ادەبيەت • 10 تامىز، 2020

قايتالانباس عاجايىپ قۇبىلىس نەمەسە كلاسسيك جازۋشى مۇحتار ماعاۋين اباي پورترەتىن سىرلى سوزبەن قالاي زەرلەگەن؟

56 رەت كورسەتىلدى

مۇحتار اعانىڭ كەز كەلگەن دۇنيەسى ەلەڭ ەتكىزسە كەرەك. داۋسىز. ويتكەنى ءشوپتى دە، شوڭگەنى دە شيمايلاپ، كيەلى قالامىن تەككە بىلعامايدى. ويماقتاي وي ايتسا دا ەلدىك تۇرعىسىنان قوزعاۋى ەجەلگى مۇراتى.

اقيقاتىن اشىق جەتكىزگەن ابزال. مۇح­تار ماعاۋين – قالامگەرلىك قۋاتى، قالامگەرلىك قارىمى، قالامگەرلىك قۇشاعى ءوزارا قۇپ قوسىلعان، ىشتەي ادەمى ۇيلەسىم تاپقان، وزگە ارىپتەستەرىنىڭ ەشقايسىنا ۇقساي بەرمەيتىن دارا تۇلعا. كەلەسى ورىلەر ورنەكتى اڭگىمەنىڭ ج ۇلىن وزەگى وسىعان جەتەلەگەندەي. ول ورمەك – اباي.

ءيا، ۇلى اباي تۋرالى مۇحاڭ ۇدايى جازىپ تا، ايتىپ تا ءجۇر. جازعاندا قان­داي، ايتقاندا قانداي! كوسىلىپ جازادى، شەشىلىپ سويلەيدى، تەبىرەنىپ تولعايدى! شامىرقانعان شابىتتان تۋعان شىعار­مالار شوعىرىنا «ابايدىڭ سۋرەتى»، «ابايدىڭ بەلگىسىز اڭگىمەسى»، «جازدىگۇنى شىلدە بولعاندا»، «اباي تويى»، ت.ب. ەسسە­لە­رى، تولعاۋلار مەن زەرتەۋلەرى جاتسا كەرەك.

بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا بولەك-بولەك ءسوز ەتۋگە تۇراتىن تۋىندىلار. سويت­سە-داعى «ابايدىڭ سۋرەتى» اتتى ەسسە-حيكاياتتىڭ ءجون-جوسىعى ايرىقشا ەرەك. قانشاما بەلگىلى دە، بەرگىسىز دەرەكتەر مەن دايەكتەر، تانىس تا، بەيتانىس كە­يىپ­كەرلەر مەن تۇلعالار، ءمالىم دە، بەيمالىم وقيعالار مەن جاعداياتتار... ءبارى -ءبارى كوز الدىڭدا كولبەڭدەپ، ساناڭدا جاڭعىرادى-اي. سۇڭعىلا سۋرەتكەر كەشە مەن بۇگىننىڭ اراسىندا جاتقان قازاقتىڭ ءبىر جارىم عاسىرلىق تاريحى مەن تاعدىرىن اس­قان شەبەرلىكپەن كوركەم كەستەلەيدى. اري­­نە، مۇنداي شىمىر دا، شىرىن شى­عارمانىڭ قالام ۇشىنان وپ-وڭاي قۇيىلا سالمايتىنى ايان.

بۇل تۋراسىندا مۇحاڭنىڭ ءوزى ءبىراز جايدان سىر شەرتكەن. «شىنىن ايتۋ كەرەك، مەن بۇل دۇنيەمە ۇلكەن ازىرلىكپەن، ءبىرتالاي ماتەريالدار جيناپ كەلدىم. ويتكەنى ۇلى اقىن تۋرالى اۋەزوۆتىڭ ەپوپەياسىنان باستاپ، كوپتەگەن كوركەم شىعارمالار بار. سونى ءسوز ايتۋ، جاڭاشا وي ءتۇيۋ – ەڭ ماڭىزدى مىندەت. تىنىمسىز ىزدەنىس...».

