شيكىزات نارىعىنا تاۋەلدى
ۇلتتىق بانكتىڭ مونەتارلىق وپەراتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نۇرجان تۇرسىنحانوۆ ونلاين جيىنداردا ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا ىشكى فاكتورلار عانا ەمەس, سىرتقى فاكتورلار دا اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتقان-دى. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەكسپورتقا شىعارىلعان تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگى مينەرالدى شيكىزات. ال حالىقارالىق نارىقتا نەگىزگى شيكىزاتتىڭ ءبىرازىنىڭ باعاسى كۇرت تومەندەدى. سودان ىشكى نارىقتا ۆاليۋتا كولەمى ازايىپ, اقش دوللارى قىمباتتاپ شىعا كەلگەن. مۇنىڭ بارلىعى, جينالىپ كەلگەندە تەڭگە باعامىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. ۇلتتىق بانك وكىلىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل قۇبىلىس بىزدە عانا ەمەس, دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنىڭ بارىندە بايقالدى.
– ينفلياتسيا تۇركيادا – 1,8%, وڭتۇستىك افريكادا – 2,5%, ال رەسەيدە – 3,4% بولدى. ياعني ولاردىڭ ۆاليۋتالارى بىزدەن دە قاتتى السىرەدى, – دەدى ن.تۇرسىنحانوۆ.
تەڭگە باعامى دوللارعا, ەكسپورتقا, رۋبلگە تاۋەلدى ەكەنىن ۇلتتىق بانك تالاي رەت ايتقان بولاتىن. بۇل فاكتورلار ءبارى قوسىلىپ تا, جەكە-جەكە دە تەڭگەگە اسەر ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. دەگەنمەن, 2017 جىلدىڭ جازىنان 2018 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن مۇناي باعاسىنىڭ باررەلى 47 دوللاردان 82 دوللارعا دەيىن ءوستى. بىراق از عانا ۋاقىت ىشىندە ەسەلەپ قىمباتتاعان مۇناي باعاسىنىڭ تەڭگەگە اسەرى از بولعانى سول كەزدە بايقالىپ قالعان. ساراپشىلار مۇناي تابيعاتى جاعىنان ەكسپورتتىق تاۋار ەكەنىن, دوللار قۇنىنداعى ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 58,1%-ىن مۇناي جانە گاز كوندەنساتى قۇرايتىنىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن بولاتىن.
ءرۋبلدىڭ جاناما اسەرى بار
«قارا التىن» قۇنىنان بولەك, تەڭگە باعامىنا ءرۋبلدىڭ ديناميكاسى دا جاناما تۇردە اسەر ەتەتىنى ساراپشىلار قاۋىمى ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىك, ەكونوميكاداعى رەسەي ۇلەسىنىڭ جانە ارىپتەس ەلدەر ەكونوميكاسىنداعى ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزدىڭ دە تەڭگە باعاسىنا جاناما ىقپالى بار.
– رەسەي – نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى. قازاقستانعا يمپورتتىق ءونىمنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى وسى ەلدەن كەلەدى. قازىر رۋبل باعامىنا سان الۋان فاكتورلار اسەر ەتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسيالىق ريتوريكاسى, ديۆيدەندتەردىڭ كونۆەرتاتسياسى, ورتالىق بانكتىڭ مونەتارلىق ساياساتى, سونداي-اق فەدەرالدى قارىز وبليگاتسيالارىنان رەزيدەنت ەمەس ازاماتتاردىڭ شىعۋى سياقتى ماسەلەلەر بار. بۇنىڭ بارلىعى تەڭگەگە تىكەلەي اسەر ەتپەيدى, – دەپ ءتۇسىندىردى ن.تۇرسىنحانوۆ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە تەڭگەگە كوبىنەسە ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتۋدە. سىرتقى فاكتورلاردىڭ ىشىندە مۇناي باعاسى مەن جاھاندىق ينۆەستورلار بولسا, ىشكى فاكتورلارعا ديۆيدەندتەر مەن سالىق تولەۋ مەرزىمى جاتادى. سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق يمپورتتىڭ اسەرى بار.
