حابارلامادا ايتىلعانداي, «تەرىس» بولجام 12-18 ايدىڭ ىشىندە رەيتينگتىڭ تومەندەۋى مۇمكىن. ەگەمەندى نەسيەلىك رەيتينگكە «تەرىس» بولجام سىرتقى جانە ىشكى كۇيزەلىستەردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەر ەتۋىمەن بايلانىستى, ول 2020 جىلى 20 جىلى ءجىو-ءنىڭ العاشقى قۇلدىراۋى - ACRA سايكەس - 1,9% دەڭگەيىندە بولادى. بۇل ستسەناري ءۇشىن قاۋىپ فاكتورلارى - مۇناي باعاسىنىڭ قالپىنا كەلۋ جىلدامدىعى جانە كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا تولقىنى تۋىنداعان جاعدايدا كارانتيندىك شارالاردى قايتا ەنگىزۋ مۇمكىندىگى.
ء«جىو-ءنىڭ قىسقارۋى باستاپقىدا جوسپارلانعان 2,1% -بەن سالىستىرعاندا بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ءجىو-گە شاققاندا 3,7% دەيىن وسۋىنە اكەلەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور - ۇكىمەت قابىلداعان اۋقىمدى داعدارىسقا قارسى باعدارلاما», - دەيدى اگەنتتىك تاراتقان ءباسپاسوز حابارلاماسىندا.
سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ ەگەمەندى نەسيەلىك رەيتينگىن قازاقستان ۇلتتىق قورىنىڭ ءوتىمدى اكتيۆتەرىنىڭ ەداۋىر كولەمى قامتاماسىز ەتەدى.
2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ سوڭىندا ءجىو-ءنىڭ 33%-ى, جەدەلدەتىلگەن پايدالانۋ اعىمداعى جىلى قارىز قاراجاتتارىنا دەگەن قاجەتتىلىكتى ازايتادى, بىراق ونى تومەندەتپەيدى. ACRA 2020 جىلدىڭ اياعىندا مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ءجىو-ءنىڭ 26,6% دەيىن قالىپتى ءوسۋىن كۇتەدى.
حالىقارالىق رەزەرۆتەردىڭ قولدا بار كولەمى ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ سىرتقى پوزيتسياسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز نەسيەلىك رەيتينگى «BBB +» دەڭگەيىندە بولۋى مەملەكەتتىك قارىزدىڭ تومەن دەڭگەيىمەن, ءال-اۋقاتتىڭ سالىستىرمالى تۇردە جوعارى دەڭگەيىمەن, ۇلتتىق قوردىڭ ءوتىمدى اكتيۆتەرىنىڭ ايتارلىقتاي مولشەرىمەن جانە حالىقارالىق رەزەرۆتەردىڭ جەتكىلىكتى كولەمىمەن بايلانىستى.
نەسيەلىك رەيتينگكە قىسىم جاسايتىن فاكتورلار ەكونوميكانىڭ مۇناي باعاسىنا تاۋەلدىلىگى, ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, شارتتى مىندەتتەمەلەردى ماتەريالداندىرۋ قاۋپى جانە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى.
«مەملەكەتتىك قارىزدىڭ تومەن دەڭگەيى بولاشاقتا كونترتسيكلدىك فيسكالدىق ساياساتقا مۇمكىندىك بەرەدى. مانەۆر جاساۋ مۇمكىندىكتەرى قازاقستان ەكونوميكاسىن ىقتيمال سىرتقى كۇيزەلىستەرگە يكەمدى ەتەدى», دەيدى اگەنتىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
ۇلتتىق قوردان اۋدارىم بيۋدجەتتىڭ تەڭگەرىمدىلىگىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا (كەپىلدەندىرىلگەن جانە نىسانالى) ەسەپتەلگەن بيۋدجەت تاپشىلىعى 2019 جىلى ءىجو-ءنىڭ 8,2% قۇرادى جانە نەگىزىنەن ۇلتتىق قورمەن جابىلدى. اقپاراتتا اتاپ وتىلگەندەي, 2020-2022 جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتى سالىق جيناۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ەسەبىنەن ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن بيۋدجەتتىك ماقساتتارعا پايدالانۋدى ازايتۋدى جانە مۇناي ەمەس تاپشىلىقتى ءجىو-ءنىڭ 5,1% دەيىن ازايتۋدى جوسپارلادى.
