وقيعا • 14 تامىز، 2020

ماقالا «نيۋ يورك تايمستىڭ» ءبىرىنشى بەتىنە قالاي شىقتى؟

108 رەت كورسەتىلدى

2019 جىلدىڭ قىركۇيەگى ەدى. مەنىڭ بەركلي ۋنيۆەر­سيتەتىندەگى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەنىمە ءبىر جىل تولدى. ەكىنشى كۋرستا وقىتىلاتىن سا­باقتاردى تاڭداۋىمىز كەرەك. كەي وقى­تۋشىلار ساباقتارىنىڭ نە تۋرالى بو­لاتىنىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر­مەن كەزدەسىپ جاتتى.

Investigative Reporting Seminar دەگەن ساباقتى مەكتەپ­كە جاقىندا كەلگەن پروفەسسور، بۇ­عان دەيىن New York Times گازەتىندە جىل­دار بويى جۋرناليستتىك زەرتتەۋ جاساعان، جۋرناليستيكالىق زەرتتەۋ بويىن­شا پۋليتتسەر سىيلىعىن ءتورت رەت­ جەڭىپ العان الەمدەگى جالعىز ادام دەۆيد بارستوۋ جۇرگىزەتىنىن ەستىپ، ونىڭ ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ جيىنىنا جە­تىپ كەلدىم. كۋرسىمدا الپىستىڭ توڭىرەگىندە ستۋدەنت بولسا، سونىڭ ۇش­تەن ەكىسى جينالعان ەكەن. تەك جيىر­ما ءتورت ورىن بار. ستۋدەنت سانى كوپ. سو­دان ەكى ساعات بويى وتىرىپ، پروفەسسوردى كوندىردىك – بارلىق ستۋدەنتتى ساباعىنا قاتىستىراتىن بولدى. وسىلايشا بۇل مەنىڭ بەرك­ليدەگى ەكى جىلىمنىڭ ەڭ سۇ­يىكتى، ەڭ كوپ ۇيرەنگەن سابا­عىما اينالدى.

ءبىر ايدان كەيىن، مەكتەپ جا­نىنداعى Investigative Reporting Program اتتى نون پروفيت مەديا ورتالىعىنا ستۋدەنتتەردى جۇ­مىسقا الاتىنى تۋرالى حا­بارلاندىرۋ كەلدى. ول ۇيىم­دى دا دەۆيد بارستوۋ باس­قا­راتىن. ورتا­لىق­تىڭ باستى ماقساتى – تا­جىري­بەلى جۋر­نا­ليستىك زەرتتەۋ تىلشى­لەرى ستۋ­دەنتتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ، ءتۇر­لى، تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى، جۋر­نا­ليستەر پراك­تيكالىق تۇردە ما­مان­دىق­تىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرەدى. بىردەن ءوتىنىش جازدىم. وتى­نى­شىمدەگى باستى وي مىناۋ بولدى: قازاقستان سياقتى دامۋشى ەلدەن كەلگەن مەن سياقتى ستۋ­دەنت جۋرناليستيكالىق زەرت­تەۋدى ۇيرەنۋگە مۇقتاج. مەنى جۇمىسقا الساڭىز، تەك ما­عان ەمەس، بۇكىل ەلگە كومەك­تە­سەسىز، ويتكەنى بىزدە جۋرنا­ليستىك زەرتتەۋ جوقتىڭ قاسى. ءسوي­تىپ مەنى جۇمىسقا الدى. وتە كوپ نارسە ۇيرەندىم. بالا­لارعا جاسالاتىن زور­لىق-زوم­بىلىقتىڭ الدىن الۋدا ۇكى­مەت­تىڭ جۇمىسىن سىناپ جازىپ جۇر­گەن گاررەت زەرولف ەسىم­دى بەدەلدى ءجۋر­ناليستىڭ قول اس­تىندا جۇمىس ىستەدىم. گار­رەت­تىڭ گابريەل فەرناندەس اتتى بالاقايدىڭ ولىمىنە قا­تىس­تى جاساعان زەرتتەۋى جاقىن­دا نەتفليكستىڭ دەرەكتى فيلم­دەر سەرياسىنا ارقاۋ بولدى.

جۋرناليستىك زەرتتەۋ باع­دارلاماسى ورتالىعىندا مىڭ­داعان قۇجاتتاردى اقتاردىم، مەملەكەتتىك ورگانداردان FOIA زاڭى بويىنشا، ىشكى قۇجات­تارىن الدىردىم، ولاردى زەرتتەدىم، سۇحبات­تار جۇرگىزدىم.

ناۋرىز ايىندا كوروناۆيرۋسپەن اۋىر­عان ادامدار سانى مەن وقيتىن كاليفورنيا شتاتىندا دا كوبەيە باس­تا­دى. پروفەسسور بارستوۋ بۇكىل مەكتەپ ۇجىمىنا جانە ستۋدەنتتەرگە حات جولدادى. «بۇل – ومىردە ءبىر-اق رەت بولاتىن داعدارىس. اقش تا مۇنداي دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ داعدارىسى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن. مەنىڭ ومىرىم­دە 11 قىركۇيەكتەن كەيىن بو­لىپ تۇرعان، بۇكىل ەلگە تىكەلەي ىقپالىن تيگىزىپ تۇر­عان اۋ­قىمدى وقيعا. شتاتتا جاريا­لان­­عان كارانتين مەن پاندە­مياعا باي­ل­انىستى جاڭالىق­تاردى «نيۋ يورك تايمسقا» جا­زىپ تۇرساق، قالاي قا­راي­سىز­دار؟ جوباعا قاتىسقىسى كەلە­­تىن ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋ­شى­لار ساباق­تارىنان بوساتىلادى، ساباققا قاتىسۋ ءۇشىن بەرىلەتىن كرەديتتەر وسى جوباعا قاتىسۋ ارقىلى جابىلادى»، دەدى.

