تەپە-تەڭدىك نەمەسە ءنول تۋرالى ءپالساپا (ەسسە)

ءنول جاراتۋشى تارازىسىنىڭ ول­شەمى. تارازىنىڭ ەكى باسى نولگە كەلگەندە تەپە-تەڭدىك بولماق. «تەڭ­گە تەڭ نارسە ارقاشان ءوزارا تەڭ». بۇل ءال-عا­زاليدىڭ «تۋرا تارا­زى» كىتابىنان الىنعان ءسوز. تەپە-تەڭدىك ءنول. الەم نولدىك قال­پىن ساقتاۋدا. سوندىقتان ءبىز الەم جاراسىمدىقتا دەيمىز.

الەم جاراسىمدى, ياعني قازىرگى لەك­سيكاعا سالساق – گارمونيادا. الەم­نىڭ جاراسىمدىلىعى, ونىڭ قالىپتى جاعدايدا بولۋى. بۇل ادام­زاتتىڭ عۇمىر كەشۋى ءۇشىن اسا قاجەتتى قالىپ. سون­دىقتان الەمدى وزگەرتۋ ماسەلە ەمەس, ونى ءتۇسىنۋ ماسەلە. جاراتۋشى تارا­­زىسىنىڭ ءمانىن ۇعىنۋدىڭ سىرى وسىدا. تارازى – ادىلەتتىلىك سيمۆولى. تارازى – تەپە-تەڭدىك. بى­راق تەپە-تەڭدىك جاراتۋشىدان, تەپە-تەڭدىك ورناتۋ ادام قولىنان كە­لەتىن شارۋا ەمەس, ءال-عازالي وسىن­داي ويلار جاعىندا بولعان. حاكىم ابايدىڭ ادىلەتتىلىك حاق جولى دەگەنى وسى ەمەس پە؟

 * * *

ءبىلىم تەپە-تەڭدىككە, ياعني ادى­لەت­تىلىككە باستاي ما؟ ءبىلىم اقي­قاتى نەدە؟ ءبىز ءبىلىم تاجىري­بەدە انىقتالادى دەدىك, بۇل دۇرىس, بىراق اقيقات پا؟ ءال-عازالي ءبىلىم ولشەۋىشىن قۇرانعا سۇيەنىپ, بەسەۋ دەگەن. جوعارىدا كورسەتىلگەن ەڭ­بەكتەن: «مىنانى جادىڭدا بەرىك ۇستا: قۇرانداعى ولشەگىش نەگىزىندە ۇشەۋ: تەپە-تەڭدىك ول­شەمى, تاۋەلدىلىك ولشەۋى جانە قاراما-قارسىلىقتار ولشەۋى. بى­راق تەپە-تەڭدىك ولشەۋى ۇشكە بولىنەدى: ۇلكەن, ورتا جانە شا­عىن. وسىلايشا بەسەۋ». (مۇنى تال­قىلاۋ ارنايى دايارلىقتى ءارى كەڭىنەن بايانداۋدى قاجەت ەتەدى).

 * * *

ءال-عازالي XII عاسىردا عۇمىر كەشكەن عۇلاما. ايتپاعىم, ودان بەرگىدە سەگىز عاسىردان اسا ۋاقىت ءوتىپ بارادى, الايدا تۋرا تارازى, تەپە-تەڭدىك ماسەلەلەرى ادى­لەتتىلىككە تىكەلەي قاتىس­تى بول­عان­دىقتان, ءبىز قۇرانعا قايتا-قاي­­تا ورالا بەرەمىز. قۇران-كارىم­دە: «ادامداردى راببىنىڭ جولىنا دانا­لىق جانە كوركەم ۇگىت ارقىلى شاقىر. ءارى ولارمەن كوركەم تۇردە كۇرەس» – دەپ جازىلعان. (قۇران-كارىم ون التىنشى سۇرە, ءجۇز جيىرما ءتورتىنشى ايات).

ءارى قاراي ءال-عازالي وسى قاعي­دالار­دى بىلايشا جالعاستىرادى: «كىم­دە-كىم اللا جولىنا دانالىق ار­قىلى شاقىرسا, ول اللانىڭ قاۋى­مىن­دا, كوركەم ۇگىت جولىمەن شاقىرسا, ول اللانىڭ قاۋىمىندا, اقىلمەن تالاسا السا اللا­نىڭ قاۋىمىندا» (عاري­فول­لا ەسىم. «فالسافا تاريحى». 102 ب.).

اللا جولى مەن ادىلەتتىك جو­لىنا تۇسپەگەندەرمەن ءىس جۇرگىزۋ­دىڭ ەكى جولى بار ەكەن: ءبىرى دانا­لىق, اقىل جولى, ەكىنشىسى كوركەم ۇگىت جولى.

