قىلىشىمنىڭ مايىن بەر!

سال-سەرىلەر جايلى ءبىر ۇزىك سىر – تالاسبەك, بۇگىنگى ۇرپاق سال-سەرى دەگەنىمىز, ەل كەزىپ, ءان ايتىپ, جۇرت ۇستىنەن كۇن كورگەن اۋلەكى توپ دەپ تۇسىنەتىن سياقتى. ء“بىرجان سال” ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازۋ بارىسىندا سال-سەرىلەر ءومىرىن, مۇنداي ادامداردىڭ ەل اراسىنان سۋىرىلىپ شىعۋ نەگىزىن ابدەن زەرتتەگەن بولارسىز. ەندەشە, ءسىز بۇل تۇرعىدا نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇل سۇراعىڭىز باياعىدان كوكەيدە جۇرگەن ءبىر ويدى قوزعاپ كەتتى. ولاي دەيتىنىم, سالدار مەن سەرىلەر تۋرالى جازۋ, وڭ مەن سولدى تاني باستاعان بوزبالا كەزىمنەن كوكەيىمدە جۇرەتىن. سودان بەرى تالاي جىل ءوتتى, مادەنيەت پەن ونەردىڭ تاريحىنا, قىر-سىرىنا قانىعۋ ۇستىندە كوپتەگەن جۇمباق جايتتاردىڭ ءمان-ماعىناسى اشىلىپ, مۇلدەم باسقا قىرىنان كورىندى. الەمدىك عىلىمدا قوردالانعان مالىمەتتەر كەشەنىن زەردەلەگەن سايىن, بۇل كونە اسكەري اۋلەتتىڭ تۇلعاسى زورايا بەردى. بۇل جەردە سال-سەرىلەر اۋلەتىنىڭ تاريحىنا ازداپ توقتالىپ وتۋگە تۋرا كەلەدى. داستۇرشىلدىكتىڭ (تراديتسيو­ناليزم) نەگىزىن سالعان كەيبىر عالىمداردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا (رەنە گەنون, گەرمان ۆيرت, ميرچا ەليادە جانە ت.ب.), بۇرىنعى-سوڭعى تاريحتا ءىزى قالعان بارلىق دەرلىك جۇرتتاردىڭ اسكەري ءىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان اۋلەت (بىزشە “سال-سەرىلەر”, ەۋروپا حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە “رىتسارلار”) ءبىر كەزدەرى جويىلىپ كەتكەن جاھاندىق پاتشالىقتىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنان تامىر تارتادى ەكەن. ارينە, اسكەري اۋلەتتەر, بارعان جەرىنە ءسىڭىپ, اسسيميلياتسياعا ۇشىراپ, بايىرعىل­ا­نىپ كەتىپ وتىرعان. الايدا قالاي بايىرعى­لانسا دا جەر شارىنىڭ ەكى شەتىندە تۇراتىن, بىرىمەن ءبىرى ەشقاشان ۇشىراسىپ كورمەگەن حالىقتاردىڭ اسكەري اريستوكراتيالارىنىڭ ادەت-سالتتارى ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولىپ كەلۋى وسىدان, ولاردىڭ وسى ورتاق تەگىنەن بولسا كەرەك. باتىس ەۋروپادا رىتسارلىقتىڭ تا­ري­حى تامپليەر وردەنىنىڭ كۇيرەۋىمەن اياقتال­دى. ال شىعىس ەۋروپاداعى سەرىلەردىڭ تاريحى ءحىح عاسىرعا جەتىپ جىعىلادى. بەلگىلى ماسكەۋلىك ءداستۇرشىل عالىم رومان باگداساروۆتىڭ پىكىرىنشە, بىردە زاپوروجە كازاكتارى, بىردە چەركاستار دەپ اتالاتىن ۋكراين اسكەر جاساقتارى پولشانىڭ, وس­مان يمپەرياسىنىڭ جانە قىرىم حان­دى­عى­نىڭ سوققىسىنا شىداماي, توز-توز بولعان ءال­دەبىر رىتسارلىق وردەننىڭ قالدىقتارى. سونداي-اق ۋكراينادا كەيىننەن پايدا بول­عان گايدۋكتەر مەن گايداماكتار, پولشا­دا­عى پولكوۆنيكتەر (مىسالعا گەنريك سەن­كە­ۆيچتىڭ “توپان سۋى” اتتى رومانىنداعى پول­كوۆ­نيك كميتسيتس جانە ونىڭ دوستارى), بولگاريا تۇرىكتىڭ تەلىمىنەن كەتىپ, رەسەيگە باعىنعاننان كەيىن ورىستىڭ وتارلىق ساياسا­تىنا قارسى باس كوتەرگەن قىرجالىلار, نەشە مىڭ جىل بويى جاپون جۇرتىنا, جاپون رۋحىنا ساقتاۋ بولعان, اقىرىندا نەسىبەسى تاۋسىلعان كۇنى ەلدىڭ تاعدىرىن باسقا اۋلەتكە تابىستاپ, وزدەرى تاريح ساحناسىنان كەتكەن سامۋرايلار, مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى باياعى ءبىر تەكتەن تاراعان ۇلى اسكەري اۋلەتتىڭ ءتۇرلى تاريحي تاعدىردى باستان كەشكەن, ءتۇرلى كەپكە ەنگەن جۇرناقتارى. ال قازاق جۇرتىنداعى سەرىلەردىڭ تۇلعاسى, الاتىن ورنى ءسال باسقاشالاۋ بولعان. كوش­پەلى تايپالاردىڭ بارلىعى دەرلىك جاۋىنگەر اۋلەتتەن تارايتىن بولعاندىقتان, قازاق الەۋمەتى, قازاق حالقى تۇتاستاي اسكەري حالىق بولىپ سانالادى. شىڭعىس حاننان بۇرىنعى جانە ودان كەيىنگى جاۋگەرشىلىكتىڭ تاريحىن زەرتتەگەن عالىمدار كوشپەندىلەرگە قاتىستى “اسكەر-حالىق” (“نارود-ۆويسكو”), “ماڭگى ەل” (“ۆەچنىي نارود” نەمەسە “ۆەچنىي نارود - ۆويسكو”) دەگەن تەرميندەردى پايدالانادى. بەلگىلى عالىم سەرىكبول قوندىباي قازاقتىڭ التىن وردادان كەيىنگى تاريحىندا كاسىبي اسكەري ادامدار قۇرعان ء“ۇش قيان” دەگەن وردەننىڭ بولعاندىعىن ايتادى. ەندى قازاقتىڭ سال-سەرىلەرىنىڭ كىم ەكەندىگىن قىسقاشا عانا ءتۇسىندىرىپ كەتەيىك. ورتا ازيا سوپىلارىنىڭ باستى ءپىرى – قوجا احمەت ياساۋي. وسى قوجا احمەتتىڭ كوپ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى جانە ەڭ قابىلەتتىسى – بەكتاش ەسىمدى سوپى