وقيعا • 14 تامىز، 2020

جۇلدىزداي اعىپ وتكەن جاسىن-عۇمىر

3484 رەت كورسەتىلدى

قايدا كەتىپ باراسىڭدار، تىرنالار!

مەنى الا كەتىڭدەرشى بۇل ەلدەن.

زاپى بولدىم قاباقتاردان تۇنەرگەن،

جارا بولدى قوس اياعىم شىدەردەن...

 

قازاق ولەڭىنىڭ اسپانىندا جۇلدىزداي جارقىراپ، وردا بۇزار جاسىندا وپات بولعان باۋىرجان ۇسەنوۆتى ويلى وقىر­مان شىن مانىندەگى تاعدىرلى تالانت رەتىندە تانيدى. جۋالى جەرىندە دۇنيەگە كەلىپ، جاستىق شاعى ءوزى ارمان قۋىپ بارعان الماتىدا وتكەن اردا اقىن­نىڭ بۇل كۇندە جۇلدىز تەكتەس جىرلارى ءوزى ەرتەرەك دۇنيەدەن وتسە دە، رۋحى­نىڭ ولمەيتىندىگىن كورسەتىپ وتىر. اقىنعا دەگەن اعا بۋىننىڭ، زامانداس قالام­داستارىنىڭ ءىلتيپاتىنىڭ بولەك ەكەن­دىگىن ەستىپ تە، كورىپ تە ءجۇرمىز. قىران سىندى قيادا سامعاپ ءجۇرىپ جالعانمەن قا­پيادا قوشتاسقان شايىردىڭ شىنايى تاعدىرى، جان الەمىنىڭ جۇمباق سىرى، مۇڭى مەن نازى سول ولەڭدەرىندە. جالعانمەن سىيىسا الماعان، قوعاممەن كەلىسىمگە كەلە الماعان اقىننىڭ ءوزى جاسىنداي جارق ەتىپ، اڭىزعا اينالىپ سالا بەردى.

«جۇلدىز اقتى اسپاننان

ءبىر ءدىر ەتىپ...»

ءوز جولىم بار، سونان سوڭ ءوز ءۇنىم بار،

تاعدىرىم بار سىن تۇنعان

سەزىمىمدە ءار.

ۇمتىلامىن، مەن ساعان ۇمتىلامىن،

قۇپياڭمەن سەن مەنىڭ ءتوزىمىمدى ال، – دەگەن اقىننىڭ ارمانشىل جانىنىڭ اق شىراعى، اسقاق رۋحى بۇگىندە كوپتىڭ كوكەيىنەن كەتە قويعان جوق. جانى ەركىن­دىك اڭساعان اقىننىڭ ومىرگە كوزقاراسى، تاعدىرعا نازى دا ولەڭدەرىنىڭ وزەگىنەن اقيقاتتىڭ اق شۇعىلاسى بولىپ شاشىلىپ تۇر.

ساۋساقتارىن جايادى ساۋلەگە گۇل،

جاپىراعىن جۇلادى اۋرەلەپ ۇل.

عۇمىر بويى دالاعا تەلمىرۋمەن،

ءوتىپ جاتقان قامكوڭىل داۋرەن-ءومىر،

– دەيدى اقىن. باۋىرجان ۇسەنوۆ جال­عاننىڭ جارىعىندا از عۇمىر كەشسە دە، ونىڭ شىعارماشىلىعىنان ءتۇرلى كەزەڭدەردى تاپ باسقان تامىرشىداي تا­لانتتىڭ بەلگىسىن كورۋگە بولادى. جاس­تىق شاقتىڭ جۇپار سەزىمىنەن باستاپ، ادامنىڭ، زاماننىڭ، قوعامنىڭ ورتاق قاسىرەتىن قوزعاعان ولەڭدەرىنىڭ وزىندە دە شىنايىلىقپەن قاتار، شىنشىلدىق بار. وتىز جەتىنىڭ ويرانىن جازعان «قۇرىلىق قاسىرەتى»، سەكسەن التىنىڭ قاسىرەتىن شەرت­كەن «جەلتوقسان جاڭعىرىعى» پوەما­لارى دا ۇلتتىق ادەبيەتتەگى بوياۋى قانىق، ويى انىق شىعارمالار ەدى. ال ءىلياس جانسۇگىروۆ، ساكەن سەيفۋللين، بەيىمبەت ءمايليننىڭ قيلى تاعدىرى تۋرالى جازىلىپ، كەزىندە تاعدىرى قيىن­دىققا تاپ بولعان «قارا ماشينا» ولە­ڭىنىڭ بولمىسى دا، تاريحى دا ءبىر بولەك. ال مۇنداي دۇنيەلەر اقىننىڭ ەسكە الۋ كەشىندە، بولماسا شايىر اتىنداعى جىر دودالارىندا ايتىلسا، بۇل دا رۋحاني شەجىرەمىزدىڭ اق پاراعىندا جازىلعان اقيقات بولىپ قالاتىن ەدى.