1

جازۋشىنىڭ ۇلكەن دايىندىقپەن، كە­ڭى­نەن تولعانىپ قالىپتاعان جۇمىستارىنىڭ ءبىرى. تىم ارىدا ويلاستىرىلعان، بىراق ورايى كەلمەگەن; سوزىلىپ جۇرە-جۇرە ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەكەسىنەن سوڭ باستاماق بولدى، – قالامى جۇرمەيدى، كەلەر جىلى جالعاستىرا بەرە، تاعى دا تەتىگىن تاپپايدى. اقىرى 1998 جىلى 23 قاڭتاردا جاڭادان باستاپ، اۋەلگى بەس تاراۋىن جازعان سوڭ، ودان ءارى جىلجي الماي، تاعى دا تو­قى­رايدى. بۇدان سوڭعى جۇمىس جىل بويى، ۇزدىك-سوزدىق. كەلەسى، 99 جىلى دا مە­جە­سىنە جەتكىزە المايدى. اقىرى 2000 جى­لى جازدا، ابايعا تىكەلەي قاتىستى «جازدىگۇنى شىلدە بولعاندا» دەگەن ۇزاق اڭگىمەسىن ءتامامداپ، جۋرنالعا ازىرلەگەن سوڭ، 26 مامىر كۇنى قاپتال جا­رىسا جازادى: باسىنان ءتۇسىپ ماشىڭكەگە قايىرا باسادى دا، كەيىنگى توقتاعان جەرىنە جەتكەننەن سوڭ، قولمەن قارالاي جازۋعا كوشىپ، ونىسىن بىرەر كۇن ورايىندا تاعى دا ماشىڭكەگە ءتۇسىرىپ، تاعى دا قولمەن جازىپ، قايتالاي باسىپ، اقىرى 14 ماۋسىم كۇنى اياعىنا شى­عادى. جازۋشىنىڭ جۇ­مىس داعدىسى – اۋەلى قارالاي. سوسىن تازالاي، ودان كەيىن ماشىڭكە بولاتىن، ياعني اباي تۋرالى جازۋ ۇستىنە العا مىسقالداپ جىلجىعانىن جانە قولما-قول سوڭىن تازارتىپ وتىرعانىن كورەمىز، جۇمىستىڭ كۇردەلى اۋىرلىعى باسقاشا شەشىم قالدىرماعان. تاعى بەس كۇن بويى شولا وڭدەپ، ءبىرجولا ءازىر بولىپ، ءوزى باسقارىپ وتىرعان «جۇلدىز» جۋر­نالىنىڭ كەزەكتەگى، 8-سانىنا تەرىمگە تۇسەدى (2000). «ابايدىڭ سۋرەتى» اتاۋلى كىتاپ قۇرامىندا العاش رەت باسىلىپ وتىر.

ءوزىڭىز دە اڭداعان، بايقاعان بولارسىز. مىگىرسىز مەحنات پەن ماشاقاتتىڭ سۇل­باسىن. انشەيىندە ءتىسباتپاس كورىنەر تالاي تاقىرىپتى وڭىنان ويسىراتىپ، شاپشاڭ قايىرىپ تاستايتىن كانىگى قا­لامگەر نە­بارى الپىس-جەتپىس بەتتىك شويىن شى­عار­ماعا باقانداي ەكى جارىم جىلىن باعىش­تاپتى. ويلانارلىق! باپ تا، شا­بىت تا كىلتيپانعا جاتپاسا كە­رەك. ەڭ ۇلكەن ماسەلە – مۇحاڭنىڭ ءوز-وزىنە قويعان اسا بيىك تالابى. ول – ءوزى قارشادايىنان اتى-جونىنە قانىق بوپ وسكەن، ءتىلى رۋحاني سول اكەنىڭ ولەڭىمەن شىققان، ەس ءبىلىپ، ەرجەتكەن شاعىندا دا ۇدايى جادىندا، جانىندا جۇرەتىن ۇلى اباي بەينەسىن، دانىشپان-اۋليە اقىن وبرازىن ويداعىداي سومداپ، جان-جاقتى جارقىراتىپ كورسەتۋ. مەنىڭشە، تالعامپاز ءسوز زەرگەرى وسى ما­ڭىز­دى بيىك­تەن تابىلعان...

كانە، دەرەكتى – عۇمىرباياندىق ءھام تاري­حي – تانىمدىق تولعاۋدىڭ كىلتاشار كورىنىسىنە ءۇڭىلىپ كورەيىكشى: «ازاتتىقتىڭ ءتورتىنشى جىلى، 1995 جىل، تامىز، شىڭ­عىستاۋدا ابايدىڭ ۇلان-اسىر تويى ءوتىپ جاتتى. سوڭعى كۇن، ساسكە، ساعات ون ءبىر، جاپىرلاي تىگىلگەن اپپاق ۇيلەردەن ارقان بويى ۇزاپ، الامان بايگەنىڭ باستالۋىن كۇتىپ تۇرعان ساتتە، ەتەگىنەن باسىنا دەيىن قاراعۇرىم تويتوبەگە كوزىم ءتۇسىپ ەدى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە، ارۋاقتىڭ قۋاتىنا قايران قالدىم. قايران قالدىم-ءالسىز لەپەس، الاشتىڭ رۋحى، قازاقتىڭ ايبىنى بولىپ، ءوز تويى – تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىن بۇكىل الەم اۋقىمىندا وتكىزىپ جاتقان اۋليە اتامنىڭ ايرىقشا تۋمىسىنا تابىنىپ، ەلبىرەي ءسۇيسىنىپ تۇرىپ قا­لىپپىن. ءدال وسى تۇستا ەكى شالعايى ۇزارا جازىلىپ، ورتاسى ويىسا ءيىلىپ كو­رىنگەن قاراۋىل توبەنى ەجەلگى تۇرىك­تىڭ قوس سارجالى ارىس ساداعى كەيىپتەس التىن نۇر كومكەرىپ تۇر ەكەن. كۇن ساۋ­لە­سىنىڭ اسەر، تاڭباسى ەمەس. باسقا ءبىر قۇبى­لىس، اقىلدان، سانادان تىس عاجايىپ. جان­دى، شۇعىلالى، التىن نۇردان يىلگەن الىپ ساداق ابايدىڭ ارۋاعىنا تارتقان الاش­تىڭ رۋحى ەكەن. مەن كوردىم».