بولعان. قازاقتىڭ سال-سەرىلەرىنىڭ ءپىرى – وسى بەكتاش. (وسمان يمپەرياسىنىڭ تاريحىندا قوجا احمەت پەن ازيادان شىققان سوپىلاردىڭ ەسىمى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالادى. قازىرگى ىستامبۇل, بۇ­رىنعى ۆيزانتيانىڭ استاناسى كونستانتي­نوپولدى جاۋلاعان اسكەردىڭ الدىڭعى لەگى تۇتاستاي قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جاۋجۇرەك شاكىرتتەرى بولعان دەسەدى). قازاقتىڭ سال-سەرىلەرى سوعىسقا جەكە شەرىك بولىپ جانە ساۋىتسىز, جانبولاتسىز شىعاتىن بولعان. ارينە, كاسىبي اسكەري ادامنىڭ قان مايدانعا بۇلاي قامسىز شىعۋى كۇماندى ساۋالدارعا جەتەلەۋى مۇمكىن. بۇنداي ساۋالدارعا جاۋاپ سال-سەرىلەردىڭ, پيداگەر, قۇربانشىل اسكەر ەكەن­دىگىندە جاتىر. قاراپايىم تىلمەن ايتا­تىن بولساق, سال-سەرىلەر – ءوز ەركىمەن تۇتاس­تاي ولىمگە كەسىلگەن اسكەر. بۇكىل تاريحى ات ءۇس­تىندە, قانكەشۋ – سوعىس ۇستىندە وتكەن ەل­دىڭ قاتىگەز اسكەري زاڭى. وقىرمان, بۇنداي قاتىگەزدىك نە ءۇشىن كەرەك دەۋى مۇمكىن. تۇتاس ءبىر شەرىك اسكەردىڭ جاۋعا ساۋىتسىز شابۋى – قالعان اسكەر ءۇشىن, ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, العاش رەت قان مايدانعا شىققان كوكوراي جاس ۇرپاق ءۇشىن ەرلىكتىڭ تەڭدەسى جوق ۇلگىسى, ۇلكەن رۋحاني جانە پسيحولو­گيالىق كومەك دەپ جاۋاپ بەرەمىز بۇنداي ساۋالعا. قول باستاپ تۇرعان كارى باتىرلار: “انە, سال-سەرىلەر جاۋعا ساۋىت كيمەي شاپقاندا, ساۋىت كيىپ, تەمىر قۇرسانعان سەن نەدەن قورقاسىڭ؟” دەپ قاننان شوشىنىپ تۇرعان جاس ۇلانداردىڭ كوڭىلىن دەمدەيدى ەكەن. ارينە, كوپ جاعدايدا سال-سەرىلەردىڭ شەرىگى تۇتاستاي قىرىلاتىن بولعان. ال وسى اياۋلى اسكەردىڭ كەزدەيسوق ءتىرى قالعاندارى بولسا, بەيبىت كەزدە ولار ەلدىڭ ەركەسى سانال­عان. قازاقتا “اتتىڭ مايى” نەمەسە “اتتىڭ تەرى” دەگەن ۇعىم بار. بىرەۋدىڭ اتىن مىنۋگە العان ادام, اتتى يەسىنە قايتارعاندا “اتتىڭ مايىن” بەرەدى ەكەن. قازاقتا “اتتىڭ مايى – ءبىر توقتى”, نەمەسە “اتتىڭ مايى – ءبىر قو­زى” دەگەن ۇعىم دا بار. “قىلىشتىڭ مايى” دا سول كونە كۇندەردەن جەتكەن قا­سيەت­تى ۇعىم. ۇرىستان الدەقالاي امان شىق­قان سەرى ەل شەتىنە, العاشقى كەزدەسكەن اۋىل­دىڭ سىرتىنا كەلىپ جىعىلادى. اۋىلدىڭ ادامدارى اڭىراپ جىلاپ كەپ ۇستىنە تۇسكەندە, سەرى: “قىلىشىمنىڭ مايىن بەر”, – دەيدى. بۇل, سەرىنىڭ: “قىلىشىمدى قاپى­سىز شاۋىپ, جاۋدىڭ دا قانىن, ءوزىمنىڭ دە قانىمدى اياماي توكتىم, ەندى سول قىلى­شىمنىڭ وتەۋىن بەر” دەگەن نازى ەكەن. بۇكىل ايماق جينالىپ سەرىنى كىلەمگە سالىپ نەمەسە جاتقان جەرىندە ۇستىنە وتاۋ تىگىپ, باسىنا كوتەرىپ ارداقتايتىن بولعان. قان جۇتىپ جاۋدى جەڭىپ كەلگەن سەرىنىڭ تىلەگىن بەرىپ, وعان ءلاززات سىيلاۋ قانداي ۇرعاشى ءۇشىن بولسا دا ۇلكەن ابىروي كورىنەدى. قازاقتىڭ كاسىبي ءان ونەرىن جانە اسپاپتىق مۋزىكاسى – كۇي ونەرىن تۋدىرعان وسى سال-سەرىلەر. ۇنەمى اجالدىڭ وتىندە جۇرەتىن ادام – ەرەكشە ەكزيستەنتسيالدىق تاجىريبە يەسى. اجال مەنەن ماحاببات – امبيۆالەنتتى قۇبىلىستار. سوندىقتان جورىققا اتتانىپ بارا جاتقان سال-سەرىلەر بولاشاق قاندى ۇرىستى ەمەس, قارىنداستىڭ نازى مەنەن قىلىعىن جىرلاعان. مىنە, كونە كۇندەردەن جەتكەن جادىگەر وسىلاي بايان ەتەدى. قازاق ورداسى ۇلى يمپەريانىڭ تەلىمىنە تۇسكەننەن كەيىنگى جەردە سال-سەرىلەر بۇرىنعى مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, باسقا ساپاعا ءوتتى. قارۋ-جاراق اسىنىپ جۇرۋگە تىيىم سالىندى, سول سەبەپتى سال مەنەن سەرىلەر قىلىش پەن نايزانى قابىرعاعا ءىلىپ قويىپ, ەندى قولدارىنا دومبىرانى الىپ, ارتىستىك بوگەماعا اينالدى. قازاقتىڭ ۇلى ءانشىسى ءبىرجان سال قوجا­عۇل ۇلى, مىنە, ۇلتىمىز بيلىكتەن ايرىلىپ, تىزگىنى سىرتتان بولعان, مالى مەن جانى تالاۋعا تۇسكەن, ارداگەر ۇلدارى اباقتىعا ايدالعان شەرمەندە زاماندا تۋىپ شەرلەنىپ وتكەن ەر ەدى. – ال ء“بىرجان سال” فيلمىنە ستسەناري جازۋعا قالاي كەلدىڭىز؟ – بىردە بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى ءاليا ءبو­پەجانوۆا ماعان: “تالاسبەك, وسى سەن ستسە­نا­ريست ەمەس پە ەدىڭ. دوسقان جولجاق­سى­نوۆ­تى بىلەتىن شىعارسىڭ, سول كىسىنىڭ ءومىر بويعى ارمانى ءبىرجان سال تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋ. بىراق قولىنا جاقسى ستسەناري تۇسپەي ءجۇر. ءبىرجان تۋرالى جازۋ قولىڭنان كەلەر مە ەدى. كەلسە, ەكەۋىڭدى تانىستىرايىن”,– دەدى. ءالى ەسىمدە, 2003 جىلدىڭ عاجايىپ كوك­تە­مى. دوسقان جولجاقسىنوۆ, جازۋشى اسىل­بەك ىقسان جانە مەن, ۇشەۋمىز قابانباي باتىر مەن فۋرمانوۆ كوشەلەرىنىڭ قيى­لى­سىندا كەزدەستىك. دوسقان جولجاقسىنوۆ ءبىزدى سول ماڭايداعى ءبىر كافەگە الىپ باردى. ءدام ۇستىندە تۇيگەنىم, ءبىرجان سال تۋرالى في­لم­گە نەگىز بولاتىن جاقسى ستسەناري كەرەك. اسىلبەك ەكەۋمىز اڭگىمەگە قانعاننان كەيىن ىسكە كىرىستىك. بىراق, ارادا ءۇش-ءتورت اي وتكەن سوڭ اسىلبەك مەنى وڭاشا شاقىرىپ الدى دا: “رەنجىمەسەڭ, مەن وسى جوبادان شەتتەسەم دەيمىن. دۇرىس ءتۇسىن, مەن “حابار” اگەنتتىگىندە تۇتاس ءبىر ءبولىمدى باسقارىپ وتىرمىن. جۇمىس مويىن بۇرعىزاتىن ەمەس”, – دەدى. سونىمەن جالعىز جازۋعا كىرىستىم. جەتى-سەگىز اي مالىمەت ىزدەدىم. ارينە, ءبىرجان سال تۋرالى اڭگىمەنىڭ دەنىن بالا كەزىمىزدە اۋىلدا ەستىگەنبىز, ءانىن دە العاش سول كەزدە تىڭداعانبىز. بىرقاتار كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى قاراپ شىقتىم. كوكشەتاۋ, قىزىلجار وڭىرلەرىنەن جينالعان دالالىق ماتەريالداردى وقىدىم. اقىرىندا ەڭ باستى دەرەك – ءبىرجان سالدىڭ ءوز پوەزيا­سىندا ەكەنىنە كوزىم جەتتى. وسى بايلامعا جەتكەننەن كەيىن جازۋ دا ءوز جۇيەسىن تاپتى. بارلىق مالىمەتتى جيناپ, رەتتەپ, بولاشاق ستسەناريدىڭ سيۋجەتىن تياناقتاپ بولعان كەزىمدە پاريجگە باراتىن بولدىق. بەس ادام­نان تۇراتىن شاعىن انسامبل فرانتسياعا بارىپ كەلگەننەن كەيىن, ءالى ەسىمدە, 2004 جىل­دىڭ ناۋرىزىنىڭ سوڭى ەدى, مەشىتكە با­رىپ ساداقا بەرىپ, ارۋاقتارعا قۇران وقىپ, ء“بىس­مىللا” دەپ جازۋعا وتىردىم. توقتاۋسىز ءبىر اي جازىپ ستسەناريدى اياقتادىم. كوم­پيۋتەرگە تەرىلگەننەن كەيىن باجايلاي وقىپ, تاعى بىرقاتار ەپيزودتاردى جاڭادان جازىپ قوستىم. دايىن ستسەناريدى شىلدەنىڭ ورتا شەنىندە دوسقان جولجاقسىنوۆتىڭ قولىنا تابىس ەتتىم. – ادەتتە رەجيسسەر مەن ستسەناريست اراسىندا كوزقاراس قايشىلىعى تۋىنداپ جاتادى عوي... – بەكەر وبالى نە كەرەك, دوسەكەڭ ستسەناريدى بىردەن ۇناتتى. ارينە, فيلم ءبىر كۇندە تۇسىرىلگەن جوق. ستسەناريدىڭ كوركەمدىك كەڭەستەن ءوتۋىنىڭ ءوزى ءبىر ماشاقات بولدى. ارقايسىسى وزدەرىن فەلليني مەن انتونيونيدەن كەم سانامايتىن رەجيسسەر­لەر, وزدەرىن فرانسۋا اركاللي دەپ ەسەپ­تەيتىن ستسەناريستەر دوسقان جولجاقسىنوۆ ەكەۋمىزدى قاسقىرشا تالادى. ايتەۋىر شەگىنۋمەن وتتىك. ودان كەيىن دە تولىپ جاتقان قيىنشىلىق. دوسەكەڭ كەلەشەك كۇننەن ەشقاشان ءۇمىتىن ۇزبەيتىن وپتيميست ادام. ستسەناري قابىل­دانباي جاتىپ بولاشاق فيلمگە كەرەك ات ابزەلىن, كيىم-كەشەك, ءتۇرلى م ۇلىكتى جيناي باستاعاندا قايران قالعان ەدىم. – ءفيلمدى تۇسىرۋگە دايىندىق بارى­سىندا سىزدەر ءۇشىن ەڭ قيىنى نە بولدى؟ – ەڭ قيىن شارۋا – كاستينگ وتكىزۋ جانە ءبىرجاننىڭ داۋسىن دۋبلياج جاسايتىن ءانشىنى تابۋ بولدى. بۇگىندە كينوفيلم ەكرانعا شىققاننان كەيىن دوسقان جول­جاق­سىنوۆتىڭ كاستينگتى قالاي شەبەر وتكىزگەنىنە ءتانتى بولاسىز. باستى رولدەردە ويناعان كا­سىبي اكتەرلەردەن باستاپ, كوپشىلىك ماسسوۆكا-ساحنالاردا ويناعان اۋىل ادامدارىنا دەيىن, بارلىعى سول ءبىرجان ءومىر سۇرگەن زاماننان كەلە قالعان تيپاجدار سياقتى اسەر بەرەدى. ستسەناري قولىنا تيگەن كۇننەن باستاپ فيلم تۇسىرىلگەن 2008 جىلعا دەيىن, ياعني ءتورت جىل بويى دوسەكەڭ جاقسى ءانشى ىزدەۋمەن بولدى. ساحناعا شىعىپ تانىلعان, اتى شىقپاي كولەڭكەدە قالعان تالانتتاردىڭ بارلىعىن تىڭدادى, زەردەلەدى. زامانىندا ەۋروپادا “ەنريكو كارۋزو” ءفيلمى ءتۇسىرىلدى. يتالياندىقتارعا وڭاي ەدى, سەبەبى يتاليادا, ەنريكو كارۋزونىڭ وزىندەي بولماسا دا سوعان جەتەعابىل ماريو لانتسا بار ەدى. ال بىزدە بىرجانعا ۇقسايتىن ءانشىنى بىلاي قويعاندا, ونىڭ قاراسىن الىستان شالاتىنداردى تابۋدىڭ ءوزى قيىن. الايدا دوسقان جولجاقسىنوۆ بۇل ءىستى دە ابىرويمەن تىندىردى. كومەيىنە كيە قونعان ءانشى ەركىن شۇكىمانوۆ ءبىرجان سالدىڭ داۋىسىن دۋبلياج جاسايتىن بولىپ بەكىتىلدى. ءفيلمدى كورگەن تالعامپاز جۇرت ونداعى ورىندالعان اندەردى وتە جاقسى قابىلدادى. ءبىز بۇل فيلمدە قازاقتىڭ سۇلۋلىق جايىنداعى ەڭ اسقاق ۇعىمدارىن بەينەلەمەك بولدىق. ەڭ اۋەلى, ارينە, قازاق جەرىنىڭ كوركى مەن كەلبەتى. رەجيسسەر بىرنەشە اي بويى ناتۋرا ىزدەپ, اقىر سوڭىندا ءبىرجاننىڭ ءوز اۋىلى كوكشەگە جەتەتىن جەر جوق ەكەن دەپ توقتادى. الايدا فيلم كوكشەنىڭ عانا تابيعاتىن قامتىمايدى. وندا قازاق جەرىنىڭ جيىنتىق تابيعاتى كورىنىس تاپقان. سودان سوڭ حالقىمىزدىڭ كيىم كيىس سالتاناتى, تۇرعىن ءۇي, م ۇلىك سالتاناتى, جول-جورالعىسى, ادامدىق ادەت-سالتتارى بوياۋى قانىق بەينەلەنگەن. – ءفيلمدى ءتۇسىرۋ بارىسىندا رەجيسسەر تاراپىنان ستسەناريدەگى كورىنىستەردى تولىقتىرا تۇسەتىن ساتتەر بولعان شىعار. مۇنداي وزگەرىستەر ءوز كوڭىلىڭىزدەن شىقتى ما؟ – رەجيسسەر دوسقان جولجاقسىنوۆ قازاقتىڭ سۇيىسپەنشىلىك جايىنداعى ەڭ بيىك ۇعىم-تۇسىنىكتەرىن ءبىرجان مەن ءلايلىم اراسىنداعى قاتىناس ارقىلى بەدەرلەگەن. بىرەر مىسال. “اباي جولى” رومانىنداعى مايباساردىڭ ونەرلى بالاسى بولعان. ول بەلگىلى ءانشى, سەرى مۇقامەتجان. ۇمىتپاساق, مۇقامەتجاننىڭ “جيىرما بەس” اتتى جالعىز ءانى عانا ساقتالعان. – باسىمنان ءوتتى داۋرەن, قايران جاستىق, بۇل كۇندە بەلگە شىقتىق, تاۋدان استىق. جيىرما بەس ءوتىپ كەتكەن ەسكە تۇسسە, جاسيدى كوڭىل شىركىن قوڭىلتاقسىپ,– دەپ باستالاتىن تاماشا ءان قازىر بىرنەشە بەلگىلى انشىلەردىڭ رەپەرتۋارىنا ەنىپ وتىر. سونىڭ ءبىر شۋماعىندا: – شومىلىپ اي نۇرىنا قيماس قالقام, تۇرۋشى ەد قۇشاعىمدا بالقىپ ەرىپ,– دەگەن جولدار بار. دوسەكەڭ ماعان: ء“بىرجان مەن ءلايلىمنىڭ العاش كەزدەسكەنى وسىنداي بولۋى كەرەك”, – دەدى. بۇل ءسوز مەنىڭ دە كوكەيىمە قوندى. فيلمدە ءبىرجان ورماندى ارالاپ كەلە جاتقاندا ءلايلىم: “سەرى, مەن مۇندامىن”, – دەيدى. كامەرا ايدىڭ نۇرى توگىلگەن الاڭقايدا كوزى جالت-جۇلت ەتىپ, سەزىمگە ماس بوپ تۇرعان لايلىمگە قاراي اقىرىن جىل­جيدى. كومپوزيتور تولەگەن مۇحامەتجانوۆ وسى ەپيزودقا لايىق مۋزىكا تابا الماي ابدەن باسى قاتقان. اقىرىندا رەجيسسەر ءبىرجاننىڭ ءوزىنىڭ ء“لايلىم-شىراق” انىنەن ارتىق ماحاببات اۋەنى جوق دەپ تاپتى. بۇنداي رەجيسسەرلىك شەشىم, ماحابباتتى وسىنداي اسقاق ەتىپ جىرلاۋ, الەمدىك كينەماتو­گرافياداعى ۇزدىك ءادىس. سونداي-اق, فيلمدە ءمىنسىز تۇسىرىلگەن كوپتەگەن ەپيزودتاردىڭ ءبىرى: ءبىرجان مەن ءلايلىمنىڭ ءبىرىنشى جانە سوڭعى سەرۋەنى. ومىردەگى جالعىز عانا سەرۋەنى. “ماحاببات ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل, كوزبەن كورىپ, ىشپەن ءبىل”,– دەگەن عوي. دوسقان جولجاقسىنوۆ ءفيلمنىڭ بۇكىل بويىندا, بۇكىل بەينەلەۋ قاتارىندا ۇلى ابايدىڭ وسى قاعيداسىن ۇستانعان. مىسالعا, ءبىرجان مەن ءلايلىم سۋدى كەشىپ كەلە جاتقاندا, اتتاردىڭ سۋ استىندا الشاڭداپ باسۋى, كەرەمەت مۋزىكا – بۇل رەجيسسەردىڭ, جاسامىس ءبىرجان مەن البىرت ءلايلىمنىڭ اراسىنداعى ماحابباتتى تاماشالاۋى ەمەس, ءتىپتى ءبىرجان مەن ءلايلىم ەكەۋىنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى سەزىمنىڭ سىرتقا شىققانداعى كورىنىسى دە ەمەس. بۇل, قۇداي قوسپاعان ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى, سىرتقا شىقپاعان, سول سىرتقا شىقپاعاندىعىمەن, ايان بولماعان­دى­عىمەن قىمبات بيىك ىقىلاس-پەيىلدىڭ كورىنىسى. ال ءبىرجان مەن ءلايلىمنىڭ سوڭعى رەت كەزدەسىپ قوشتاسۋ ەپيزودىن, الەمدىك كينو ونەرىندە ۇقساسى جوق ەپيزود دەپ ماقتا­نىش­پەن ايتا الامىز. لايلىمگە حابار جەتكىزەم دەپ قولعا تۇسكەن بايكەنجەنى بوساتىپ الۋ ءۇشىن جانبايدىڭ اۋىلىنا بارىپ قايتقان ماڭعابىل بي بىرجانمەن قوشتاسىپ تۇرىپ: “ايتتىرىلىپ قويعان قىزدى بۇزىپ الام دەپ ەلىڭە پالەكەت اكەلىپ جۇرمە. ەسىڭدە بولسىن, ۇر­عاشى كوپ, ەل بىرەۋ-اق”, – دەيدى. كەمەڭ­گەر ءبيدىڭ وسى سوزىنە امالسىز توقتاعان ءبىرجان لايلىممەن سوڭعى رەت كورىسكەندە قىنجىلا تۇرىپ بارىنەن باس تارتادى. سەرىگە سوزعان قولى جەتپەگەن اياۋلى ءلايلىم: “قوش بول, ارداعىم, اسىلىم. ەندى ماحشار كۇنىندە كەز­دە­سەيىك”,– دەپ جىلاپ قالا بەرەدى. كەڭەس زاما­نىندا تاريحي نەمەسە الەۋمەتتىك-تۇر­مىستىق تاقىرىپقا تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ, قويىلعان سپەكتاكلدەردىڭ ورتاق كەمشىلىگى, ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ اراسىنداعى تارتىس, انتاگونيزمنىڭ سول زامانداعى يدەولوگيادان وربيتىندىگىندە ەدى. بۇرىنعى كەيىپكەر كوپ رەتتە ءوزىنىڭ ادامدىق مۇددەسىن تارك ەتۋگە ءماجبۇر بولاتىن. ء“بىرجان سال” ءفيلمىنىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – ونىڭ وسى بۇ­رىنعى بەينەلەۋ ەتيكاسىنان ارىلعاندى­عىن­دا. ءفيلمنىڭ كەيىپكەرلەرى “جاعىمدى-جا­عىم­سىز” دەگەن بەلگىسىمەن ەمەس, ارقاي­سىسى ءوزىنىڭ ادامدىق اتىمەن, ادامدىق ءمۇد­دەسىمەن تانىلادى. بۇنى جاڭا رەاليزمنىڭ باسى دەپ ەسەپتەي بەرىڭىز. ارينە, ايتا بەرسە اڭگىمە كوپ. ءبىز بۇل سۇحبات اياسىندا ء“بىرجان سال” ءفيلمىنىڭ بۇكىل كوركەمدىك جۇيەسىن تالداپ بەرە الماسپىز. ۇلتتىق مادەنيەت تاريحىندا ەلەۋلى قۇبىلىس بولعان وسى شىعارمانى جان-جاقتى تالداپ, قاسيەت-سىرىن ۇعىندىرۋ – بولاشاق كينو سىنشىلاردىڭ مىندەتى. – ءسوز سوڭىندا نە ايتقىڭىز كەلەدى؟ – ءبىزدىڭ بۇل شاعىن سۇحباتىمىز, باياعى وتكەن تاريحتاعى سال-سەرىلەر سياقتى اق نايزا مەن الماس قىلىشقا ەمەس, زامانىنا لايىق قوڭىر دومبىراعا ماشىقتانعان, ءوزىنىڭ الاشىنا ونەرىمەن پانا بولعان, ءوزىنىڭ شەرمەندە ەلىن انىمەن ايالاپ جۇباتقان سال ءبىرجان, سەرى ءبىرجان تۋرالى بولاشاقتاعى ۇلكەن اڭگىمەگە تامىزىق بولسا بولدى. اڭگىمەلەسكەن جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى. جەگى ءسوز بەن جەبىر ءسوز مىناۋ ەلدى ۇستارلىق كىسى ەمەسپىن, كەل, قۇتقار! قولدان كەلمەس قورلىققا نەگە بولدىم مۇنشا ىڭكار؟ “بولىس بولدىم, مىنەكي” دەگەن ولە­ڭىندە اباي انىق ءسوزدى ۇقپاس ەلدىڭ جايىن ايتىپ زارلايدى. جالپى اقىن ءوز ءداۋىرىنىڭ جۇرتىن ۋايىمداپ ءوتتى. ول سول قازاعىنىڭ ءسوزدى ءالى دە ۇقپاي, اداسىپ جۇرگەنىن بىلسە عوي. ولاي دەيتىنىمىز, اباي ايتتى دەلىنىپ, كۇللى الاش ناسىلىنە ىرىتكى بولىپ, بۋىن­­­-بۋىنىنا تاراپ, قانىنا ءسىڭىپ بارا جاتقان ءبىر جەگى ءسوز بار. ول ءسوز ىسىك ءتارىزدى اسقى­نىپ, جىلدان-جىلعا مەڭدۋاناداي قاۋلاپ, وسەكتىڭ ورتىندەي ءورشىپ بارادى. ءمۇيىزى قاراعايداي ۇلكەن ەل اعالارى, ۇلتجاندى كوكەلەرىمىزدىڭ ءوزى بەتى شىمىرىكپەي ونى قايتالاي بەرۋدەن جالىقپايتىنى جانعا باتادى. “ابايدىڭ ءوزى سولاي دەگەن”, – دەپ قۇپتاي ءتۇ­سۋ پيعىلى ءجيى كەزدەسەدى. ۇلتتىق سانامىزعا جە­گى قۇرتتاي ۇيالاپ ءۇل­گەرگەن ول نە ءسوز؟ “قازاقتىڭ جاۋى قا­زاق”, ءسوزىن اباي­دىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەن دە­گەندى اتاقتى اعالارى­مىز قاۋزاپ, سوعان اۋەس بو­لىپ الدى. اڭداماي اي­تىپ, ءوز باۋىرلارىنا قيانات جاساپ جۇرگەندەرىن سەزەر ەمەس. ءاۋ باستا ءبىر جەلاۋىزدىڭ قىزدىرما تىلىنەن شىعىپ كەتسە كەرەك. اتاڭىز قازاق: ءسوز تاس جارادى, تاس جارماسا باس جارادى دەگەن. بىلمەگەن ۋ ىشەدى. سول كەپكە ابدەن ۇرىندىق. مۇنداي ءسوزدى دۇنيەدەگى ءبىر دە ءبىر دانىشپان ايتپاسا كەرەك, سەبەبى بۇل ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ۇلتتىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىن جەگى, قيانات ءسوز. “سامىي لۋچشي سپوسوب وبولگات چەلوۆەكا- ۆىرۆات يز ەگو رەچي كۋسوچەك. رامكا-تە سامىە نوجنيتسى, كوتورىە يز كونتەكستا ۆسە ي ۆىرەزايۋت”. يراكلي شانيدزە, “فوتوگرافيا-ەتو لوج” (16.12.2009. “ۆرەميا”). امەريكالىق اۆانگارد فوتوگرافتىڭ اۋزىنان شىعىپ تۇرعان بۇل سالماقتى ءسوزدى وقي سالا ناعىز فيلوسوف ويىنا لايىق دەپ ۇقتىم. ابايعا تەلىنىپ جۇرگەن الگى ءسوز دە تۇپتەپ كەلگەن دە ءبىر ۇزىك, ءۇزىندى, ج ۇلىم ءسوز. سودان وي شولاق كەسىلىپ, ز ۇلىم سوزگە اۋىسىپ جۇرە بەرگەن. ايتپەسە, قازاققا دۇشپان قازاق پا؟ جوق. ۇلى اقىن: “ايتىلعان ءسوز اتىلعان وقپەن تەڭ”, – دەگەندى بىلمەدى دەپ كىم ايتپاق. ابايدىڭ 26-قاراسوزىندە بىلاي دە­لىنگەن: ء“بىزدىڭ قازاقتىڭ قوسقان اتى الدىندا كەلسە, تۇسىرگەن بالۋانى جىقسا, سالعان قۇسى السا, قوسقان ءيتى وزگەدەن وزىپ بارىپ ۇستاسا, ەسى شىعىپ ءبىر قۋانادى. بىلمەيمىن, سودان ارتىق قۋانىشى بار ما ەكەن؟ ءاي, جوق تا شىعار! وسى قۋانىش ءبارى دە قازاق قارىنداستىڭ ورتاسىندا ءبىر حايۋاننىڭ ونەرىنىڭ ارتىلعانىنا, يا ءبىر بوتەن ادامنىڭ جىققانىنا ماقتانارلىق نە ورنى بار؟ ول وزعان, العان, ءوزى ەمەس, ياكي بالاسى ەمەس. مۇنىڭ ءبارى- قازاقتىڭ قازاقتان باسقا جاۋى جوق, بيتتەي نارسەنى ءبىر ۇلكەن ءىس قىلعان كىسىدەي قۋانعان بولىپ, انا وزگەلەردى ىزالاندىرسام ەكەن دەمەك. بىرەۋدى ىزالاندىرماق- شاريعاتتا حارام, شارۋاعا زالال, اقىلعا تەرىس. انشەيىن بىرەۋدى ىزا قىلماقتىڭ نەسىن داۋلەت ءبىلىپ قۋانادى ەكەن؟”. اباي وسى ويىنىڭ ۇشىعىن “قىران بۇركىت نە المايدى, سالسا باپتاپ” اتتى ولەڭىندە ناقتى بەرگەن: قۋانار يەلەرى سوندا ىرجاقتاپ. نە تاپتىق مۇنىمەنەن دەگەن جان جوق, ءتۇنى بويى كۇپىلدەر قۇسىن ماقتاپ. باسقا سايا, جانعا ولجا دانەمە جوق, قايران جۇرت وسىنىمەن ءجۇر دالاقتاپ. ابايدىڭ “قازاقتىڭ جاۋى قازاق” دەگەن ءسوزىنىڭ بۇرمالانىپ كەتۋى وسىدان شىعادى. شىن مانىندە اقىن ءتۇي­مەدەي نارسەنى تۇيەدەي قىلىپ زورايتىپ, دابىرا ۇلعايتىپ كورسەتۋدى سىناپ وتىر. ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا ءتان ۇساق-تۇيەككە قۇمارلىقتى, تىم ءۇستىرت, تاياز ويلاۋدى جاقتىرتپاي ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزىن وزىنەن 100 جىل كەيىن تۋعان شالاعاي بىرەۋلەر ءسوز­دى بۇزىپ, ءوڭىن اينالدىرىپ جىبەرە­تى­نىن, مۇنىڭ ۇلتتىق يدەالوگياعا قارا كۇيەدەي جاعىلارىن اباي اتامىز قايدان ءبىلسىن. ول بۇل كونتەكستە انشەيىن ءبىر اعايىن كۇندەس, كور-ءجوردى مالداناتىن, الىسقا ۇزامايتىن داقپىرتشىلدىققا اۋەستىكتى جاقتىرتپاي سويلەيدى. بار بولعانى وسى. ۇلت, ەتنوس تۋرالى بۇل ارادا ەشنارسە جوق. “كىم دە كىمنىڭ ادىلەتى جوق بولسا, ونىڭ ۇياتى دا جوق”, – دەيدى اباي. دانالىقتىڭ تۇما بۇلاعىنان قانىپ ىشكەن اسىل تۋعان ۇل ءوز ۇلتىنىڭ بەرەكەسىن بۇلاي بۇزبايدى, “جاقسى ءسوز جارىم ىرىس”دەپ تانيدى. ءيا, ابايدىڭ بۇلاي دەۋى مۇمكىن ەمەس. “وتىرىك ىرىستى كەسەدى”. مۇنى تۇركىلەر بىلگەن. ابايعا جاعىلعان جالا نەگە ۇدەپ بارادى؟ اباي ايتپاعان جەگى ءسوزدى نەگە ءبارىمىز ءسۇيىپ قايتالاۋعا اۋەسپىز؟ قيت ەتسە, ابايدىڭ ءوزى سولاي ايتقان دەيمىز. راس, ءبىز “اعايىن كۇندەس” دەگەن فيلوسوفيالىق ۇعىمدى تۇيسىنگەن حالىقپىز. الايدا “اعايىن وكپەگە قيسا دا, ولىمگە قيمايدى”. مۇنى ايتقان دا قازاقتىڭ ءوزى. تۇرىكتەر: “تۇرىكتىڭ دوسى-تۇرىك”. گۇلدەنگەن سايىن ءسۇي”, – دەيدى. ال ءبىز قالايشا مىناۋ سوراقىلىقتىڭ استارىن تۇسىنبەي ءجۇرمىز؟ نەگە بىزدەر ات توبەلىندەي از حالىق, ءوز باۋىرىمىزدى جاتتان ارمەن كورىپ, قاس دۇشپان قىلىپ قاقساي بەرەمىز؟ ول قۇقىقتى كىم بەردى؟ جانە قاي زاماندا؟ عالامدانۋ الەمدى وراپ دوپشا دومالاتىپ بارا جاتقان الماعايىپ ساتتە. دۇنيەنى مەكەندەگەن تالاي ۇلت پەن ۇلىس قاڭباق شالعا اينالعانداي بۇلدىر كۇن كەشكەندە. اباي قازاقتىڭ عانا ەمەس, ءيىسى ادامزات ءناسىلىنىڭ ءالسىز تۇسىن ءدوپ تانيدى: جاقسىلىعىڭ كۇندە ۇمىت, ءبىر جاڭىلساڭ, بولدى كەك. “قاجىماس دوس, حالىقتا جوق.” راسىندا, ەر دانا (عالىم ەربول تىلەشوۆتىڭ تەڭەۋى) بابامىزعا وسىناۋ جەگى ءسوز قاشان تاڭىلدى ەكەن؟ ءوزىڭ جالعىز, نادان كوپ, ۇقتىراسىڭ سەن نە دەپ اۋلەكى, ارسىز ەلگە ەندى؟ تىنىشتىق سۇيمەي قىشىنىپ, وتىرىككە تۇشىنىپ, پالەدەن تۇرماس شوشىنىپ, تۇل بويىن جەلىك جەڭگەن-ءدى. (“كەلدىك تالاي جەرگە ەندى...”) سول باياعى قالىبىمىزدان ارىلمادىق پا؟ ءالى كۇنگە “وتىرىك پەن وسەككە, بايگە اتىنداي اڭقىلدار” قازاق بولعانىمىز عوي. اباي تىلگە بيپاز, ويعا ۇقىپتى قالىبىنان تانباعان. بەس-التى ميسىز باڭگى كۇلسە ءماز بوپ, قيناماي قىزىل ءتىلدى كەل, ءتىلدى ال, قوي! (“مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن”) ءماشھۇر-ءجۇسىپ: “قازاق تىلىنەن اسىل, قازاق تىلىنەن باي ءتىل جوق...ەگەر قازاق ءتىلىن بىلسە, ءدىن دە وسىندا, اۋليەلىك تە وسىندا”, – دەگەن. سونىڭ ءۇشىن قازاقتا ايتىلماعان ءسوز قالماعان. ءداستۇرلى دىندەردىڭ قاسيەتتى ءتورت كىتابىنداعى ادامزات اقىل-ويىنىڭ ساۋلەسى قازاقتىڭ كوكىرەگىنە بىتكەن. ۇلتىمىزدىڭ جانى, قۋاتى بۇرقىراعان سوزىندە, ادام­شىلىق قالىبى, يمانى مەن وبال-ساۋابى دا. دانىشپان اباي تۇگىلى قازىرگى قازاقتىڭ قارشاداي قىزى, جاس اقىن نازگۇل بەردىقوجا: قاعىنان بەزگەن قۇلانداي, جايرادىڭ قانشا جۇتاپ كەپ. قازاقتىڭ ءتىلى قۇرانداي, كوكتەن ءبىر تۇسكەن كىتاپ بوپ. ورالىپ كەلسەڭ وتكەندى, ونەگە ءسوزدى تالدايسىڭ. تىلىڭمەن بايلاپ كەتكەندى, تىسىڭمەن شەشە المايسىڭ, – دەيدى. قازاقتىڭ ءتىلى قۇرانداي-دەۋ عاجايىپ تەرەڭ تانىم! بىزدەر سامارقاۋمىز. كەيدە كىتاپ اتاۋلىنى شالا-پۇلا, تۇسىنبەي وقيمىز. ايتپەسە, ابايداي قازىنالى قارتىنا, ەر داناسىنا مىناۋ قيانات, بىقسىق ءسوز تاڭىلماس ەدى. ابايشىل كورىنۋگە بەيىل بۇ قازاقتىڭ كوبى ۇلى اقىنىن دۇرىس اڭعارىپ وقىمايدى. بىلايشا ايتقاندا, ىنساپسىز, ىقىلاسسىز وقيدى, سويتە تۇرا بىلگىشسيدى, ايتقانسيدى. حالىقتىڭ ماڭدايىنداعى باعىنا كەيدە وسى تەكتەس نەمقۇرايلىقتان تۋعان كەسىر ءسوز دە قاتەر توندىرەدى. ءتاڭىرى سۇيگەن ءسوزدى اۋەلدەن قازاق ءتۇسىن­گەن, قاستەرلەگەن حالىق. اباي ­– بار قازاقتىڭ اقىل-ەسى, زامان ورلەردە بىتكەن بولمىس-ءبىتىمى, ۇلتتىق مۇددەسى ايقىن جادى. ابايدى قازاقتىڭ ماڭدايىنا بەرگەن ءبىر اللانىڭ ءوزى. اباي تۋعان ءداۋىردىڭ سۇسىن نىسانباي جىراۋ ولەڭىندە بىلايشا بەدەرلەيدى: ويدا قوقان, قىردا