ۇكىمەت • 19 تامىز، 2020

بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى زور

19 رەت كورسەتىلدى

پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ شارالارى قارالدى. بۇل ماسەلە جونىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ب.نۇرىمبەتوۆ، شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى د.احمەتوۆ، جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساپارباەۆ، شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى م.ايتەنوۆ، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ق.اقساقالوۆ، باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ع.ەسقاليەۆ بايانداما جاسادى.

باستى مىندەت – جۇمىسپەن قامتۋ

بيىل «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سىنىڭ، «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» جول كار­تاسىنىڭ جانە باسقا دا سالالىق باعدار­لا­مالاردىڭ اياسىندا 743 مىڭ ادام ەڭبەككە تارتىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 1 ملن 220 مىڭ ادامعا قولداۋ كورسەتىلۋى ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جول كارتاسى اياسىندا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ، ينفراقۇرىلىمدىق جوبا­لار­دىڭ تىزبەسى وڭتايلاندى. وسى جوبالار (6 702 جوبا) اياقتالعان سوڭ ارالاس سالالاردا قوسىمشا 100 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى.

پرەمەر-مينيستر شىمكەنت قالاسىندا، جامبىل، سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ قارقىنى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ورتاشا كورسەتكىشتەر قاراعاندى، اقمولا، تۇركىستان، اقتوبە، قوستاناي، ماڭعىستاۋ، الماتى، پاۆلودار، اتىراۋ وبلىستارىندا، نۇر-Cۇلتان مەن الماتى قالالارىندا بايقالادى. سونىمەن قاتار جەكەلەگەن كورسەتكىشتەر بويىنشا ەكى ءوڭىر ارتتا قالىپ وتىر: قىزىلوردا وبلىسىندا مەملەكەتتىك گرانتتار بەرۋ – 47،5%، قوعامدىق جۇمىس – 50،1%، جوبالارعا بولىنگەن قارجىنى يگەرۋ – 56،2%، جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ 44،4%-عا ورىندالدى; باتىس قازاقستان وبلىسىندا ميكروكرەديت بەرۋ بويىنشا بار-جوعى 28،6%، جاستار تاجىريبەسى – 37،7%، جوبالارعا بولىنگەن قارجىنى يگەرۋ – 58،9% جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ 25،8% دەڭگەيىندە.

«جىل سوڭىنا دەيىن ءتورت-اق اي قالدى. اكىمدىكتەر باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدى جانداندىرۋى قاجەت. قازىرگى جاعدايدا ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت – ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ. قاجەتتى رەسۋرستار بولىنگەن، بارلىق قۇرالدار بار، ەڭبەك نارىعىندا تەڭگەرىمسىزدىككە جول بەرمەۋ كەرەك»، دەدى ا.مامين.

ۇكىمەت باسشىسى مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالاردا قاراستىرىلعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى، سونداي-اق ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنىڭ بيزنەس-پروتسەستەرىن وڭتايلاندىرۋ، جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن پرواكتيۆتى قامتۋدى دامىتۋ جانە ولاردى ىسكە اسىرۋ مونيتورينگىن كۇشەيتۋدى تاپسىردى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جوسپارلانعان ينديكاتورلارىنا قول جەتكىزىپ، تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ۇلتتىق ەكونوميكا، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنە «اتا­مە­كەن» ۇكپ جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ، بيزنەس باستامالاردى دامىتۋ جانە قولداۋ بو­يىنشا جۇمىستى جانداندىرۋ تاپسىرىلدى.

 

بالىق ءوندىرۋ بارىسى قالاي؟

سونداي-اق وتىرىستا ەلىمىزدىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسى قارالدى. ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترى م.مىرزاعاليەۆ، اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ، سونداي-اق «حاميت» بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ وكىلى ب.سە­رمانيزوۆ، «Caspian Riviera» بالىق شارۋا­شى­لىعىنىڭ وكىلى ر.حاميتوۆا، «KingFish» بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ وكىلى م.ءتۇر­سىنالى بايانداما جاسادى.

ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە بالىق شارۋا­شىلىعىن دامىتۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بار. ەكسپورت الەۋەتىن دە جوعارى دەۋگە بو­لادى. بالىق ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى تۇر­لەرى – بالىقتى اۋلاۋ، ءوسىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ. ەلىمىزدىڭ بالىق جانە بالىق ونىم­دەرى نارىعىنىڭ جالپى كولەمى 2019 جىلى شامامەن 66 مىڭ توننا بولدى. ەگەر قۇرى­لى­مىنا نازار اۋدارساق: بالىق اۋلاۋ – 45 مىڭ توننانى، بالىق ءوسىرۋ – 7،4 مىڭ توننانى، ەكسپورت – 30 مىڭ، يمپورت 43،5 مىڭ توننانى قۇرادى. سونىمەن قاتار قازاقستان نورۆەگيا، رەسەي، يسلانديا، قىتاي جانە بالتىق جاعا­لاۋى ەلدەرىنەن مۇحيت بالىقتارى مەن تەڭىز ونىمدەرىن يمپورتتايدى. ءوز كەزەگىندە جىل سايىن جاقىن 36 ەلگە شامامەن 60 ملن دول­لار­دىڭ 30 مىڭ توننا بالىق ءونىمىن ەكسپورت­تايدى.

«نەگىزىنەن ءبىز بالىق سۇبەسىن، كەپتى­رىل­گەن-ىستالعان ونىمدەردى جانە توڭازىتىلعان بالىق ەكسپورتتايمىز. مىسالى، كوكسەركە سۇ­بەسى گەرمانيا مەن نيدەرلاندتا قازاق­ستان­­دىق برەند بولىپ تابىلادى. ال كەپ­تى­رىل­­گەن، ىستالعان ونىمدەر رەسەي، ۋكراي­نا، ليت­­ۆا، قىتاي جانە باسقا ەلدەرگە ەكس­پورت­­تا­لا­دى. ەكسپورتتى ارتتىرۋعا بولاتىن الەۋ­ەتتى نارىقتار بار»، دەدى م.مىرزا­عاليەۆ.

وكىنىشكە قاراي، ەلىمىزدە جان باسىنا شاق­قاندا بالىق ونىمدەرى از تۇتىنىلادى. اي­تالىق، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى ءار ادام جىلىنا 16 كيلو بالىق جەۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتسە، قازاقستاندا بۇل كور­­­سەت­كىش 4 كيلودان عانا كەلەدى. بۇل كورسەت­كىش كور­شىلەس رەسەيدە 23 كيلو، قىتايدا 45 كيلو.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا مىڭنان استام بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىسى بار. ولارعا 1646 سۋ ايدىنى مەن ۋچاسكەلەر بە­كىتىلگەن. سالادا 11 مىڭنان استام ادام جۇ­مىس ىستەيدى. 2019 جىلى 45 مىڭ توننا بالىق اۋلاندى. بالىق نەگىزىنەن اتىراۋ، الماتى، شىعىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىس­تارىندا اۋلانادى.

بۇۇ جانىنداعى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (فاو) مالىمەتى بويىنشا، اكۆاوسىرۋ سالاسى اقۋىز ونىمدەرىن وندىرۋدە ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان باعىت. ماسەلەن، وسىرىلەتىن بالىقتىڭ الەمدىك كولەمى 60 جىل بۇرىن نەبارى 1 ملن توننانى قۇراسا، بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 82 ملن توننادان اسادى.