ۇلتتىق قوردان اۋدارىم بيۋدجەتتىڭ تەڭگەرىمدىلىگىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا (كەپىلدەندىرىلگەن جانە نىسانالى) ەسەپتەلگەن مۇنايعا جاتپايتىن بيۋدجەت تاپشىلىعى 2019 جىلى ءىجو-ءنىڭ 8,2% قۇرادى جانە نەگىزىنەن ۇلتتىق قورمەن جابىلدى. اقپاراتتا اتاپ وتىلگەندەي, 2020-2022 جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتى سالىق جيناۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ەسەبىنەن ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن بيۋدجەتتىك ماقساتتارعا پايدالانۋدى ازايتۋدى جانە مۇناي ەمەس تاپشىلىقتى ءجىو-ءنىڭ 5,1% دەيىن ازايتۋدى جوسپارلادى.
الايدا, ەكونوميكاداعى ىشكى سۇرانىس پەن سۇرانىستىڭ وزگەرۋىنە جانە تاۋار نارىقتارىنداعى قولايسىز باعا كونيۋنكتۋراسىنا بايلانىستى, بۇل جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا تۋرا كەلدى. ACRA بولجامدارىنا سايكەس, 2020 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي مۇنايعا جاتپايتىن تاپشىلىق ءجىو-ءنىڭ 10,3% دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ سوڭىندا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2020 جىلى ءجىو-ءنىڭ 33% قۇرادى جانە مەملەكەتتىك قارىزدىڭ 151% جابادى, بۇل ءتورت جىلعا جۋىق قارىزدى قارجىلاندىرۋعا جۇگىنبەستەن بيۋدجەتتى تەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سەنىمدى «قاۋىپسىزدىك جاستىعىن» قامتاماسىز ەتەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان ەكونوميكاسى دايەكتى وسۋمەن سيپاتتالدى, ول 2015–2016 جىلدارداعى داعدارىس جىلدارىندا دا توقتامادى, بۇل جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءنىڭ تۇراقتى ءوسۋىن جانە ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ سالىق بازاسىنىڭ كەڭەيۋىن قامتاماسىز ەتتى. قازاقستان حالقىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى (جىلىنا شامامەن 1-2%) ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋىن قولدايتىن ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى.
ACRA مالىمەتتەرى بويىنشا ءوسۋدى شەكتەيتىن فاكتورلار - بۇل ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى, ينفراقۇرىلىمنىڭ دامىماعاندىعى, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى جانە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگى.
«قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ ءتيىمدى اقشا-نەسيە ساياساتى 2015–2016 جىلدارداعى دەۆالۆاتسيالىق كۇيزەلىستەن كەيىن ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, 2016 جىلى ينفلياتسيا 14% -عا كوتەرىلگەننەن كەيىن, تۇتىنۋ باعالارىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا 5,6% -عا دەيىن باياۋلادى. الايدا, سودان كەيىن ينفلياتسيا 2020 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى قايتا كوتەرىلە باستادى. سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيالارى جانە بازالىق سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ 2,75 پ.ت.-دان 12% -عا دەيىن ءوسۋى ارقاسىندا تەڭگەنىڭ ەداۋىر السىرەۋىنە جول بەرىلمەدى », دەيدى اگەنتتىك ءباسپاسوز حابارلاماسىندا. ACRA ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن بارابار دەپ باعالايدى جانە رەتتەۋشىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى بەلگىسىزدىك جاعدايىندا ساپالى شەشىم قابىلداۋعا قابىلەتتىلىگىن اتاپ وتەدى. سونىمەن بىرگە, ەلدىڭ اقشا-نەسيە ورگاندارىنىڭ بولاشاقتا بەلگىلەنگەن اقشا رەجيمىندە تەكسەرىلگەن ساياسات جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى مۇنايدىڭ تومەن باعالارى كەزەڭىنىڭ ۇزاقتىعىنا, قۇلاۋدىڭ تەرەڭدىگىنە جانە اقشا-نەسيە ساياساتىن ۇيلەستىرۋگە بايلانىستى بولادى. قازاقستاننىڭ سىرتقى پوزيتسياسىنىڭ تۇراقتىلىعى ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى مەن حالىقارالىق رەزەرۆتەردىڭ ايتارلىقتاي كولەمىمەن قامتاماسىز ەتەدى.