جۇلدىز اقتى اسپاننان ءبىر ءدىر ەتىپ،

تامشى تامدى شاتىردان كۇمبىر ەتىپ.

جازىلماعان جانىمدى جىر جۇدەتىپ،

ونسىز دا كوپ جىبەردى مۇڭدى ۇدەتىپ، – («تاڭ جىرى») دەگەن اقىننىڭ ءوزىنىڭ دە تاعدىرى اسپاننان ءبىر ءدىر ەتىپ اققان جۇلدىزداي بولدى. ارينە، ءبىزدىڭ بۋىن باۋىرجانداي اقىننىڭ كوزىن كورە قويعان جوق. بىراق اۋىزشا ءھام جازباشا ەستەلىكتەردەن جىگىتتىڭ سۇلتانى، تالانت­تىڭ ناق ءوزى ەدى دەپ سيپاتتالاتىن اقىن بولمىسىن ايقىن كورە الامىز. ارماندا كەتكەن اقىن تۋرالى كەزىندە ءبىرتالاي ايتىلدى. شەرحان مۇر­تازانىڭ باۋىرجان ۇسەنوۆتىڭ بەت­پاقدالا قاسىرەتىن جىرلاعان ولەڭىن مىسالعا كەلتىرە كەلىپ، «اجالدىڭ وعى وعان دا ءتيىپ، ومىردەن جارق ەتىپ، لەزدە ءوتىپ كەتتى. ولەڭدەرىنىڭ ءومىرى، ءسىرا، ۇزاق بولار. ال اڭدى، تابيعاتتى قور­عاۋ قوعامى اقىننىڭ وسى ولەڭىن ءوز مەكە­مەسىنىڭ ماڭدايىنا جالاۋلاتا ءىلىپ قوي­سا عوي»، دەگەنى ەلدىڭ ەسىنەن قالاي شىعا قويسىن. يران-عايىپتىڭ وكىنىشتى كەيىپتە «اينالايىن-اي... اينالايىن! سەن – مەن ءۇشىن – ءتىرىسىڭ، باۋىرجان! حال­قىڭ – قازاعىڭ ءۇشىن دە...»، دەپ تەبى­رەنگەنى دە جۇرەكتى ەلجىرەتەتىن سەزىم. اعالاردىڭ وسى ءبىر القاۋى تالانتتىڭ دارەجە-دەڭگەيىن كوتەرىپ تۇرعان ءسوز، بىراق اقىننىڭ رۋحىن، اتىن ولتىرمەۋ ءبارىمىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز ەكەنىن ەسكە سالىپ تۇرعان امانات-ءسوز دە سياقتى... ارينە، اقىن الدىمەن ءوزىنىڭ ولەڭدەرى ارقىلى اقىن. باۋىرجان ۇسەنوۆ كىم دەگەندە، اۋەلى ەسىمىزگە «قارا ماشينا»، «بۇيرەك تۋرالى جىر» ولەڭدەرىنىڭ تۇسە­تىنى انىق. بۇل ولەڭ دە جازىقسىز جاپا شەككەن جاننىڭ ىشكى قاسىرەتى ەدى. تاپ ءبىر ءوزىنىڭ اجالىن بولجاعانداي، عايىپتىڭ كەمەسىنە ەرتە ءمىنىپ كەتەتىنىن بىلگەندەي جازىلعان دۇنيەنىڭ كىم-كىمدى دە تەبىرەنتپەي قويماسى انىق.