قازاقستاندا بالىق ءوسىرۋ سالاسىنىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. سوڭعى 7 جىلدا وسىرىلگەن بالىق كولەمى 9 ەسە، ياعني 800 توننادان 7،4 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى. ەلىمىزدە وسى ىسپەن 180 بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى اينالىسادى، وندا مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. م.مىرزاعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل جەتكىلىكسىز. «جاساندى بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارى بۇدان دا كوپ بولۋى كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان جان باسىنا شاققاندا 16 كيلو بالىق تۇتىنۋ نورماسىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شامامەن 300 مىڭ توننا بالىق ءوسىرۋىمىز قاجەت»، دەدى ول.

بالىقتى جاساندى ءوسىرۋ بويىنشا تۇركىستان وبلىسى كوش باستاپ تۇر. ودان كەيىنگى ورىندارداعى الماتى وبلىسىندا شا­ما­مەن 1000 توننا، سولتۇستىك قازاق­ستاندا 380 توننا، شىعىس قازاقستاندا شاما­مەن 300 توننا بالىق وسىرىلەدى. بيىل­ اقپان ايىندا اتىراۋ قالاسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكەن كوشپەلى جيىندا پرەمەر-مينيستر ا.مامين سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى كەدەگىلەردى انىق­تاۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. مينيسترلىك وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن بيزنەسپەن بىرگە تالداۋ جۇرگىزىپ، 3 باستى ماسەلەنى انىقتادى. ولار – سۋقويمالارىن بالىق اۋلاۋدان بالىق وسىرۋگە بەيىمدەۋ، زاڭناماعا قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزۋ، مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ارتتىرۋ.

ەلىمىزدەگى سۋقويمالارىن زەرتتەۋ ناتي­جەسىندە وندا جىلىنا 600 مىڭ توننا با­لىق وسىرۋگە بولاتىنى انىقتالدى. سونىڭ نەگىزىندە بالىق ءوسىرۋدىڭ وڭىرلەر ءۇشىن ءتيىستى سحەماسى جاسالدى. مىسالى، تۇر­­كىستان وبلىسىنداعى شاردارا سۋقوي­ماسى سازان جانە بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن وسىرۋگە قولايلى بولسا، شى­عىس قازاق­ستان­داعى وسكەمەن، بۇقتىرما سۋقويما­لارىندا فورەل، سيگ تۇقىمداس بالىقتاردى وسىرۋگە بولادى.

وڭىرلەر تۇيىقتالعان سۋمەن قامتۋ تەحنولوگياسىن پايدالانا وتىرىپ، توعان جانە باسسەيندىك شارۋاشىلىقتار سياقتى بالىق ءوسىرۋدىڭ باسقا دا باعىتتارىن دامىتا الادى. بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى شارۋاشىلىقتىڭ تيپتىك جوبالارىن ازىرلەدى. بۇل بيزنەسكە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، قولايلى شارۋاشىلىق ءتيپىن، وسىرىلەتىن بالىق ءتۇرىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مينيسترلىك قولدانىستاعى زاڭنا­ماعا تالداۋ جاساي كەلە سۋ قورعاۋ بەلدەۋ­ىندە بالىق شارۋاشىلىقتارى مەن قۇرىلىس­تارىن سالۋعا تىيىم سالىنۋى، بالىق ءوسىرۋ كەزىندە سۋدى تۇتىنۋ ءۇشىن ارتىق تولەم الىنۋى، جەرگىلىكتى ماڭىزى بار سۋ ايدىندا­رىنىڭ كوپ بولىگى كاسىپ جۇرگىزۋگە بەرىلمەۋى جانە باسقا دا بىرقاتار كەدەرگىلەردىڭ بار ەكەن­دىگىن انىقتادى. سوعان سايكەس سالىق، سۋ، جەر كودەكستەرىنە، سونداي-اق «جانۋار­لار الەمىن قورعاۋ، ءوسىرۋ جانە پايدالانۋ»، «ارحيتەكتۋرا، قالا قۇرىلىسى جانە قۇرى­لىس جۇمىستارى تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىس­تەر ازىرلەنىپ، مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلدى. ءتيىستى ۇسىنىستار كۇزدە پارلامەنتكە ەنگىزىلەدى.