ايتا كەتۋ كەرەك، اقش-تا «نيۋ يورك تايمس» سەكىل­دى بەدەلدى باسىلىمدار ستۋدەنت­تەردىڭ جۇمىسىن جاريالاۋ تۇگىلى، پراكتيكاعا وتە سيرەك الادى. بۇل بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وقي­عا. كاليفورنيا سەكىلدى ءىرى شتاتتا كور­پۋنكتتەرى بار. گازەت باسشىلارى بار­ستوۋدى جاقسى بىلگەندىكتەن جانە سەن­گەندىكتەن، ونىڭ ۇسىنىنا وڭ ­جاۋاپ بەرگەن.

ەكى كۋرستاعى جۇزگە جاقىن ستۋدەنت­تىڭ سەكسەنى وسى جوباعا قاتى­سامىز دەپ ءوتىنىش بەردىك. مەن بۇرىننان گاررەت زەرولف­پەن بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلە جات­قاندىقتان، دەنيەل لەمپرەس اتتى ءبىرىن­شى كۋرس ستۋدەنتىمەن بىرگە «پاندەميا­ بالالاردى زور­لىق-زومبى­لىق­تان قورعاي­تىن مەملەكەتتىك اگەنت­تىك­تەردىڭ (بىزشە مينيسترلىك پەن باس­قار­مالار) جۇمىسىنا قالاي اسەر ەتتى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ باعى­تىنداعى جۇمىستى باستاپ كەتتىك. ساۋىر­دەن باس­تاپ كاليفورنياداعى ەلۋدەن­ استام وكرۋگتىڭ (شتاتتى بىزدەگى وبلىسپەن سالىس­تىرساق، وكرۋگ بىزدەگى اۋداندار­ سە­كىلدى. بىراق كاليفورنيانىڭ وزىندە قىرىق ميلليونعا جۋىق حالىق تۇرا­تى­نىن، شتاتتا لوس انجەلەس سەكىلدى ميل­ليونداعان حالىق تۇراتىن ءىرى وكرۋگتەر بار ەكەنىن ەسكەرسەك، جۇمىس اۋقىمىنىڭ قانداي ەكەنىن تولىعىراق تۇسىنۋگە بولادى) ارقايسىنا قوڭىراۋ شالىپ، الەۋمەتتىك جۇمىس باسقارمالارىنىڭ باسشىلارىمەن سويلەسىپ شىقتىم. اقش-تا FOIA (Freedom of Information Act) دەگەن زاڭ بار. ول زاڭ بويىنشا، ەلدە تۇراتىن ءاربىر ازامات كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگانعا اقپارات سۇراپ ءوتىنىش جىبەرۋگە قۇقىلى. ون كۇننىڭ ىشىندە جاڭاعى مەملەكەتتىك كەڭسە جاۋاپ بەرۋى كەرەك. بەرمەسە، باسى داۋعا قالادى. ءاربىر وكرۋگكە وسى زاڭ ارقىلى اقپارات الۋ تۋرالى ءوتىنىش جىبەردىك، ولاردان كەلگەن جۇزدەگەن پاراق جاۋاپتاردى سارالادىق. بىزدە وبلىس، اۋدان­دى اكىم باسقارسا، اقش-تا ولاردى حالىق سايلاعان بەس ادام باسقارادى، Board of Supervisors دەپ اتالادى. ون ميلليون حالىق تۇراتىن لوس انجەلەس وكرۋگىنىڭ ءبىر سۋپەر­­ۆاي­زەرىنەن سۇحبات الدىم. جۇ­مىس­تىڭ بارلىعى ينتەرنەت، تە­لەفون ارقىلى ءجۇردى.

ماقالاعا كەلەتىن بولساق، ونداعى ءاربىر ءسوز، ءاربىر فاكتىنى بىرنەشە رەت تەكسەردىك. مامىر، ماۋسىم ايلارىن­دا العان اق­پاراتىمىز ءالى دە شىن­دىققا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن، تا­مىز ايىنىڭ باسىنا دەيىن، دە­رەك­كوز­دەرىمىزگە حابارلاسىپ تۇرۋمەن بول­دىق. «نيۋ يورك تايمستىڭ»، جالپى امە­ريكا جۋرناليستيكاسىنىڭ تالابى وسىن­داي. جالعان اقپارات تاراتىپ، حا­لىق­تىڭ سەنىمىن جوعالتۋعا بولمايدى.

تامىزدىڭ جەتىسى كۇنى ءتورت اي بويى جازعان ماقالامىز «نيۋ يورك تايمستىڭ» باستى بەتىندە جاريالاندى. الەمدەگى ەڭ بەدەلدى باسىلىمنىڭ ءبىرىن­شى بەتىنە ماقالا جاريالاۋ – امەريكالىق جۋرناليستەردىڭ ارا­سىندا دا قول جەتپەس ارمان بولىپ ەسەپتەلەدى.

مامىر ايىندا ۋني­ۆەر­سيتەتتەگى وقۋىم اياقتالدى. جۋرناليستيكا ما­گيس­ترى دەگەن دارەجە الدىم. الايدا اتقار­عان جۇمىسىم ۇناعان بولۋى كەرەك، Investigative Reporting Program مەنى جازعى پراكتيكاعا شاقىردى. وندا­عى جۇمىسىم جاقىندا اياقتالدى. ەندى شەكارا اشىلعان سوڭ ەلگە كەلۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىن.

 

اقساۋلە ءالجان،

جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار