سۋرەت س.قاپاسوۆتىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى
– نەسىنە كوكىرەك كەرىپ ماقتانايىن. قازاق سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ كوشباسشىسى سەيداحمەت بەردىقۇل ايتقانداي, «ارباعان مەنى ءبىر سىيقىر» دەمەكشى, سپورت الەمىنە ەنگەنىمە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. مەن 1940 جىلدىڭ 26 مامىرىندا ۇلكەن نارىن اۋدانىنىڭ جاڭا تال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. كىندىك قانىم تامعان اۋىلدا ءتورت جىلدىقتى اياقتاعان سوڭ زىريان قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتى ءبىتىردىم. سۆينچاتكا اۋىلىنداعى ءبىر جىلدىق شوپىرلار دايىندايتىن كۋرستى اياقتاعان سوڭ مەنى قازاقستاننىڭ 40 جىلدىعى اتىنداعى ۇجىمشارعا سپورت نۇسقاۋشىسى ەتىپ جىبەردى. بۇدان كەيىن قىزمەتىم ورلەپ, اۋىلدا كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, سوسىن اۋداندىق كومسومول كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيۋرو مۇشەسى بولدىم. بۇل قىزمەتتە جۇرگەندە اۋدانداعى سپورتتىڭ ورگە باسۋىنا ۇلەس قوستىق, وبلىستىق جارىستارعا كوماندالار اپاراتىنبىز. ءوزىم دە كۇرەستى جالعاستىرا بەردىم. 1964 جىلى مەنى قاراعاندى قالاسىنداعى سوۆەت-پارتيا مەكتەبىنە جولدامامەن وقۋعا جىبەردى. سوڭعى كۋرستا جۇرگەندە وقۋ ورنى بەلگىسىز سەبەپپەن جابىلىپ قالدى. ءبىر توپ جاسپەن بىرگە ماسكەۋدەگى جوعارعى پارتيا مەكتەبىنىڭ ءۇشىنشى كۋرسىنا اۋىستىرعان كەزدە, شىنى كەرەك, قۋاندىق.
ءتاجيننىڭ اقىلىنا رازى
...پارتيا مەكتەبىن بىتىرگەندەردىڭ ول كەزدە قىزمەت تاڭداۋعا قۇقى جوق. بار دەگەن جەرىنە باراسىڭ, بارماساڭ, بولاشاعىڭا بالتا شاباسىڭ. اۋىلداعى اناسىن ويلاسا دا, امال جوق, جولدامانى قولىنا ۇستاپ, باتىستاعى گۋرەۆكە اتتاندى. سپورت جونىندەگى نۇسقاۋشى قىزمەتىنە ورنالاسادى. ساعديدىڭ جولى بولدى, ارادا ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ونى سول كەزدەگى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى مۇحانبەتقازى ءتاجين (قوعام قايراتكەرى مارات ءتاجيننىڭ اكەسى) قابىلدادى.
جاسقانا كىرگەن بوزبالانى وبكوم حاتشىسى جىلى قارسى الدى. ورنىنان تۇرىپ امانداسقاندا, لاۋازىمدى ادامنىڭ قاراپايىمدىلىعىنان ساعدي قىسىلىپ تا قالدى.
– ءوزىڭ ۋنيكالنىي بالا ەكەنسىڭ. ءبىراز قىزمەتتە ىسىلىپسىڭ. ال مىنا كسرو سپورت شەبەرى دەگەن اتاققا قالاي يە بولدىڭ؟ – دەدى الدىنداعى قۇجاتىنا ۇڭىلگەن وبكوم حاتشىسى.
– اعا وبلىس بىرىنشىلىگىندە الەم چەمپيونى مۇسا دەگەن شەشەننەن ۇتىلدىم. اتتەڭ جولىم بولمادى. كۇمىس مەدال العاندارعا دا كسرو سپورت شەبەرى اتاعىن بەرەدى ەكەن. بۇدان كەيىن دە سان رەت حالىقارالىق جارىستاردا توپ جارعان ەدىم, – دەدى.