 

ەكسپورتقا ەكپىن بەرىلمەك

ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. پرەمەر اتاپ وتكەن­دەي، بالىق اۋلاۋ جانە ونى كوبەيتۋ – ازىق-ت ۇلىك ون­دى­رىسىندەگى باسىم سالالاردىڭ ءبىرى. قازاق­ستاندا تاۋارلى بالىق وسىرۋمەن 180 شارۋا­شىلىق اينالىسادى. بيىل اقپان ايىندا اتىراۋ قالاسىندا ۇكىمەت باسشى­سىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەڭەستىڭ قو­رى­تىندىسى بويىنشا اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋعا جانە سالانى دامىتۋعا وڭتايلى جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعان بىرقاتار زاڭنامالىق باستامالار ازىرلەندى. سۋ رەسۋرستارىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەمدى وڭتايلاندىرۋعا، شارۋاشىلىقتاردى ءتيىمدى ايماقتارعا بولۋگە جانە ورنالاستىرۋعا، بالىق اۋلاۋدىڭ جانە بالىق اۋلايتىن كەمەلەر جۇمىسىنىڭ ءتيىمدى كەستەسىن بەلگىلەۋگە، تىيىم سالىنعان قۇرالدار اينالىمى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بارلىق قاجەتتى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر بيىل قىركۇيەكتە پارلامەنتكە ەنگىزىلەدى. جەمشوپتى سۋبسيديالاۋ (25%-عا دەيىن) جانە ينۆەستيتسيالىق شى­عىنداردى وتەۋ (30%-عا دەيىن) تۇرعى­سىنان قوسىمشا مەملەكەتتىك قولداۋ شارا­لارى كورسەتىلىپ جاتىر. تاۋارلى بالىق ءوسىرۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان ينۆەستي­تسيالىق جوبالارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ كوزدەلگەن. قابىلدانىپ جاتقان شارا­لار­دىڭ ناتيجەسىندە بيىل وسىرىلگەن تاۋارلى با­لىقتىڭ كولەمىن 9 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

پرەمەر-مينيستر بالىق ءوندىرىسىنىڭ كو­لەمى ايتارلىقتاي ۇلعايىپ، 2030 جىلعا قاراي 600 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزىلۋى مۇم­كىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سالا اوك قۇرى­لى­مىندا نەگىزگىلەردىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس. ەكسپورت كولەمىن 10 ەسە (300 مىڭ تونناعا دەيىن) ۇلعايتىپ، كەمىندە 100 مىڭ قوسىمشا جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر.

ۇكىمەت باسشىسى 1 قاراشاعا دەيىن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلامالارىن ازىرلەۋدى جانە بەكىتۋدى تاپسىردى، وندا باسىم سۋبسيديالاۋ، جەر تە­لىمدەرىن ءبولۋ، ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋ بو­يىنشا ناقتى ينديكاتورلار مەن ءىس-شا­رالار جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قولداۋ شارا­لارى كورسەتىلۋى ءتيىس. ەكولوگيا مينيستر­لىگىنە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار­مەن بىرگە ءبىر اي مەرزىمدە بيزنەس قاۋىمداس­تىقتارمەن بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋبسيديالاۋدى كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇسىنىس­تاردى پىسىقتاۋ، ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وقۋ جانە تاجىريبەلىك باعدارلا­مالارىن بالىق اۋلاۋدان بالىق وسىرۋگە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ، قايتا قاراۋ جۇك­تەلدى. قارجى مينيسترلىگىنە ساۋدا مينيستر­لىگىمەن بىرگە شەتەلدەن بالىقتىڭ باعالى تۇر­لەرىنىڭ بالىق ءوسىرۋ ماتەريالىن جەتكىزۋدى جانە ولاردى تاسىمالداۋ كەزىندە شەكارادا باقىلاۋدىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن ءوتۋدى راسىمدەۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

ۇقساس جاڭالىقتار