سەبەبى ناۋرىز ايىنان باستاپ سىر بەرمەي كەلە جاتقان رەسەي ۆاليۋتاسى قالجىراپ قالعانىن تامىز ايىندا دا بايقاپ قالدىق.
قارجىگەر ەرلان يبراگيم تامىز ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە رەسەيدە سالىق اپتاسى جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ءىرى رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ ديۆيدەندتەردىڭ تولەمدەرىن رۋبلگە ايىرباستاۋى اياقتالعانىن ەسكە سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل فاكتور ءرۋبلدىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتكەن. بىراق كارجىگەر رۋبلگە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ بارلىعى تەڭگەگە تىكەلەي اسەر ەتپەيتىنىن, تەك رۋبل باعامى ارقىلى جاناما تۇردە عانا اسەرى بولاتىنىن تايتتى. ءبىزدىڭ ۆاليۋتا باعامىمىز ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە مۇناي باعاسىنىڭ وزگەرۋى مەن جاھاندىق ينۆەستورلاردىڭ تاۋەكەلگە تاۋەلدىلىگىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسادى.
– تەڭگە مەن ءرۋبلدىڭ قارجى قۇرالدارى اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن باعامدىق ايىرماشىلىق تا تۇراقتىلىققا اسەر ەتەدى. قازاقستان ۇلتتىق بانكى مەن رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنىڭ باعامى اراسىنداعى ايىرماشىلىق قازىردىڭ وزىندە 5-6 پايىزدىڭ اراسىندا. رۋبل ءبىزدىڭ ۆاليۋتامىزعا اسەر ەتە المايدى, ويتكەنى ول قىزمەتتەر مەن تاۋارلار ساۋداسىندا جوعارى ۇلەسكە يە. بىزدەگى باعام ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلارعا, سونىڭ ىشىندە مۇناي باعاسىنىڭ وزگەرۋىنە جانە الەمدىك ينۆەستورلاردىڭ تاۋەكەلگە تاۋەلدىلىگىنە نەگىزدەلگەن. ۆاليۋتامىزدىڭ رۋبلگە تاۋەلدىلىگى ءابسوليۋتتى ەمەس. تەڭگە وتە ەركىن ۆاليۋتا بولىپ تابىلادى, اسىرەسە سوڭعى التى ايدا ول ءوزىن-ءوزى قورعاۋعا قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتتى. تەڭگەنىڭ ازداپ بولسا دا ەسىن جيا باستاۋىنا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن بيزنەسكە ارزان نەسيە بەرۋى كومەكتەستى, – دەيدى ە.يبراگيم.
ساراپشىلار ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى رەسپۋبليكامىزدىڭ بانك جۇيەسىنەن ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تالايدان بەرى ايتىپ كەلەدى. بىراق سوعان قاراماستان مۇناي باعاسى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى دەڭگەيدە ساقتالعان كەزدە ۇلتتىق بانكتىڭ جاعدايدى باقىلاۋعا مۇمكىندىگى بار دەگەن پىكىردى دە جاقتايتىندار بارشىلىق.
قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ بۇل فاكتور باسىنان باستاپ ۇلتتىق ۆاليۋتا ەميسسياسىنا باقىلاۋ جاساۋمەن عانا ەمەس, بيرجادا ۆاليۋتانى ساتۋ-ساتىپ الۋ پروتسەسىن باسقارۋ مۇمكىندىكتەرىمەن دە بايلانىستىرىلىپ كەلگەنىن, قاتەلىكتىڭ دە سول كەزدەن باستالعانىن ايتادى. قازاقستاننىڭ وزبەكستان مەن قىرعىزستانعا قاراعاندا الەمدىك ەكونوميكامەن ىقپالداستىعى تەرەڭدەپ كەتكەن. رەسەيدەگى سانكتسيا, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ اسەرى بىزگە بىردەن بىلىنەدى.