– ەركىن كۇرەس قانا ەمەس, وبلىستا باسقا سپورت تۇرلەرى دا اقساپ جاتىر. وڭىردە جايىق وزەنى, ىرگەدە ايدىندى كاسپي تەڭىزى جاتىر. كانوە, بايداركا ەسۋ ەلىمىزدە ەندى عانا قولعا الىنا باستادى. ءوزىڭ تۋعان شىعىستا, تاعى بىرەر وبلىستا عانا سۋ سپورتى قانات جايا باستادى. مەن نەگە مۇنى ايتىپ وتىرمىن, – دەگەندەي كوزىمەن سۇزىلە قارادى دا ءارى قاراي ويلاماعان جەردەن توسىن ۇسىنىس ايتتى.
– كسرو سپورت شەبەرى دالادا شاشىلىپ جاتقان جوق. سپورتتا جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزىپسىڭ. سەنى وبلىستىق سپورت كوميتەتىنە باسشىلىق قىزمەتكە جىبەرسەك قالاي قارايسىڭ؟ – دەدى.
بۇل ءتىپتى تۇسكە ەنبەيتىن جاعداي. – ەرتەڭ جاۋابىڭدى ايت. ال ەگەر كونبەسەڭ الىستاعى قۇمدى اۋىلعا پارتكوم حاتشىسى بولاسىڭ, – دەپ ءسوزىن شەگەلەي ءتۇستى م.ءتاجين.
حوش, ەرتەڭىندە اعاسىنىڭ الدىنا بارىپ كەلىسىمىن بەردى. پاراساتتى, اقىلدى, ومىردەن كورگەنى كوپ اعاسىنىڭ اقىل-كەڭەسىن العانىنا ءالى كۇنگە دەيىن رازى ساكەڭ.
«جاس كەلسە, ىسكە» دەگەندەي, سونىمەن 1968 جىلدان 1970-جىلعا دەيىن جىگەرلى دە ىسكەر ازامات قىزمەتىنە قۇلشىنا كىرىستى. گۋرەۆتىڭ تۇرعىندارى قوناقتى قۇدايىنداي سىيلايتىن, جات جاقتان كەلدى دەپ وزەككە تەپپەيتىن, قوناقجاي حالىق ەكەن. ەلىمىزدىڭ باتىسىندا قىزمەت ەتكەن 18 جىلدا ساكەڭ تالاي ازاماتتارمەن جاقىن ارالاستى, ءتىپتى ءالى كۇنگە دەيىن كەيبىرىمەن حابارلاسىپ تۇرادى.
جاس باسشى ەركىن كۇرەستىڭ, كانوە جانە بايداركادا ەسۋ سپورتىنىڭ دامۋىنا كوڭىل ءبولدى. حاتشى اعاسىنىڭ كەڭەسى ەستە. اناتولي حلەبنيكوۆ كانوەدەن كسرو سپورت شەبەرى اتاعىن قورعاپ, وداقتا چەمپيون اتاندى, قازاقستاننىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى بولدى. باقىتجان گاحبيەۆ دەگەن شاكىرتى سپورت شەبەرى اتانىپ, ءدۇبىرلى سايىستاردا سان رەت توپ جاردى. دەسەك تە, تۋعان ەلىنە دەگەن ساعىنىش, ءوز جەرلەستەرىن سپورتقا باۋلىسام دەگەن ارمان اقىرى ونى وسكەمەنگە الىپ كەلدى.
تۋعان ەلدەگى قىزمەتى جەمىستى بولدى
باستاپقىدا كاسىپوداقتاردىڭ ەرىكتى سپورت قوعامىنىڭ №1 بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. ول كەزدە كاسىپوداقتىڭ جاعدايى جاقسى, قارجى مول. بارام دەگەن جەرىنە توقتاۋسىز اتتانادى. شاكىرتتەرى رەسپۋبليكالىق, ءتىپتى حالىقارالىق جارىستارعا قاتىسا باستادى. جۇلدە تەرگەندەرى بارشىلىق. ساعدي قاپاس ۇلى بۇدان كەيىن «قايرات» ەرىكتى سپورت قوعامىندا اعا جاتتىقتىرۋشى بولدى. ارادا ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ «دينامو» سپورت قوعامىنا اۋىسىپ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ازاماتتاردى ەركىن كۇرەسكە باۋلي باستادى. بۇل جەردە دە ناتيجە بارشىلىق. قانات قونارباەۆ دەگەن شاكىرتى كسرو سپورت شەبەرى اتانىپ, رەسپۋبليكادا بىرنەشە رەت چەمپيون اتاندى.