 * * *

كەڭەس زامانىندا «يدەولوگيا» دەگەن بولدى. ول ساياسات با­لاباقشادان باستاپ, ادامدار­دى زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن تىس قالدىرمادى. بالاباقشاداعى تاربيەلەنۋشىلەر مەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ كەۋدەلەرىنە لەنين بەينەسى سا­لىن­عان توسبەلگى تاعىپ, ولاردى «وكتيابرياتتار جۇلدىزشاسى» دەگەن توپقا ءبولىپ باۋلىدى, ەرە­سەكتەردى پيونەر ۇيىمىنا قا­بىل­داپ, مويىندارىنا قىزىل گالستۋك تاققىزدى, بوزبالا شاقتا وقۋشىلاردى كومسومول قاتارىنا انتپەن قابىلدادى, ودان ءارى دە كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا ىرىكتەپ قابىلداۋ ارنايى ءراسىم ارقىلى ورىندالدى.

مەن وسىنداي يدەولوگيالىق سۇرگى­دەن وتكەن جانمىن. مۇنى ءبىر دەڭىز, ەكىنشىدەن كۇنامنىڭ اۋىر­لىعى سول, مەن جانە ميلليوندار سول كوممۋنيستىك جۇيەگە قىز­مەت ەتتىك. مەن كۇنامدى مو­يىن­­­دايمىن. ال ءوزىن كۇنالىمىن دەپ جۇر­گەن جۇرت شامالى. وتكەن كۇندەرىن ماق­تان ەتەتىندەر تۋرالى نە دەۋگە بولادى.

ءدىنسىز قوعامدا سەن دە ءدىنسىز بولۋعا مىندەتتىسىڭ, سەن اتەيستىك-ماتەرياليستىك كوزقاراستاعى سانالى سوتسياليستىك قوعام قۇرۋشى ازاماتسىڭ, باسقاداي جول جوق. وسىلاي بولدى, بۇل يدەولوگيالىق جۇيە ءوز ناتيجەلەرىن بەردى, مەنەن ۇل­كەندەر, قۇرداستارىم, وكشەلەس ءىنى-باۋىرلارىمنىڭ كوپشىلىگى ءالى دە سول ەسكى يدەولوگيانىڭ قۇرساۋىندا. تۇيسىك, سەزىم, ساناعا سىڭگەن ستەرەوتيپتەر وز­دىگىنەن كەتەر ەمەس. سانامىز تارالماي ءالى دە ۇيى­سىپ تۇر.

وسى ەسكى (زامانى ءوتىپ توزعان) تۇيسىك, سەزىم جانە سانامەن كۇرەسۋ جولىن ءحىى عاسىردا ءال-عازالي قۇران-كارىمگە سۇ­يەنە ايتىپ كەتكەن, ولار: دانالىق جانە كوركەم ۇگىت ارقىلى ءىس جۇرگىزۋ كەڭەس يدەولوگتارى كەزىندە دانالىق تۋرالى كوپ ايتتى. ولار فيلوسوفيا­نى دانالىق تۋرالى ءىلىم جۇيەسى دەپ مەيلىنشە ناسيحاتتادى.

ماركستىك-لەنيندىك فيلوسوفيا­نى وقىپ-ۇيرەنۋگە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ستۋدەنتتەرى تەگىس مىن­دەتتى بولدى. الايدا بۇل دا­نالىق ءال-عازا­ليدىڭ قۇران-كارىمگە نەگىزدەپ ايتقان دانا­لىعى ەمەس-ءتى. كەڭەس وكىمەتى دا­رىپ­تەگەن فيلوسوفياداعى «دا­نا­لىق­تىڭ» كوكەلەرى كارل ماركس, لەنين, ستا­ليندەر بولسا, ارعى­زامان­داعى گرەكتەر: سوكرات, پلا­تون, اريستوتەل جانە تاعى باسقا­لار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءدىن­سىز دانالىق ناسيحاتتالدى. اسىلى ءدىنسىز دانالىق بولۋشى ما ەدى؟ ءدىنسىز دانالىق – شايتاندىق.

 * * *

ماسەلەنىڭ انىعى سول, تۋرا جولعا تۇسۋگە قاۋىم اراسىنا كوركەم ۇگىت قاجەت. اتى وشكىر يدەولوگيا دەگەن سول كەتكەنىمەن كەتسىن, ەندىگى ءىسىمىزدى كوركەم ناسيحات دەپ اتالىق. كور­كەم دەگەن تاماشا ءسوز. نە كوركەم؟ تابيعات كوركەم, ادام كوركەم, ولاردى جاراتقان جاراتۋشى كوركەم. جەل­كىل­دەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق كوركەم. ءومىر سۇرگىسى كەلەتىن ىنتالى جاننىڭ ساناسى – كوركەم.