ال ءبىز جۇرەك تولقىتار، جان تەربەتەر بۇل عاجايىپ ءساتتى كورگەمىز جوق. قادىر­مەندى مۇحتار اعانىڭ ءدال كوك جەلكەسىندە وتىرساق تا. ويتكەنى اللانىڭ مۇنداي سىيى-سيرەك ۇشىراسار قۇبىلىس كىم-كورىنگەننىڭ جانارىنا شالىنباسا كە­رەك. دەمەك، كوپتىڭ ءبارى بىردەي ەمەس، ميلليون­نان – بىرەۋ، مىڭنان – بىرەۋ، جۇزدەن – بىرەۋ، بالكىم ءتاڭىرىنىڭ ءوزى القاعان جالعىز نىسانالى پەندەسى! ابدەن مۇمكىن عوي.

اۋەلدەن قۇدىرەتتى تابيعاتتىڭ ءوزى قولدان جاساپ قويعانداي الىپ امفيتەاتر ايگىلى قاراۋىلدىڭ ءبىر پۇشپاعى ەسەپ­تەلەتىن بايگەتوبەنىڭ قۇتتى باۋرايىن ايما­لاي قۇشاقتاپ جاتىر. وسى ايماقتان اينالا-توڭىرەك قۇددى الاقانداعىداي كورىنەدى. تاقيا توبەنىڭ ەتەگىنە، ناق ورتاعا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ساۋلەتىمەن بوي كوتەرگەن دالا ساحناسى ءۇش كۇننەن بەرى دۋ-دۋمانعا ورانعان. ۇلان اسىر ۇلى تويدىڭ ءسان-سالتاناتى مەن قىزىق-شىجىعى مىنە وسى جەردە. اۋزىمەن قۇس ۇستاعان ايتىس­كەرلەر دوداسى، قۇيقىلجىتا ءان شىر­قاپ، كۇي توككەن ونەرپازدار باسەكەسى، دانا كەمەڭگەردى جىرعا قوسقان اقىندار ءمۇشايراسى بىرىنە-ءبىرى ۇلاسقان... ەندى بىردە قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارى بايگەنىڭ ءتۇر-ءتۇرى، كوكپار، كۇرەس سايىستارى قىز-قىز قايناعان... ۇلتىنىڭ جۇرەگىنە ۇيالا­عان الاشتىڭ باس اقىنىنىڭ ءورشىل ولەڭ­دەرى مەن سىرشىل اندەرى دە ءدۇبىرلى توي اسپانى استىندا تولاسسىز شالقيدى... كوشە- كوشە تارتىبىمەن تىگىلگەن مىڭعا تارتا اق­شاڭ­قان كيىز ۇيلەر قالاشىعىنىڭ دۋمانى دا ءبىر مەزەتكە باسىلمايدى-اۋ! ەرسىلى-قارسىلى تولقىنداي تەربەتىلگەن ءنوپىر حالىقتىڭ كول-كوسىر قۋانىشىن ءوز كوزىڭمەن كورۋ، جان- دۇنيەڭمەن سەزىنۋ قانداي عانيبەت. ەۋرازيانىڭ كىندىگى سا­نالاتىن قاسيەتتى دە، كيەلى نۇكتەدە – ۇلى ابايدىڭ جيدەبايىنداعى قيال قۇشاعى جەتپەس ءسان-سالتاناتتىڭ ءار-ءار تۇسىندا سۇيىكتى جازۋشىم، مەرەيى تاسىعان، ەڭسەسى اسقاق مۇحتار اعامەن الدەنەشە رەت ۇشىراسىپ جۇزدەسىپ قالعانىم دا ەستە. و باستا ءمان بەرمەگەنىم راس. ەندى قاراڭىز، كەرۋەن-ۋاقىتتىڭ وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى ۇلى وقيعاسى – اباي تويىن ەرىك­سىز جاڭعىرتىپ وتىرمىن. نە­گە ۇمىتايىن؟! بارلىعى دا ماڭگى وش­پەس­­تەي جادىمدا. تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇ­رىشىنان جينالعان جۇرت شاشاۋ شى­عارماي، قاتارلارىن سەيىلتپەستەن سە­مەي توپىراعىنا تاباندارى تيىسىمەن وبلىس ورتالىعىندا جاڭادان اسقاقتاي بوي كوتەرگەن ۇلى اقىننىڭ ورتالىق ادە­بي مەموريالدىق مۋزەيىندەگى ۇلتتىق قۇندى­لىقتارمەن تانىسۋعا اسىعادى. ءبىز دە سويتتىك. قالىڭ كوپپەن بىرگە ەنتەلەپ ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز يتەرە-ميتەرە مۇراجاي تابالدىرىعىن اتتاعاندا قارسى بەتتەگى قابىرعاعا ىلىنگەن ابايدىڭ ايگىلى فوتو-سۋرەتىن تاماشالاپ تۇرعان مۇحتار اعاعا جولىقتىق. جازۋشىنىڭ قولىن قىسىپ، اينەكتى رامانىڭ زەرلى جاقتاۋىنداعى انداتپا-جازۋعا ءۇڭىلدىم. «مەنىڭ بىلۋىمشە، مۋزەيدەگى ەڭ باعالى، ەڭ قۇندى ەكسپونات». مۇحاڭنىڭ ءسوزى ءالى كۇنگە قۇلاعىمنان كەتسەيشى... ەرتەڭىندە جيدەبايدا، اپ­پاق مۇنارالارى تامىلجىعان تامىزدىڭ ارايلى نۇرىنا شومىلعان ىرگەدەگى اباي­دىڭ عاجايىپ الىپ كەسەنەسىنە تاعزىم ەتۋ ءۇشىن جاياۋلاپ جوڭكىلگەن تاۋەپ ەتۋ­شىلەردىڭ ساپىنان كورىپ، قاۋىشىپ جا­تىرمىز. جۇرەكتەر سويلەپ تۇر. «الاشتىڭ ايبىنى ايدىندانىپ، ازات قازاعىمنىڭ رۋحى ءبىر كوتەرىلىپ قالدى-اۋ!».