2019 جىلدىڭ اياعىندا ولار ەلدىڭ جالپى سىرتقى بورىشىن (فيرمالىق قارىزدى ەسەپتەمەگەندە) 1,5 ەسەگە, ۇكىمەتتىڭ سىرتقى (شەتەلدىك ۆاليۋتاداعى) قارىزىنان 6 ەسە اسىپ ءتۇستى. سىرتقى قارجىلىق جاعداي ناشارلاعان كەزدە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا جەتكىلىكتى وتىمدىلىك جاستىقشاسى بار. 2019 جىلى يمپورتتى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىمەن جابۋ كوەففيتسيەنتى جوعارى دەڭگەيدە بولدى.
يمپورتتىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى 2020 جىلى ول 16 ايعا دەيىن ۇلعايۋى مۇمكىن. ونەركاسىپتىڭ, ەكسپورتتىڭ جانە ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تاۋ-كەن وندىرىسىنە تاۋەلدىلىگى وسى سالانىڭ جوعارى ەكسپورتتىق باعدارى مەن سىرتقى باعالارعا تاۋەلدىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, سىرتقى كۇيزەلىستەرگە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى تومەندەتەدى. مۇنى 2020 جىلدىڭ باسىنداعى الەمدىك رنارىقتارداعى جاعداي راستادى. 2019 جىلى تاۋ-كەن سالاسىنىڭ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە قوسقان ۇلەسى 9%, ال ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ وسۋىنە - 52% قۇرادى.
ACRA ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, جاقىن بولاشاقتا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ەداۋىر ءوسۋىن كۇتۋ قيىن, ويتكەنى ينۆەستيتسيالاردىڭ نەگىزگى بولىگى شيكى مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ سەكتورىنا باعىتتالعان: ورتاشا ەسەپپەن العاندا بارلىق تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ەكونوميكانىڭ وسى سەگمەنتىنە 2009 جىلدان 2019 جىلعا دەيىن جىبەرىلگەن. حابارلامادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ شارتتى مىندەتتەمەلەرى (مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ جانە قارجىلىق ەمەس جانە قارجىلىق ەمەس سەكتورلاردىڭ قارىزدارى) ايتارلىقتاي ماڭىزدى: 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ سوڭىندا كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ قارىزى 2020 جىلعا قاراي 19% قۇرادى.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تيىمدىلىگى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگىمەن بايلانىستى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ السىزدىگى قازاقستانداعى ىسكەرلىك احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سونىمەن بىرگە, ACRA قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىن ۇلتتىق بانكتەن ءبولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتەدى, بۇل رەتتەۋشى ينستيتۋتتاردىڭ دا تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك.
«ۇزاق مەرزىمدى تاعى ءبىر وڭ فاكتور - ادامي كاپيتالدى جاقسارتۋ. قازاقستاننىڭ ادامي كاپيتالى يندەكسى ورتالىق ازيانىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن جوعارى: دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 2012 جانە 2018 جىلدار ارالىعىندا 0,63-تەن 0,75-كە دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار, سالىستىرمالى ەلدەر توبىنىڭ اراسىندا (رەيتينگتىك سانات تۇرعىسىنان العاندا) قازاقستاننىڭ ادامي كاپيتال يندەكسى ەڭ جوعارى بولىپ تابىلادى», - دەلىنگەن اگەنتتىك تاراتقان ءباسپاسوز بايانىندا.