ءبىر وكسىك القىمىما كەپ تۇرادى،

شۋلايدى كوڭىلىمنىڭ كوك قۇراعى.

بۇيىعىپ بۇيىرىمدە بۇلكىلدەگەن

بۇيرەگىم ءتۇبى مەنى جەپ تىنادى،

– دەگەن قايران اقىن، سول وردا بۇزار شاعىندا كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ كە­تە باردى. ءاربىر شىعارمانىڭ وزىندىك تاعدىرى مەن تاريحى بولادى. بۇل رەتتە اقىننىڭ جارى گاۋھار تاجكەنوۆا دا اقىننىڭ تاعدىرلى تۋىندىلارى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى. ء«بىزدىڭ وتاۋ قۇرعانىمىزعا دا التى جىل ۋاقىت بولىپ قالعان. سول باقىتتى شاقتىڭ تۇسىندا باۋىرجان ەكى بۇيرەگىنەن تۇرا الماي، قاتتى قينالىپ، كوز الدىمدا سولىپ بارا جاتتى. سول كەزدە ولەڭ جازۋدان باس الماي، ءوزىنىڭ ىشكى جان قينالىسىن ولەڭگە اقتاردى. جازىقسىز جاپا شەگىپ، كوزقاراسى ءۇشىن قۋعىن كورگەننىڭ سالدارىنان ەكى بۇيرەگى ىستەمەي، 1991 جى­لى تاۋەلسىزدىككە ساناۋلى كۇندەر قال­عاندا دۇنيەدەن وزدى. سول كەزدە اكەم مارقۇم «شۇكىر ەت، قىزىم» دەۋشى ەدى. مەن تۇسىنبەي، قاناتىمنان قايى­رىلعان قۇستاي كۇي كەشتىم. ول كەزدە مەن نەبارى جيىرما سەگىزدە ەدىم. بەس جانە ءۇش جاسار ەكى بالامەن جەسىر قالىپ، تىعىرىققا كەپ تىرەلگەندەي ءوزىمدى تىرىدەي جەي بەردىم. جالعىزدىقتا جا­نىما جۇبانىش تاپپاي، تەك ولەڭ وقىپ، ءوزىمدى پوەزيادان تاپتىم»، دەيدى اقىن­نىڭ جارى. بۇل ولەڭ شايىردىڭ ەكى دۇنيە اراسىنداعى، ءجانتاسىلىم ەتەر ساتىندەگى ارپالىسى ەكەنىن ۇعۋعا بولادى. اقىننىڭ ءوزى ومىردەن ءوتىپ كەتسە دە ونىڭ ارتىندا كوڭىلگە دەمەۋ ءسوزى قالادى. ءولىم تۇگىلى، وكپەگە قيمايتىن جاناشىر جاندار اقىن رۋحىنىڭ وشپەۋىنە حال-قادەرىنشە اتسالىسادى. گاۋھار تاجكەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، 1992 جىلى قاراشا ايىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا مەيىرحان اقداۋلەت ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن باۋىرجان ۇسەنوۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان كەش وتەدى. الماتىعا اقىننىڭ كوزكورگەن، سىيلاس بولعان ادام­دارى بارىپ، ەستەلىكتەر ايتادى. جۇلدىزداي اعىپ وتكەن جاسىن عۇمىرلى اقىننىڭ رۋحىن ارداقتاپ، اتىن اسپانداتقان بۇل ءسات تە كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە ماڭگىلىككە ساقتالىپ قالدى.