ورىس, حاكىم بولدى قالاسى. كىمنەن تاياق جەگەندەي ءبىزدىڭ قازاق بالاسى, الدىرىپ جۇرگەن دۇشپانعا ءوزدى-ءوزىنىڭ الاسى. ول كەزەڭدەگى تايپالىق دەڭگەيدەگى ىدىراڭقى, بوسبەلبەۋ تىرلىكتىڭ ءسانى جوق. بۇل اتتاي ەكى ءجۇز جىل بۇرىنعى ءداۋىر ەدى. شىن مانىندە ءبىزدىڭ بۇگىنگى قازاقتا شوشىنا ايتارلىق ترايباليزم جوق. بار دەپ قانشا دالەلدەسەك تە, ول كۇنكورىستىڭ قامىن كۇيتتەگەن ۇساق-تۇيەك توپتاسۋعا مۇددەلى پايداكۇنەمدىكتىڭ ءبىر كورىنىسى. مۇنىڭ شىن سىرىن كەشە عانا دۇنيەدەن وزعان مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك پروتەكتسيونيزم دەپ اشىپ بەردى. *  *  * اباي ايتپاعان جەگى ءسوز قازىر قازاقتىڭ ساناسىن بيلەپ, پەيىلىن بۇزىپ ءبىتتى. جەگى دەگەن نە؟ تاجالدىققا تاقاۋ سينونيم ەمەس پە؟ “جەر استىنان جىك شىقتى, ەكى قۇلاعى تىك شىقتى” – دەيدى. ادامداردىڭ اراسىنا جىك تۇسەدى. ادامنىڭ اۋزىنداعى وتىز ەكى تىسىنە جىك, سىزات تۇسسە, ءتۇبى ءشىرىپ قۇريدى. قۇلاعىن سالماس, ءتىلىڭدى الماس كوپ ناداننان ءتۇڭىلدىم. ەكى كەمە قۇيرىعىن ۇستا, جەتسىن بۇيرىعىڭ. “سەگىز اياق”. اباي ايتقان: “جۇرتىم دەۋگە ارلىمىن, وزگە جۇرتتان ۇيالىپ”. وسىندايدان با ەكەن؟ سول ەكىۇشتىلىق, دۇدامالدىق, ءبىر نارسەنى ايقىن بىلمەي تۇرىپ, كەسىپ ايتۋ ابايدىڭ ءسوزىن بۇرمالاۋدان كورىنىپ-اق تۇر. قازاقتىڭ ۇلتتىق مىنەزى ۇساقتالىپ كەتكەنى راس. ونىڭ ءبىر سەبەبى, قازاق ءوزىن-ءوزى بىرەسە جەر-كوككە سىيعىزباي ماقتايدى, بىرەسە ولتىرە جاماندايدى. شەگىنەن شىعۋ, ۇشقارىلىقتىڭ زيانىن ۇقپايتىنداي ارتىق كەتەدى. سوندايدا ءجيى كەلتىرەتىن ءۋاجى – اتاقتى ءتۇس – ابىلاي حاننىڭ ءتۇسى. ...ال ابىلايدىڭ تۇسىنە نەگە باقا مەن شايان, ءبۇيى كىردى ەكەن؟! داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى “ەلەگىزۋ” اتتى ولەڭىندە ريتوريكالىق ساۋال تاستايدى. قازاقتىڭ ءبىرتالاي اقىندارى ابىلايدىڭ ءتۇسىن فيلوسوفياعا اينالدىرىپ العان, ولەڭ جازسا ءجيى قايتالايدى. وسى ءتۇستى نەگە ۇمىتقىمىز كەلمەيدى؟ ابىلاي حان ول ءتۇسىن ءبىر-اق رەت كوردى عوي, بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە ايان ءتۇس راسقا شىقتى. الايدا, ءبىر ءتۇستىڭ ايانى اي جاڭالاپ تۋعانداي, جىل ون ەكى ايداي اينالىپ كەلە بەرۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. ابىلايدىڭ جەگى ءتۇسىن اكسيوماعا اينالدىرىپ العان تاعى مىنا بىزدەر, قالاممەن كۇن كورە­تىندەر. كوبىنەسە, ماقالانىڭ, يا نەمەسە ولەڭنىڭ تۇزدىعى رەتىندە جازامىز. ءايت­پە­سە, كوك ءبورىنى انا تۇتىپ, ءتۇز تاعىسى­نىڭ ءوزىن اتىمەن اتاماي, “يت-قۇس”, “ ۇلى­ما” دەپ تابۋ ارقىلى سويلەيتىن ادەبى زور اتانىڭ بالاسى ەدىك. بۇعان قانداي ءۋاج ايتاسىز؟ ابايدىڭ دانالىعىن, اۋليەلىگىن مويىندايمىز. اباي ءبىر توبە, ءبىز ءبىر بولەك بولماۋىمىز كەرەك. ۇلتىن ءسۇيۋدى ابايدان ۇيرەنسەك, ۇتىلمايمىز. قازاقتىڭ ءار قيىرىندا اسان قايعىنىڭ سارىنىمەن ەلىم-جۇرتىم دەپ ەگىلە ۋايىمدايتىن كونەكوز قاريالاردىڭ قاتارىن قازىر دىمبىلمەستەر باسىپ بارادى. قازاقتىڭ بۇرىنعى كىسىلەرى زامانا اۋىسۋىن اۋىر قابىلداۋى زاڭدىلىق. “قۇيرىعى جوق, جالى جوق, قۇلان قايتىپ كۇن كورەر”, – ۇلى گۋمانيزمگە باعىپ, كۇڭىرەنگەن دالا فيلوسوفياسى – اسان قايعىنىڭ ماقامىن ءداستۇر بەرتىنگە دەيىن ساقتاپ كەلدى. بىراق, قازاقتىڭ ءبىر قارياسى ايتقان “باسى بار, قۇلاعى جوق زامان تۋدى” دەۋى شىنىندا تەرەڭ فيلوسوفيا­لىق تامىر تارتادى ەمەس پە؟ انا ءتىلىن بىلمەيتىن قا­زاقتىڭ راسىمەن باسى بار, قۇلاعى ساڭىراۋ, كوكىرەگى بىتەۋ, ءوزىن-ءوزى تانۋعا قۇلقى دا, پەيىلى دە جوق. بابا ابايدىڭ اللاشىل رۋحى ريزا بولسىن, وزىنە جابىلعان قارالاۋدان ايىقسىن دەپ اق قاعازعا قارا سيامەن وسى ويلارىمدى جازدىم. اباي قالىڭ ەلى قازاعى عانا ەمەس, “ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ” – اللاشىل­دىقتىڭ نۇرىن ۋاعىزداعان ۇلى اقىن ەكەنىن بىلە تۇرا نەگە تەرىس ويلايمىز؟! ابايتانۋشى عالىمدار, ءسوزدىڭ ءتۇبىن تۇسىرەتىن اقىن-جازۋشىلار, فيلوسوفتار سەلت ەتپەي قالماس, انىق ابايىن ءدۇبارا, كەسەلدى سوزدەن اراشالاپ الار, ءسويتىپ قازاقتىڭ قۇت-بەرەكەسىن, ىرىسىن ساقتاۋعا ينەنىڭ جاسۋىنداي ۇلەس قوسسا, كوپتىڭ تىلەۋى قابىل بولار دەگەن ءۇمىت كوكىرەكتە سونبەيدى. ايگۇل كەمەلباەۆا, جازۋشى, “دارىن” مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. قارا بالشىقتىڭ قاسيەتى جاڭاقورعان ءساناتوريى تۋرالى نە بىلەمىز؟ ەرتەرەكتە ءارى-بەرى ءوتىپ ءجۇرىپ تەرىسكەن تۇزدى كولىنىڭ جاعاسىندا جاز ايلارىندا تىگۋلى كيىز ۇيلەر, قامىستان ىستەگەن شاي­لا­لار, بالاقتارىن تۇرىنگەن ادامداردى كورەتىن ەدىك. كەيىنىرەك بىلدىك, مۇندا بۋىندارىنا, بەلىنە تۇز ۇيالاعاندار, قىشىما قوتىرى بارلار, بەدەۋ ايەلدەر كولدىڭ باسىنا ءۇي تىگىپ, تاماعىن, كومەكشىسىن الا كەلىپ اپتالاپ جاتىپ ەمدەلەدى ەكەن. 20-30-جىلدارى ەل ارالاپ جۇرگەن مارتيۋكوۆ دەگەن دارىگەر وسىلاردى بايقاپ قالىپ, مۇنداعى لايدىڭ, سۋدىڭ ەمدىك قاسيەتىن زەرتتەپ, جوعارىعا ۇسىنىس جاساپ, ماۋسىمدىق ەمدەۋ جايلارىن سالدىرىپ, ناۋقاستاردى قابىلداۋدى قولعا الادى. سوعىس كەزىندە جارالىلاردى ەمدەيتىن گوسپيتالعا اينالادى. سول جىلدارى ەمدەۋ عيماراتىن, جاتىن كورپۋسىن قايتا سالىپ, ەمدەۋ ءتاسىلىن زامانىنا ساي ۇيىمداستىرادى. كۋرورت جىل بويى جۇمىسىن جالعاستىراتىن جاعدايعا كوشەدى. ءبىر وكىنىشتىسى, ەمدەۋ كورپۋسى مەن جاتىن عيماراتى اراسىنداعى اشىق الاڭدا ەمنەن تەرلەپ شىققاندارعا كۇزدىڭ جەلى مەن قىستىڭ ايازى وتە قولايسىز تيەتىن. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, بيلىك قولعا تيگەن سوڭ كۋرورت باس­شىلارى جوعارىدا كورسەتىلگەن قولايسىز­دىقتى رەتكە كەلتىردى. ەكى كورپۋس اراسىن جالعاس­تىراتىن ءدالىز سالىپ, جىلۋ جۇيەسىن ورناتتى. ەندى ەل ەمنەن تەرلەپ شىقسا دا جەلەڭ كيىممەن جاتىن جايىنا بارا بەرەدى. مەن دە ەرتەرەكتەگى قيىندىقتاردىڭ اسە­رىنەن بۋىندارىمدى تۇز جايلاپ, جارتىلاي مەشەلگە اينالعان ەدىم. اۋدانداعى, وبلىس ورتالىعىنداعى, الماتىداعى ەمحانالاردا, سارىاعاش, مەركە, جەلەزنوۆودسك, پياتي­گورسك ساناتوريلەرىندە ەم قابىلداپ, ايىعا المادىم. الماتىداعى دارىگەرلەر: “ەندى سىزگە ەم قونبايدى, جاسىڭىز ۇلعايىپ قالدى”, دەپ اقىل ايتىپ قايتاردى. بۇل جاعدايدان سوڭ مەن اۋىلداعى دارىگەر-نەۆروپاتولوگ ءدۇريا يسمانوۆاعا دەر ۋاقىتىندا قارالا باستادىم. يسمانوۆا الدىمەن اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ, اۋرۋدىڭ بەتىن ءبىرشاما قايتارىپ, ساناتوريگە جاتىپ, قارا باتپاق الۋدى ۇسىندى. ءۇش جىل قاتارىنان ەم الدىم. دارىگەرلەردىڭ تاپسىرعان رەجىمىن قاتاڭ ساقتادىم. ناتيجە ايتارلىقتاي بولدى. قازىر 88 جاستامىن. اياق, قول, بۋىندارىم تولىعىمەن ەمدەلدى. ناۋرىز تويلارىندا 2 جىل قاتارىنان ەرە­سەكتەردىڭ جاياۋ جارىسىنا قاتىسىپ, جۇلدەلى بولدىم. كۇندە تاڭەرتەڭگىسىن 20-25 ءمينوت ءبىر ورىندا دەنە شىنىقتىرۋمەن اينالىسامىن. كۇندىز ءۇي ماڭىنداعى جەڭىل, مايدا جۇمىس­تاردى ىستەيمىن. نەمەرەلەرىم مەنىڭ ءۇي جۇ­مىسىن ىستەگەنىمە نامىستانادى. “زەينەتكە شىققان وزگە شالدار قارتايدىم دەپ ۇيلە­رىندە قوزعالماي جاتادى”, دەيدى. ولاردىكى دە دۇرىس شىعار, بىراق مەن جاتىپىشەر جالقاۋ بولعىم كەلمەيدى. قىسقاسى, جاڭاقورعان ءساناتوريىنىڭ ەمدىك قاسيەتىنىڭ وتە جوعارى ەكەنىن جازىپ وتىرمىن. ەم الۋعا كەلگەن­دەرگە قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. جىلى, جايلى جاتىن ورىن بار, تاماعى, قۇنارلى, ءدامدى. دارىگەردىڭ بەرگەن ەمىن الىپ, رەجىم ساقتاۋ, كوڭىلدى كوتەرىڭكى ۇستاۋ وتە قاجەت. مەنىڭ بايقاۋىمشا, ساۋعا دا, ناۋقاسقا دا كوڭىلدى ءجۇرۋدىڭ دەنساۋلىققا ايرىقشا پايداسى مول. كۋرورتقا كەلگەن قازاقتاردىڭ ءبىرازى قيمىلعا جالقاۋ. ەمنەن, تاماقتان سوڭ كەرەۋەتكە قوزعالماي جاتىپ الادى. جاستار جاعى ۇيىمداسىپ, اششى سۋدى ادەتكە اينالدىرادى. كۋرورتتا ەمگە قارسى ارەكەتتەر نەگە اكەلىپ سوقتىراتىنىنا توقتالساق, ەم الىپ جەلگە, سالقىنعا ۇرىنۋ قىشىما, قوتىرعا اينالادى, اراق-شاراپ ءىشۋ ەمگە وتە قارسى, ەم الىپ جاتقاندا نەمەسە ەمگە كەزەك كۇتىپ وتىرعاندا ايقايلاپ سويلەسۋ, ەرەگەسۋ دە ەم الۋشىلارعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بۋىن اۋرۋلارى اسقىنىڭقىراپ تۇرعاندا باتپاق ەمىن الۋعا بولمايدى, اۋرۋى قوزىپ كۇشەيىپ كەتۋى مۇمكىن. جازدىڭ ىستىق ايلارىندا ەمدەلۋشى­لەر­دىڭ كوپتىگىنەن ساناتوريدەگى ەمنىڭ ءبىرازىن الۋ مۇمكىندىگى بولماي قالۋى مۇمكىن. سون­دىقتان جازدىڭ قىزۋىنان قينالاتىندار, شا­رۋاشىلىقپەن اينالىسىپ قولى تيمەي­تىندەر قىس ايلارىندا قورىقپاي كەلىپ, ەم العانى وزدەرىنە وتە ءتيىمدى. ويتكەنى, قىستا ەمدەلۋشىلەر ءبىرشاما سايابىرسيدى, ەمنىڭ كوپتەگەن ءتۇرىن الۋ مۇمكىندىگى بولادى. سۇلەيمەن بەكەنوۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. قىزىلوردا.