى. كلاسسيكالىق كۇرەستەن وتكەن جارىستا ۆالەري رەزانتسەۆ بارلىق قارسىلاسىن جىعىپ, التىن تۇعىرعا كوتەرىلسە, اناتولي نازارەنكو كۇمىس مەدالدى يەلەندى. ولاردىڭ ەكەۋى دە داڭقتى ۆاديم پسارەۆتىڭ شاكىرتتەرى. 25 جاستاعى ۆ.رەزانتسەۆ ماسكەۋ وبلىسىندا تۋىپ-وسكەنىمەن, ونىڭ سپورتتىق مانسابى الماتىدا باستالدى. ميۋنحەنگە دەيىن ايتۋلى بالۋاننىڭ ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى دەگەن اتاعى بولسا, ودان كەيىن ايتۋلى جارىستا تاعى ءۇش رەت توپ جاردى. 1976 جىلى ول مونرەال وليمپياداسىندا باس جۇلدەنى ولجالادى. ءۇش رەت ەۋروپا بىرىنشىلىگىندە الدىنا جان سالمادى. ال 23 جاستاعى ا.نازارەنكو ءۇش رەت الەمدە, ەكى رەت قۇرلىقتا تەڭدەسسىز دەپ تانىلدى. ول – الماتىنىڭ ءتول تۋماسى. وليمپيادانىڭ فينالدىق سايىسىندا جەرلەسىمىز ماجارستاندىق چابا حەگەديۋشكە ەسە جىبەردى.
ۆولەيبولدان كسرو-نىڭ ايەلدەر قۇراماسى التىننان القا تاقسا, ەرلەر قولا مەدالدى قاناعات تۇتتى. وسى كوماندا ساپىندا نينا سمولەەۆا مەن ۆالەري كراۆچەنكو ونەر كورسەتتى. ەكەۋى دە الماتىدا ىرگەتاسى قالانعان ايگىلى كوماندالاردا وينادى. العاشقىسى – ادك-نىڭ, ەكىنشىسى «بۋرەۆەستنيكتىڭ» ساپىندا شەبەرلىگىن شىڭدادى. 1968 جىلى مەحيكودا الاۋى تۇتانعان ويىنداردا جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ەكى ۆولەيبولشى دا چەمپيوندىق اتاققا قول جەتكىزگەن بولاتىن.
جەڭىل اتلەتتەر جارىسىندا ۆەنيامين سولداتەنكو كۇمىس مەدالدى ەنشىلەدى. سولتۇستىك قازاقستانعا قاراستى اققايىڭ اۋدانىنىڭ تۋماسى 50 شاقىرىمدىق سپورتتىق ءجۇرىستى 3 ساعات 58 مينۋت 24 سەكۋندتىق ناتيجەمەن اياقتادى. ول تەك جەرگىلىكتى سپورتشى بەرند كاننەنبەرگتەن عانا قالىپ قويدى. سەمسەرلەسۋشىلەردىڭ كوماندالىق سايىسىندا قازاقتىڭ دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى يگور ۆالەتوۆ قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى. سۋ دوبىنان وتكەن باسەكەدە كسرو قۇراماسى كۇمىسپەن كۇپتەلدى. فينالدا ولار اقش-قا جول بەردى. سول كوماندانىڭ نامىسىن قورعاعانداردىڭ ءبىرى – قاراعاندىلىق ۆيكتور ابويموۆ.
جوعارىدا ءبىز باسكەتبولدان كسرو-نىڭ ەرلەر قۇراماسى فينالدا اقش-تان ايلاسىن اسىرعانى جايىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندادىق. سول جارىستا قانداسىمىز ءالجان جارمۇحامەدوۆ جاسىنداي جارقىراعانىن دا ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. ول 1944 جىلدىڭ 2 قازانىندا بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بوستاندىق اۋدانىنىڭ تاباقساي اۋىلىندا تۋىپ-ءوستى. سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان بۇل اۋدان 1956 جىلى وزبەكستانعا وتكەنى بارشاعا ءمالىم. مىنە, سول جەردە كىندىك قانى تامعان مۇسىربەكتىڭ ۇلى ءالجان ۋاقىت وزا باسكەتبول الەمىندەگى بەتكەۇستار ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل ازاماتتىڭ ەسىمى قازاقتان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى رەتىندە تاريحتا قالدى. سونىمەن قاتار 1976 جىلعى مونرەال وليمپياداسىندا ءا.جارمۇحامەدوۆ قولا مەدالدى يەلەندى. ەكى رەت الەم چەمپيوناتىندا جۇلدەگەرلەر ساناتىنا قوسىلدى. ەۋروپانىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى دەگەن اتاعى تاعى بار.