2013-2019 جىلدار اراسىندا رەسەي ءرۋبلى مەن تەڭگە اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى تالداساق, رۋبل باعامى 103%-عا ارزانداعانىن, تەڭگە 136,3%-عا قۇنسىزدانعانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل فاكتور ءبىزدىڭ ەلدىڭ قارجى ساياساتىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ ديناميكاسىنا تاۋەلدى ەكەنىن كورسەتىپ تۇر. ساراپشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, قولدانىستاعى ۆاليۋتالىق ساياساتتىڭ مۇنداي ءتۇرىن نەسيە ءۇشىن پايىزدىق ستاۆكالاردىڭ ايىرماشىلىعىن, الىپ-ساتارلىق ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردىڭ, قازاق تەڭگەسىنىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا ىقپال ەتەتىن فاكتورلاردى ەسكەرگەن كەزدە عانا قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتادى. بىراق بىزدە ءبارى كەرىسىنشە بولىپتى.
– ۆاليۋتالىق ساياساتتى جاساۋشىلار تەڭگەنىڭ ۆاليۋتالىق باعامىن تۇراقتاندىرۋعا وتە جوعارى تالاپ قويىپ, نارىقتىق باعام ديناميكاسىنا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن شامادان تىس جوعارى باعالاعان. دەمەك, ءبىزدىڭ قارجىلىق الەۋەتىمىز وزگە ەلدەردىڭ قارجى ساياساتىنا ىقپال ەتەدى دەگەن ادەمى قيالعا سەنىپ قالعان. بۇل جاعداي باسىنان باستاپ-اق تەك ۇلتتىق ۆاليۋتا ەميسسياسىنا باقىلاۋ جاساۋمەن عانا ەمەس, بيرجادا ۆاليۋتانى ساتۋ-ساتىپ الۋ پروتسەسىن باسقارۋ مۇمكىندىكتەرىمەن دە بايلانىستىرىلدى. مۇناي باعاسىن بىزگە ءتيىمدى باعادا ۇستاپ تۇرۋعا ۇكىمەتتىڭ دە, ۇلتتىق بانكتىڭ دە قۇزىرەتى جوق. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرسە, ءبىزدى ينفلياتسيادان قىمبات مۇناي دا قۇتقارا المايدى. قازىر قىمبات مۇناي باعاسى دەۆالۆاتسيا ەمەس, رەۆالۆاتسيا قاۋپىن جاقىنداتادى, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
قارجىلىق كاپيتالعا دا قاتىستى
ساراپشىلار بانك نەسيەسىنىڭ پايىزدىق ستاۆكاسىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور ونىڭ قارجىلىق كاپيتالى ەكەنىن ايتادى. بۇل جەكە كاپيتالى جەتكىلىكتى كولەمدە قالىپتاسپاعان جانە نەسيەلىك پورتفەلىنىڭ ناشارلاۋى ناتيجەسىندە تابىس دەڭگەيى تومەندەگەن بانكتەردىڭ اگرەسسيۆتى پايىزدىق ساياساتتى قولدانۋىنا جول اشادى.
– بانك پايىزىنىڭ دەڭگەيىنە ينفلياتسيا دا اسەر ەتەدى, ياعني ينفلياتسيامەن بىرگە پايىزدىق ستاۆكا دا ءوسىپ وتىرادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – بانك نەسيەسى ءۇشىن پايىزدىڭ جوعارى شەگى رىنوكتىق تالاپتارعا قاراي ايقىندالاتىن بولسا, تومەنگى شەك بانكتىڭ قىزمەت كورسەتۋ احۋالىنا قاراي بولادى, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
قازاقستاندا اقشا ماسساسىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, نەسيە ءۇشىن بەرىلەتىن پايىزدىق ستاۆكا وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جوعارى. ساراپشىلار بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جوعارىدا ايتىلعان ەكى باعىتتى تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەكتىگىن ايتادى. بۇل رەتتە تومەنگى شەككە, ياعني بانك قىزمەتىنىڭ وزىندىك قۇنىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك دەگەن پىكىرگە ۇكىمەتتىڭ دە, ۇلتتىق بانكتىڭ دا كوزقاراسى وڭ. دسۇ جاعدايىندا قازاقستاندىق بانكتەر شەتەلدىك بانكتەرگە باسىمدىق بەرىپ, سولارعا قاراي اۋىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.