1989 جىلدىڭ جازىندا «سوۆەتسكي سپورت» گازەتىندە شۆەيتساريادا ەركىن كۇرەستەن ايەلدەر اراسىندا تۇڭعىش رەت الەم چەمپيوناتى وتكەنى تۋرالى حاباردى وقىعان سوڭ ساعدي قاپاس ۇلىنا وي كەلىپ, ءبىر توپ قىزدى جيناپ الىپ, اقىلداسادى. ولار كەلىسىمىن بەردى. الايدا رەسەيگە بارىپ, وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا, جارىستارعا قاتىسۋعا قارجى تاپشى. ال بايراقتى باسەكەلەرگە قاتىسپاعان قىزدار تاجىريبەنى قالاي جيناماق. سول سىن ساتتە ساكەڭ قىزدار كۇرەسى سەكتسياسىن تاستاپ كەتپەكشى بولعاندا, سول كەزدەگى ەركىن كۇرەستەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشىسى قۇلاقسۋ كوپباەۆ ساكەڭدى سابىرعا شاقىردى, اقىل-كەڭەسىن بەردى.
– ءبىر كۇنى ماعان وي كەلدى, – دەپ ەسكە الادى ساعدي اعا. – نازىك جاندىلاردىڭ ەرلەردەن قاي جەرى كەم. جىگىتتەر بوز كىلەمدە بەلدەسىپ جاتقاندا قالا قىزدارى جانكۇيەر بولىپ, «اعا قىزداردى ەركىن كۇرەسكە نەگە باۋلىمايسىز. ءبىز دە كۇرەسكىمىز كەلەدى», – دەيتىن. بۇل كەزدە قىزدار كۇرەسى رەسپۋبليكانى بىلاي قويىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىندە دە جوق بولاتىن. قالاداعى سپورت باسشىلارىنان باتاسىن العان سوڭ ساكەڭ وسكەمەندە ەلىمىزدە ءبىرىنشى بولىپ قىزدار كۇرەسى سەكتسياسىن اشتى. كۇرەس دەسە قۇلشىنىپ تۇرعان بۇرىمدىلار بار بولىپ شىقتى. بيكامال نۇرمۇحامەدوۆا, گالينا مەنگەلەۆا, اناستاسيا كۋدياشوۆا, گالينا سۋسلوۆا تاعى بىرنەشە قىز سەكتسياعا قابىلدانىپ, كۇرەسپەن مىقتاپ شۇعىلدانا باستادى.
بۇل جاڭالىق سپورتسۇيەر قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزدى. اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى ساعدي قاپاس ۇلىن توڭىرەكتەپ, اقىرى ونىمەن تىلدەسەدى.
– كۇرەس ونەرى ەجەلدەن قازاق قىزدارىنىڭ قانىندا بار ونەر. بۇعان قازاق تاريحىنا ۇڭىلسەك مىسالدار جەتكىلىكتى. مەنىڭ بايقاعانىم قازاق قىزدارىنىڭ ءوز قۇربىلارىنا قاراعاندا كۇرەس ايلا-تاسىلدەرىنە بەيىم, باتىل دا شالت, قالتارىس, جىلدام قيمىلدارى, ءساتى كەلگەن ىڭعايلى ساتتەردى ءوز پايداسىنا شەشەتىنى انىق. تالانتتى قىزدارىمىز از ەمەس, امانشىلىق بولسا بىرەر جىلدان كەيىن ءبىز ءوزىمىزدى تانىتاتىن بولامىز, – دەدى قىزداردىڭ باپكەرى.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, جاڭالىققا جانى قۇمار ساكەڭ ەندى باسقا وبلىستاردا دا قىزدار كۇرەسىن دامىتۋدى قولعا الدى. كۇرەسىپ جۇرگەندە بايراقتى باسەكەلەردە تانىسقان دوستارى تسەلينوگراد وبلىسى ماي اۋدانىندا تۇراتىن – بولات شاەۆ, تالدىقورعانداعى – سەيدالىم بايبۇقاشەۆ, ەكىباستۇزداعى – ۆالەري نوسەنكوۆ, شۋششينسكىدەگى – نينا دەنيسوۆالاردى ۇگىتتەپ ءجۇرىپ, قىزدار كۇرەسىن ۇيىمداستىرۋعا ىقپال جاسادى. بۇل كۇندەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا قىزدار كۇرەسى جاقسى دامىپ كەلەدى. وليمپيادا ويىندارى مەن الەم چەمپيوناتتارىندا بۇرىمدىلاردىڭ توپ جارا باستاعانى سوعان دالەل بولسا كەرەك.