 

قايتا ورالعان

«قارا ماشينا»

كەزىندە اقىننىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەن «قارا ماشينا» ولەڭى دە وقىرمانعا جاقسى تانىس. بىراق، تالاي ۋاقىت باس­پا بەتىن كورمەي، شىڭىراۋ تۇبىندە جاتقانداي كۇي كەشكەن شىعارما دا شىنايىلىقتىڭ ولمەيتىندىگىن كورسەتسە كەرەك. «باۋىرجاننىڭ تۇبىنە جەتكەن «قارا ماشينا» دەگەن ولەڭىن تاپپاي شىر اينالىپ، ىزدەۋگە كىرىستىم. تا­بىلمادى. كەيىن، ياعني 2011 جىلى باۋىر­جانمەن بىرگە وقىعان كۋرستاسى، بەلگىلى عالىم باۋىرجان وماروۆ حابارلاسىپ، ء«سۇيىنشى! «قارا ماشينا» تابىلدى» دەدى. قۇدايىم بار ەكەن. قۋانىپ كەتتىم. ول ولەڭنىڭ تۇپنۇسقاسىن كەزىندە باۋكەڭ اشۋلانىپ، كوز الدىمدا جاعىپ جىبەرگەن ەدى»، دەيدى گاۋھار تاجكەنوۆا. اقىن جارىنىڭ ايتۋى بويىنشا، ىلگەرىدە عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ، باۋىرجان وماروۆ ءبارى قاراعاندى قالاسىنا تويعا بارادى. توي ۇستىندە اسابا تۇرسىنبەك كاكىشەۆكە ءسوز بەرەردە باۋىرجان ۇسەنوۆتىڭ «قارا ماشينا» دەگەن ولەڭىنەن ءۇزىندى وقيدى. سول ساتتە باۋىرجان وماروۆ اسابادان بۇل ولەڭدى قايدان بىلەتىنىن سۇرايدى. ول ولەڭنىڭ قاراعاندىدا ءانشى جاقسىگەلدى كەمالوۆ دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە ماگنيتوفوندا جازۋلى تۇرعانىن ايتادى. كەزىندە باۋىرجان اقىننىڭ ءوزى قاراعاندىدا بولعان شاعىندا، ءوز داۋىسىمەن جازىلىپ قالعان ولەڭ وسىلاي تابىلادى. 1981 جىلى تۋىپ، كەيىننەن تاعدىرى ءتۇرلى قىسپاققا تۇسكەن تۋىندىنىڭ تولىق نۇسقاسى باۋىرجان وماروۆتىڭ «باۋىر­جان سال» دەگەن ەستەلىگىندە جاريالانادى. سودان بەرى وقىرمان اقىننىڭ «قارا ماشينا» دەگەن اتاقتى ولەڭىمەن قايتا قاۋىشادى.

ءۇش ۇلى ادام دارىن ەسكەن تۇرىنەن،

كەلبەتىنە قۇدايدايىن ۇڭىلەم.

ءبىر-اق جىلدا قايتىس بولعان، تاريحي

قۇبىلىس دەپ ويلايتىنمىن مۇنى مەن...

جازىقسىز جالانىڭ قۇربانى بولعان قاي­راتكەرلەردى جوقتاعان ازالى جىر اقىن­نىڭ شوقتىقتى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى.

