قازاقستان ءوز تاراپىنان وسىنداي عالامدىق ۇدەرىستەرگە ءوزىنىڭ ءتول تاريحى مەن مادەنيەتىندەگى جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋمەن, قوعامدا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ورنىقتىرۋمەن جاۋاپ قاتۋدا. وعان ەگەمەن ەل بولعالى تاريحىمىز كۋا. وسى ورايدا, ەلىمىزدەگى ەتنوستار ءوز تىلدەرىن, داستۇرلەرى مەن مادەنيەتتەرىن دامىتۋعا, ءوز دىندەرىن ۇستانۋعا بارىنشا جاعداي جاسالعانىن ايتا كەتكەن ورىندى.
قازاقستان دىنارالىق ديالوگتى دامىتۋدىڭ وزىندىك مودەلىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەن, حالىقارالىق ارەنادا بىرەگەي تاجىريبەسى بار ەل. مەملەكەت تاراپىنان ەلىمىزدە قابىلدانعان زاڭدارعا سايكەس كونفەسسيالاردىڭ تولىققاندى قىزمەت اتقارۋلارىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. كوپتەگەن دىندەردىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرى باس قوساتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ ەلىمىزدە تۇراقتى تۇردە ءوتۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى. ەلىمىز, ءىس جۇزىندە جاھاندىق دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا تورتكۇل دۇنيەنىڭ باسىن قوسقان – ديالوگ الاڭىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى.
2008 جىلى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى قۇرىلدى. ورتالىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى دىندەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگتى دامىتۋ جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋدىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ بولىپ كەلدى. الايدا, 2018 جىلى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى حاتشىلىعىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا, سول كەزدەگى قر پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن نازارباەۆ اتىنداعى دىندەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگ ورتالىعى رەتىندە قايتا قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. نەگىزگى ماقسات – قازاقستاننىڭ مادەنيەتارالىق جانە كونفەسسياارالىق سۇحبات ورتالىعى رەتىندەگى ءرولىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە ىقپال ەتۋ, قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى تاجىريبەسىن حالىقارالىق دارەجەدە تانىتۋ ەدى.
وسىلايشا, 2019 جىلى كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندەگى ن. نازارباەۆ ورتالىعى كەاق قۇرىلدى. ورتالىقتىڭ نەگىزگى ميسسياسى – دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋعا, حالىقارالىق قۇرىلىمدارمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەن ىنتىماقتاستىق قۇرۋعا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزدەرىنىڭ باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا نەگىزدەلگەن. ورتالىق اتالعان ميسسيالاردى ورىنداۋ بارىسىندا 1 جىل ىشىندە بىرقاتار ءىرى حالىقارالىق ورتالىقتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستىق ورناتىپ ۇلگەردى. اتاپ ايتقاندا, 2019 جىلى كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندەگى ن.نازارباەۆ ورتالىعى بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىمەن سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. سونداي-اق, حالىقارالىق مادەني ديپلوماتيا ينستيتۋتىمەن ن.نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى جانە يسلاماباد حالىقارالىق يسلام ۋنيۆەرسيتەتىمەن سەرىكتەستىك ورناتۋ تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويۋى سول جىلعى تاعى ءبىر ناتيجەلى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولدى. ورتالىق اۋەل باستان زاماناۋي جاڭا ۆيزۋالدى جانە ديزاينەرلىك مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ ارقىلى جاھاندىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك, سەرىكتەستىك, تولەرانتتىق پەن دىنارالىق كەلىسىمدى ناسيحاتتاۋ بويىنشا ماقساتتار مەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدى باستى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. كوممۋنيكاتسيالىق بايلانىستار شەڭبەرىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر اسەرىنىڭ ۇلعايىپ كەلە جاتقان الەۋەتىن ورتالىق ءوز ماقساتى مەن مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋدا.
بۇگىنگى الەمگە جايىلعان ىندەتكە بايلانىستى شەكتەۋلەرگە قاراماستان ن. نازارباەۆ ورتالىعى ايگىلى ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى دىنارالىق ديالوگ ورتالىعى جانە مۇسىلمان اقساقالدار كەڭەسىمەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا قاتىستى مەموراندۋمعا قول قويۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدا. ورتالىق ءىرى حالىقارالىق ورتالىقتارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ ارقىلى جانە الەمدىك وزىق تاجىريبەلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىن ىسكە اسىرۋدا ءوز ۇلەسىن قوسارى, وڭ ناتيجە بەرەرى انىق.
وسى ورايدا, مادەنيەتارالىق, دىنارالىق ديالوگتى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان حالىقارالىق ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىن, الەمدەگى الاتىن ورنىن انىقتاۋ ماڭىزدى.
ءار ءتۇرلى دىندەر مەن ەتنيكالىق توپتاردىڭ قۇقىقتارىن ىلگەرىلەتۋ مەن ونىڭ مۇشەلەرىنە كەڭىستىك بەرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان كونفەسسياارالىق حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس تۇلعالار قاۋىمداستىعىنىڭ قىزمەتىنە توقتالا كەتكەن ءجون بولار. ول 1993 جىلى اۆستريانىڭ ۆەنادا قالاسىندا «ادام قۇقىقتارى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيادا» بۇۇ قولداۋىمەن قۇرىلدى. 1998 جىلى ۇيىم بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىمەن (ECOSOC) «ەرەكشە كونسۋلتاتيۆتىك مارتەبەگە» يە بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا جۇزدەگەن مۇشەلەرى بار. ۇيىمنىڭ نەگىزگى جوباسى جەرگىلىكتى ءدىن وكىلدەرىنە جانە دە باسقالارعا بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ جانە ونىڭ ءارتۇرلى كومەكشى ورگاندارىنىڭ سەسسيالارىندا ءسوز سويلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, وسى سەسسيالاردا ءدىن نەمەسە ەتنيكالىق ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن الەمدەگى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى وزەكتى جاعدايلارعا قاتىستى «بريفينگتەر» وتكىزەتىنى بەلگىلى.