ء«ۇمىت» بۇكىلوداقتىق ءتۋرنيرى
– 1985-1989 جىلدار ارالىعىندا قالالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ جەتىنشى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە جاتتىقتىرۋشى بولىپ جۇرگەن كەزىم. بۇل مەكتەپ قازىر دە بار. كۇندە ەرتە جۇمىسقا بارامىن. ءبىر كۇنى «قازاقستان» كينوتەاترى الدىنداعى كوشە قيىلىسىندا, جارىق باعاناسىنا ىلىنگەن تاقتادا «شىعىس قازاقستان وبلىسىنان 66 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققان» دەگەن ايشىقتى جازۋدى بايقاپ قالدىم. ماعان تىڭ وي كەلدى. حالىقارالىق تۋرنير وتكىزىپ, جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرەتىن سپورت جارىستارىن وتكىزسەك قالاي بولار ەكەن؟ سوڭىنان كوپتەگەن ىزدەنىستەر مەن تولعانىستار باسىمنان ءوتتى. تۋرنير وتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. سپورت باسشىلارىنىڭ كەلىسىمىن الۋ, دەمەۋشى تابۋ قاشاندا قيىن.
1992 جىلدىڭ اقپانى. وسكەمەندەگى قۇرىلىسشىلاردىڭ مادەنيەت سارايىندا ساعدي قاپاس ۇلىنىڭ باستاماسىمەن ەركىن كۇرەستەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا 66 شىعىسقازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىن ەسكە الۋعا ارنالعان بۇكىلوداقتىق ء«ۇمىت» ءتۋرنيرى ءوتىپ جاتىر. ءتۋرنيردىڭ اۋقىمى ۇلكەن, رەسەيدىڭ بەس قالاسىنان, حاكاسيا, تۋۆا, تاتارستاننان, ياكۋتيا, قازاقستاننىڭ 13 وبلىسىنان 350 جاس جانە ءجاسوسپىرىم قاتىستى. ء«ۇمىتتىڭ» جارىسىنا ساعديدىڭ دا شاكىرتتەرى قاتىستى. تاتيانا چەچەتكينا, گالينا سۋسلوۆا, اناستاسيا كۋلەشوۆا, بيكامال نۇرمۇحامەتوۆا دەگەن شاكىرتتەرى التىننان القا تاقتى. جەڭىمپازدارعا العىس حاتتار مەن باعالى سىيلىقتار تاپسىرىلدى. وسكەمەندەگى 10-سىنىپ وقۋشىسى تاتيانا چەچەتكينا ء«ۇمىت-92» ارۋى اتاعىن يەلەندى. بۇدان كەيىن دە ساعديدىڭ شاكىرتتەرى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق تۋرنيرلەردە سان مارتە توپ جاردى. بىرەر مىسال.