قوعامعا, قاۋىمعا كوركەم ناسيحات قاجەت. ول قالاي ورىندالماق, ارينە ءىس-شارالارمەن, باعىت, باعدارلامالارمەن. بيىل ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعا­نىنا 1150 جىل, اباي حاكىمنىڭ تۋعا­نىنا 175 جىل, قازاق ەلىنىڭ تا­مىرى التىن وردانىڭ 750 جىل­­دىعىنا قاتىس­تى كەشەندى ىستەر, ارينە كوركەم ناسي­حاتقا جاتادى. بۇلار كوركەمدىك ناسيحات سەر­پىلىسى, جاقسىلىقتىڭ نىشانى, ەلدىكتىڭ پايداسىنا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار.

 * * *

ءال-ءفارابيدىڭ دانالىعى, ونىڭ ءپالساپاسى, ابايدىڭ حا­كىم­دىگى تۋرالى ايتۋ, جازۋ ناعىز كور­كەم ناسيحات. بۇلار حاكىم­دەر, مەن ولار تۋرالى ايتۋدان ەش­قاشان جالىقپايمىن, كەرىسىنشە ءومىرىمنىڭ ءمانى دەمەكپىن. اباي وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە «حا­كىمدەر بولماسا دۇنيە ويران بولادى» دەگەن. ناعىز كوركەم وي. قۇدايعا شۇكىر, قازاق حالقى تاريحىنىڭ ءار قيلى زاماندا­رىندا ءسوز ايتۋشى كوركەم عۇلا­مالارى بولعان. ءسال تارقاتىپ ايت­سام, ارعىزاماننىڭ VI-VII عاسىرلارىندا عۇمىر كەشكەن ساق ەلىنىڭ ويشىلى اناحارسيس, بەرگى زامانداعىلار: دانا قورقىت, يول­لىع­تەگىن, احمەت ياساۋي, ءجۇ­سىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاش­­قاري جانە ت.ب. قيلى زامان وي­شىل­دارى: اسان قايعى, بۇقار جى­راۋ جانە دە اتتارى ايگىلى بي­لەر, شەشەندەر, اقىندار, جىرشىلار.

كوركەم ناسيحاتتىڭ نەگىزگى ءبىر ارناسى وسى عۇلامالاردى تانىپ, ءبىلىپ ۇگىت جۇرگىزۋ. بۇلار­دان بىزگە كوركەم ويلارى مۇرا بولىپ جەتكەن. ويلايمىن, وسى اسىل قازىنالارىمىزدى ار­عى­­زا­­ماننان شاشپاي-توكپەي بۇگىنگە جەتكىزگەن حال­قىمىز دا­­نا, كوركەم. ولاي دەيتىنىم, جو­عا­رىدا اتاپ-اتاپ ايتىلعان قازىنا­لارىمىز وسى ءبىزدىڭ حالىق ءومىر سۇرگەن اتامە­كەنىمىزدىڭ اسىل-جاۋ­ھارلارى. ەندىگى جەردەگى ماسەلە سول قا­زىنالاردى ۇرپاقتار كا­دەسىنە جاراتۋ.

 * * *

ادىلەتتىلىك حاق جولى – بۇل كور­كەم وي. ادىلەتتىلىك ءپالساپاسى – تەپە-تەڭدىكتە. تۋرا تارازى ءال-عازالي ايتقان – ادىلەتتىلىك. تا­رازى ءتىلى نولگە تۇراقتاعاندا ادىلەتتىك ورناماق. ادام­زات بالاسى ءنولدى اشقاندا كوركەم سانا ادىلەتتىلىكتى اشقان.