2008 جىلى قۇرىلعان دوحا حالىقارالىق كونفەسسياارالىق ديالوگ ورتالىعى, ءار ءتۇرلى ءدىني ۇستانىمدار مەن ىلىمدەردى بۇكىل ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن دۇرىس ۇعىنۋ, ءوزارا قۇرمەت پەن تۇسىنىستىك ورناتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى كونفەسسيا وكىلدەرىمەن جانە ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاسۋ ارقىلى ديالوگ ورناتۋدى كوزدەيدى. ورتالىق مادەنيەتتەر ديالوگىن, ادامزاتتىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىن ناسيحاتتاۋمەن اينالىساتىن بەدەلدى ۇيىمداردىڭ قاتارىندا.
2011 جىلى اۆستريا, يسپانيا جانە ساۋد ارابيا ۇكىمەتتەرى بىرلەسىپ كورول ابدۋللا يبن ابدەل ازيز اتىنداعى دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىعىن (KAICIID) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. حالىقارالىق تاۋەلسىز ۇيىم رەتىندە قۇرىلعان ورتالىق, ءارتۇرلى ءدىني جانە مادەني داستۇرلەرى بار ەلدەر اراسىندا نوۋ-حاۋلارمەن الماسۋ جانە ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بەيبىتشىلىك قۇرۋ سالاسىنداعى ءىس جۇزىندە ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. بۇل باستاما بۇۇ تاراپىنان تولىق قولداۋعا يە بولعانى ءمالىم. ورتالىق مادەنيەتارالىق ديالوگتى جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىساتىن ءتۇرلى دىندەر مەن مادەني ينستيتۋتتاردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ 100 وكىلىنەن تۇراتىن كونسۋلتاتيۆتىك فورۋم رەتىندە قىزمەت اتقارىپ كەلەدى.
2000 جىلى قۇرىلعان جاھاندىق ءوزارا ارەكەتتەستىك ينستيتۋتىن جوعارىدا اتاپ وتكەن ولشەمدەرگە ساي كەلەتىن ۇيىمداردىڭ ساناتىنا جاتقىزۋعا بولادى. ينستيتۋت قۇرىلىمىنا بۇكىل الەمدەگى مەملەكەت پەن قوعامعا قىزمەت ەتەتىن ءدىني بوستاندىق قاعيداتتارىن ءتيىمدى جانە تۇراقتى ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتەتىن ءۇش ورتالىق كىرەدى. ينستيتۋت بۇكىل الەمدەگى قوعامدىق ومىردەگى ءدىننىڭ ءرولىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان وقۋ بولىمشەلەرىنە دەمەۋشىلىك جاساپ كەلەدى. ۇيىم بارلىق ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىمەن جانە ءدىني ليدەرلەرمەن ىنتىماقتاستىقتا. سوندىقتان دا, بۇل ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە بارلىق كونفەسسيالار مەن ءدىندى ۇستانبايتىن ازاماتتار رەتىندە كەزكەلگەن ادام قاتىسا الاتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا باعىتتالعان – وركەنيەتتەر اليانسىن قۇرۋ يدەياسىن 2004 جىلى يسپانيا مەن تۇركيا بىرلەسىپ ۇسىنعان بولاتىن. ءوز ميسسياسىن, الەمنىڭ ميلليونداعان تۇرعىندارىنا بىلىمدەرىن كەڭەيتۋگە, ەركىن قارىم-قاتىناس جاساۋعا, ولاردىڭ مۇددەلەرى مەن نيەتتەرىن ىسكە اسىرۋعا جاعداي جاساۋ دەپ بىلەدى. وركەنيەتتەر اليانسى, ستەرەوتيپتەردى جويۋعا, بيزنەستە, قوعامدىق سالادا ىنتىماقتاستىققا ىقپال ەتەتىن كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزۋگە كومەكتەسۋدى كوزدەيتىنىن العا تارتىپ كەلەدى.
كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندەگى ن.نازارباەۆ ورتالىعى, وركەنيەتتەر اليانسى, دوحا حالىقارالىق كونفەسسياارالىق ديالوگ ورتالىعى جانە ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى اتىنداعى ۆەنا حالىقارالىق كونفەسسياارالىق جانە مادەنيارالىق ديالوگ ورتالىعى سياقتى الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ورتالىقتارمەن قاتار تۇرۋى كەلەشەكتىڭ ۇلەسىندە. بارشا الەم ساپالىق تۇرعىدا جاڭا تاريحي كەزەڭگە ءوتىپ جاتقان شاقتا, بىزگە قوعام رەتىندە وركەنيەت كوشىنەن قالماۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرمەك.
الىمقۇلوۆا س.ب.
كونفەسسياارالىق جانە
وركەنيەتارالىق
ديالوگتى دامىتۋجونىندەگى
ن.نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ
جەتەكشى ساراپشىسى