اقىننىڭ تۇتاس بولمىسىن اشۋ كۇر­دەلى شارۋا. بىراق، كەزىندە بىرگە جۇرگەن، قيماس، سىيلاس بولعان جانداردىڭ جاقسى ءسوزى اقىنعا بەرىلگەن ءادىل باعا. سۆەتقالي نۇرجان «كوكىرەكتە ءۇنى قالعان جان-داۋىس» اتتى ەستەلىگىندە اقىن دوسى باۋىر­جان ۇسەنوۆتىڭ «قارا ماشينا» ولەڭى تۋرالى جازادى. «جازۋشىلار ودا­عىندا وتكەن ءبىر جيىننىڭ سوڭى پوەزيا كەشىنە ۇلاسىپ، باۋىرجان 37-جىلدىڭ سۇراپىلىن سۋرەتتەيتىن «قارا ماشيناسىن» وقىعانى ەسىمدە. كەشتى باسقارىپ وتىرعان ءابىش اعا كەكىلباەۆتىڭ وعان سونشالىقتى مۇڭدى تەبىرەنىسپەن، سونشالىقتى ىرزالىقپەن قاراعانى جا­دىمنان كەتپەيدى. ءوزى دە سول اشۋداس تاقىرىپقا قازاق قالامگەرلەرى اراسىنان تۇڭعىش پەرنەلەپ قالام تارتقان («اجار» تريپتيحى) ءابىش اعانىڭ ساناسىنا نە كەلدى ەكەن سوندا؟»، دەيدى اقىن. ء«ومىر نەتكەن وكسىك پەن وكىنىشكە تولى ەدى؟ وسىنىڭ ءبارى تىرىمىزدە ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ قادىرىمىزگە جەتپەگەندىگىمىزدەن ەمەس پە ەكەن؟.. نە دە بولسا، مىنا بايان­سىز جالعاندا بىزدەن كەتكەن ءبىر قاتە­لىك، بىزدەر بۇزعان ءبىر جاراسىم بار سياق­تى بولادى دا تۇرادى... باۋىرجان، «حوش-حوش» ايتپاي، سىر-قازىنا، جىر-قا­زىنا، ءان-قازىناڭدى وزىڭمەن الىپ تىم اسىعىس اتتانىپ كەتە بارعانىڭ-اي»، دەپ تەبىرەنەدى سۆەتقالي اقىن. ال باۋىرجان ۇسەنوۆ مەزگىلسىز ومىردەن وتكەندە، مارالتاي رايىمبەك ۇلىنىڭ «قازاناما» دەگەن ولەڭ جازىپ، اقىندى ەگىلە جوقتاعانىن دا بۇكىل ەل بىلەدى. جالپى، اقىن تۋرالى قانداي ەستەلىكتى وقىساق تا، قانداي پىكىردى تىڭداساق تا بارلىق كوڭىلدەن قاپىدا كەتكەن قىراندى جوقتاۋ، وعان دەگەن قيماستىق سەزىم بار ەكەنىن بايقايمىز.

 

P.S. «شىن اقىننىڭ ولگەن كۇنى بولمايدى، تەك تۋعان كۇنى بولادى» دەگەن ءسوز بار. بيىل باۋىرجان ۇسەنوۆتىڭ تۋعانىنا 60 جىل. وسى ورايدا، «اكىمى اقىنىن ىزدەگەن ەل باقىتتى» دەگەن ءسوز ەسكە تۇسەدى. اكىمدىك تاراپىنان اقىننىڭ اتىنداعى جىر ءمۇشايراسى ۇيىمداستىرىلسا ءتىپتى جاقسى بولار ەدى. سەبەبى، تۋعان جەرى تاعدىرلى پەرزەنتىنىڭ ەسىمىن ەشقاشان ۇمىتپاۋى كەرەك. قازاقتىڭ شالقار دالاسىندا تالاي تالانت دۇنيەگە كەلدى، تالاي تالانت دۇنيەدەن ءوتتى. سول سياقتى، اۋليەاتا وڭىرىندە دە ارتىعالي ىبىراەۆ، سەرىك تومانوۆ، ازىمبەك جانقۇليەۆ، سالتانات اباشوۆا، ورنەك قۇلەكەەۆ سىندى ومىردەن ەرتە وزعان تالانتتار بار. سولاردىڭ بەل ورتاسىندا باۋىرجان ۇسەنوۆ تە تۇر. شىنى كەرەك، جامبىل وبلىسىندا وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن شەرحان مۇرتازا اتىنداعى جىر بايگەسىنەن كەيىن اقىن-جازۋشىلاردى ەسكە الاتىن رەسپۋبليكالىق ەشقانداي ءمۇشايرا وتپەگەن ەكەن. سول ولقىلىقتىڭ ورنى بيىل تولىپ، وڭىردە باۋىرجان ۇسەنوۆتى ەسكە الۋ كەشى، اقىن اتىنداعى ءمۇشايرا ۇيىمداستىرىلسا، بۇل دا تاعدىرلى تالانتتى ۇمىتپاۋدىڭ ءبىر جولى بولار ەدى...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلورداعا قارجى قۇيۋعا نيەتتى

ەلوردا • بۇگىن، 16:50

29-31 قازان كۇندەرى كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:40

قانداستار ماسەلەسى تالقىلاندى

ساياسات • بۇگىن، 08:12

كوشە كامەراسىنىڭ كومەگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:57

ۇقساس جاڭالىقتار