ءنول عايىپتان پايدا بولاتىن قۇ­بىلىس. عىلىمدا ابسوليۋتتىك ءنول دەگەن تۇسىنىك بار, ونىڭ ءمانىسى الەمدە قان­داي سۋىق بولسا دا جىلىلىق نولگە تەڭ بولماق ەمەس, قالاي بولسىن سۋىق­تىڭ قۇرسا­ۋىندا جىلىلىق بولادى, ونى عالىمدار شامالاپ ول­شەپ تە شى­عارعان. مۇنداي كەرى ولشەم­دەر تەك نول­دەرمەن ولشەنبەك. ماسەلە ءنولدىڭ ىشكى ەسەبىندە. ءنول­دىڭ ىشكى ەسەبى ادامزات ءۇشىن – قۇپيا. عايىپ جوقتان بار بولۋ. عايىپ دەگەن مۇمكىندىك. ادام عۇمىرى عايىپتان باس­تالىپ, قايتا عايىپقا كەتەدى. ءسىرا دا, حاكىم ابايدىڭ «مەن ولمەككە تاعدىر جوق اۋەل باستان» دەگەنى وسى ماسەلە مە ەكەن؟ بىلايشا ايتقاندا, دۇنيە نولدەن باستالىپ, قايتا نولدىك كۇيىن ساقتايدى, اراسى – ءوسىم. ارينە ءوسىم بار جەردە ءوشۋ بار, ونى ءپالساپاشىلار ۇنەمى قاراستىرىپ كەلدى. ءوسىم مەن ءوشۋ ناتيجەسىندە الەمنىڭ نولدىك قالپى ساقتالۋدا.

 * * *

قوعامدا تەپە-تەڭدىك ساقتاۋ داۋلى ماسەلە. اسسيمەتريالىق كۇش ۇنەمى بۇلقىنىپ, بۋىرقانىپ تۇرادى. ونى الدىڭعى قاتارداعى وي, يدەيا دەۋگە دە بولادى. جوعا­رىدا حاكىمدەر بولماسا دۇنيە ويران بولار ەدى دەدىك, راس, بىراق, ءبىر زاماندا حاكىمدەر مول­شەردەن تىس كوپ بولماۋلارى كەرەك, ول ءبىر, ەكىنشىدەن, حاكىمدەر ويى قوعامداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي بەرمەي, كەرىسىنشە ونى بۇزۋ­شى قۋاتقا اينالۋى ابدەن ىقتيمال. العا كەتكەن بارلاۋشى وي تەپە-تەڭدىك ءۇشىن قاۋىپتى. مۇن­داي جاع­دايدا قوعامداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ءوزى سىنعا تۇسپەك. ساياسات­تا مۇنداي جاع­دايلار ءجيى كەز­دەسەدى. بۇل شۇعىل شەشىمدەردى قاجەت ەتەتىن ءىس.

 * * *

ناعىز حاكىم بۇگىنگىنى عانا ەمەس, ەر­تەڭگىنى ايتادى, ول بۇ­گىن قۇنار الا ال­­مايدى. كەيبىرەۋلەرگە ۇنامايدى, سون­دىقتان ولار حا­كىمدەردى جاۋ كورەدى. ەر­تەڭ­گى كۇننىڭ اڭگىمەسى بيلىك ءۇشىن جا­عىم­دى ەمەس. بيلىككە تىنىش­تىق كەرەك, قو­­عامداعى, قاۋىمداعى وزگەرىستەر وعان ۇرەي­لى كورىنەدى. سوندىقتان حاكىم­دەر زا­ماندار وزگەرگەن سوڭ تانىلا باستايدى.

 * * *

قازىرگى زاماندا اسسيمەتريا, «نەشابلوننوە مىشلەنيە», ماتەماتيكاداعى «نەچەتكايا لوگيكا» دەگەندەر بوي كور­سەتۋدە. كەشەگى دايار پاراديگمالار كۇي­­رەۋدە. ويلاۋ ىشىنەن «رەۆوليۋتسيا» جا­ساۋدا. يننوۆاتسيا دەگەن ءداستۇرلى ويلاۋ ءورىسىن بۇزۋدا. يننوۆاتسيا – توسىن وي, ويعا كەلمەگەن وي دەۋگە بو­لا­دى. ءسىرا, يننوۆاتسيانى توسىن وي دەگەن ءجون بولار. بىراق ول تابي­عاتى جاعىنان قاراپايىم. ماسەلە, قارا­پايىم­دىلىقتان توسىن وي توسۋ – يننو­ۆاتسياعا اپاراتىن جول.

 * * *

ءسىرا, ءبىلىم, عىلىم جۇيەسىنە قاۋىرت وزگەرىستەر قاجەت سەكىلدى. عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ «ەسكى كيىم­دەرى» توزدى. ءبىلىم مەن عى­لىم جاڭاشا كيىنۋى قاجەت, ول قالاي بولماق, مىنا ىندەت الەگى ءبىزدى وزگە­رۋگە باستاماشى بولماق دەپ ويل­ايمىن. ونلاين ادەتكە اينالىپ بارادى, ودان شىعادى ەكەن, بايقاۋ كەرەك؟! قالاي بولسىن الەم نولدىك قالپىنان اسىپ-تاسىپ توگىلمەۋى اسا قاجەت.

عاريفوللا ەسىم,

اكادەميك, قوعام قايراتكەرى