– بانك جۇيەسى نارىقتىق ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ بانك جۇيەسىمەن باسەكەگە تۇسۋگە قابىلەتتى بولۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە ەل ىشىندە دە ولار ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەس بولعانى دۇرىس. باسەكەنى 2 كەزەڭگە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە «جۇيەنى جاساۋشى» بانكتەر اراسىنداعى باسەكە, ال ەكىنشى كەزەڭدە باسقا بانكتەر اراسىنداعى بەلگىلى ءبىر باسەكەنى ايتۋعا بولادى, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
سونداي-اق ەلىمىزدە بانكتەرگە, ونىڭ قارجىلىق كاپيتالىنا دەگەن تالاپ وتە جوعارى. مۇنداي تالاپپەن ىشكى نارىقتا جاڭا ويىنشىلار – جاڭا بانكتەردىڭ پايدا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ەسەسىنە مەملەكەت قۇرىپ جاتقان قارجى ينستيتۋتتارى جەتكىلىكتى. نارىقتىق ەكونوميكادا مونوپوليا نەمەسە وليگوپوليا باسەكە نەگىزىندە, وعان قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان جەردە پايدا بولادى. سوندىقتان ساراپشىلاردىڭ «مەملەكەت كاپيتالدى كۇشپەن ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرۋدان, بانكتەردىڭ جالپى كولەمىن جاساندى قىسقارتۋدان اۋلاق بولعانى دۇرىس» دەگەن پىكىرىن قاپەرگە الاتىن كەز كەلدى.
ماسەلە, بانكتەردىڭ كولەمىندە ەمەس, ولاردىڭ تولەم قابىلەتى مەن وتىمدىلىگىندە. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا ءبىز باسىمدىق بەرەتىن ەكونوميكالىق اسا ماڭىزدى ماسەلە – بارلىق بانكتەرگە تەڭ ويىن ەرەجەسىمەن قامتاماسىز ەتۋ. دسۇ تالابى قازاقستاندى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتەيدى. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە قارجى سالاسىنداعى ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ جونىندەگى شارالاردى قابىلداۋدى تالاپ ەتۋىمىز كەرەك. ول ءبىرىنشى كەزەكتە بانك جۇيەسىندە جاسالۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار قازاقستاندىق بانكتەردىڭ شەتەل كاپيتالىنا تاۋەلدىلىگى ءوسىپ جاتىر. بۇل ولاردىڭ ينۆەستيتسيالىق شەشىمدەر قابىلداۋداعى دەربەستىگىن شەكتەيدى.
– جۇيەلى ماڭىزى جوق جانە نەگىزگى اكتيۆتەرى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارداعى بەس-التى قارجى ينستيتۋتىن قىسقارتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى قولدايمىن. قازىر بىرقاتار ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار تەڭگەگە قىسىم جاساپ جاتىر. سوندىقتان قازاقستاندىق ۆاليۋتا كەز كەلگەن جاعدايدا مەملەكەتتىڭ قولداۋى بولماسا السىرەپ قالادى. مەملەكەت تەڭگەگە ينتەرۆەنتسيا عانا ەمەس, قارجىلىق-ەكونوميكالىق ساياساتىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى عانا قولداۋ كورسەتە الادى. بۇل وزگەرىستەردە تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتە الاتىن مۇمكىندىكتەر سارالانۋى كەرەك, – دەيدى ساراپشى.
ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ ساياساتىن قازىرگى جاعدايعا, پاندەميا جاعدايىنا بەيىمدەۋى كەرەكتىگىن ساراپشىلار جىل باسىنان باستاپ ايتا باستادى. بۇدان باسقا جول جوق.
– رەسەيگە باعىتتالىپ وتىرعان سانكتسيا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ىقپال ەتەتىنى دە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىندالۋى ءتيىس. ۇلتتىق بانكتىڭ قازىرگى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى باس رەتتەۋشىنىڭ ەمەس, جاعدايدى سىرتتان باقىلاپ وتىرعان بەيتاراپ ۇيىمنىڭ كوزقاراسىنا كوبىرەك ۇقساپ بارادى, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ۇلتتىق بانك السىرەپ بارا جاتقان بانكتەردى جانتالاسىپ قورعاماعاندا, ءبىز پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ قوزعالىسىنا تاۋەلدى بولىپ قالماس ەدىك. وزگەرەتىن, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە بەيىمدەلەتىن كەز كەلدى.
الماتى