1991-جىل. ليپەتسك قالاسىندا وتكەن العاشقى كسرو بىرىنشىلىگىندە بيكامال نۇرمۇحانبەتوۆا, گۇلجيان قاسىمحانوۆا, جانات نۇرتازينا, ەلەنا بلەدنىح دەگەن ءتورت قىز بوز كىلەمدە اتوي سالدى. رەسەي ماماندارى بۇل سايىسقا بۇرىن سامبو, دزيۋدومەن شۇعىلدانعان شەبەرلەرىن قوستى. كۇرشىمنىڭ قىزى, ساكەڭنىڭ قول استىندا جاتتىعاتىن بيكامال سول بىرىنشىلىكتە الەمنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى بريانسكىلىك سۆەتلانا كيششەنكوعا نەبارى ءبىر ۇپاي ايىرماشىلىعىمەن ۇتىلدى. كەلەسى جىلى ماسكەۋدە ەڭبەك رەزەرۆتەرى قوعامىنىڭ حالىقارالىق ءتۋرنيرى ءوتىپ, ول جارىستا گالينا سۋسلوۆا كسرو سپورت شەبەرى اتاندى. سول جىلى رەسەيدىڭ كوستروما قالاسىندا جالاۋى جەلبىرەگەن اشىق بىرىنشىلىگىندە عالينا مەنگەلوۆا قولا مەدال الدى.
ماسكەۋدە وتكەن القالى جيىندا ساعدي قاپاسوۆ «وداقتاعى ەڭ ۇزدىك تورەشى» دەگەن اتاقتى يەلەندى. وعان قوسا 5 مىڭ رەسەي ءرۋبلىن سىيعا الدى. قاراعاندى قالاسىندا وتكەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ءابدىروۆ اتىنداعى حالىقارالىق ءتۋرنيردىڭ شەشۋشى سايىسىندا الەم چەمپيونىندا ۇتىلعان ول كسرو سپورت شەبەرى اتاندى. ۆارشاۆا كەلىسىمىنە ساي دوستاستىق ەلدەرى اراسىندا ۆەنگريا مەن پولشادا وتكەن حالىقارالىق تۋرنيردە س.قاپاسوۆ ەكى رەت, ودان بولەك ەل بىرىنشىلىگىندە ەكى رەت چەمپيوندىق تۇعىرعا كوتەرىلدى. ال جاتتىقتىرۋشى, تورەشى رەتىندەگى سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. اتاقتى بالۋان, جەرلەسىمىز قابدەن بايدوسوۆ ساعدي اعانى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن, ءدۇبىرلى جارىستارعا تورەشىلىككە شاقىراتىن. جاڭعىزتوبە ماڭىنداعى جارىق دەگەن اۋىلدا قابدەن اعانىڭ قۇرمەتىنە رەسپۋبليكالىق ءتۋرنيردى ۇيىمداستىرىپ, باس تورەشى بولعانى دا ەستە قالىپتى.
ساعدي اعا نەگە رەنجىدى؟
...سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن ساعدي اعانى الاڭداتقان ءبىر جايتتىڭ بار ەكەنىن قاباعىنان اڭعاردىق. قازبالاپ ونى ءبىلىپ الدىق. «قىزدار كۇرەسىنىڭ نەگىزىن قالاعان مەن ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. كەيدە ءوزىم دە تاڭعالامىن, شىنىمەن كۇرەستىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن رەسپۋبليكا باسشىلارى مەنى ەلەمەي مە, جوق الدە, ەسكەرگىسى كەلمەي مە؟ قىزدار كۇرەسىنەن جىلىنا بىرنەشە ءدۇبىرلى جارىستار ءوتىپ جاتادى. وكىنىشكە قاراي, بىردە-ءبىر رەت ەلىمىزدە وتكەن جارىستارعا, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق تۋرنيرلەرگە قۇرمەتتى قوناق رەتىندە شاقىرىپ, اقىل-كەڭەسىمدى تىڭداعان جوق. سوعان قاراعاندا, مەن جايلى وسى جۇرت حابارسىز عوي دەيمىن, – دەپ كۇيىنەدى اعامىز.
بۇدان جيىرما جىل بۇرىن زەينەتكەرلىككە شىققان ساكەڭ قول قۋسىرىپ ۇيدە وتىرا الماي شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. شەجىرەشى قاريا كوكجارلى ماماي باتىردىڭ تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جەرلەنگەنىن دالەلدەدى. ونىڭ ۇرپاقتارى جايلى ءۇش كىتاپ شىعاردى. ءوزىنىڭ سەكسەنىنشى كوكتەمىنە قادام باسقان ساعدي قاپاسوۆتىڭ عۇمىرى جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە...
وڭداسىن ەلۋباي,
«قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى سپورت قايراتكەرى»,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
وسكەمەن