ال مۇحتار اعا ماعاۋين وسىناۋ «اباي­­دىڭ سۋرەتى» ەسسەسىندە اقىننىڭ ءجۇز جىل­دىعىنا دايىندىق ءوتىپ جاتقان قار­بالاس كەزەڭنىڭ سۇلە ەلەسىن ءۇش-ءتورت اۋىز سوزبەن تۇيىندەپ جازىپتى. ءبىز سەكىلدى جيىرما جىلدىڭ و جاق-بۇ جاعى ەمەس-اۋ، تۇپ-تۋرا وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن بولعان كورىنىستى مەيلىنشە ءدال جەتكىزۋگە تىرىسادى. مەن وقىپ وتىرىپ، قايران قالعان ەدىم. ويتكەنى بالا مۇحتار ول ۋاقىتتا نەبارى بەس جاستا عوي.

سونىمەن مۇحاڭ ەلجىرەي تەبىرەنە جازعانداي «اباي تويى! بارعان – باقىت، بارماعان – ارمان». قازاق ەلى دۇركىرە­تىپ، دۇبىرلەتكەن ۇلى اسقا، ۇلى مەرەكەگە باس-اياعىنا دەيىن قاتىسىپ، باقىتقا بو­لەندىك. شۇكىر! ەندىگى ارمان – ۇلى وي­شىل اۋليەنىڭ قوس عاسىرلىق تويىن ۇر­پاق­تارىمىز كورگەي.

ۇلى ۇستازدىڭ تويىنان شات-شا­دىمان شابىتپەن ورالعان مۇحتار ما­عاۋين دە وي سۋاتىنىڭ ءمولدىر دە ءنارلى بۇلاعىن اعىتقان. كوپتەن مازالاپ، كو­كەيدە تۇزىلگەن شىرايلى، شۇيگىن شىعار­مانىڭ العاشقى شتريحتارى قاعازعا ءتۇ­سىپتى. «مەنىڭ جۇمىس بولمەمدە، جازۋ ستو­لىنىڭ سىرتىندا، كىتاپ سورەسىمەن استاسقان اباي سۋرەتى تۇر. مەن ءۇشىن سۋرەت ەمەس، ءتىرى تۇلعا...» وسىلايشا قىزىل ءتىل ۇشىنداعى سىرلى سوزبەن ورىلگەن اباي بەينەسىنە بايلانىستى تارتىمدى حيكايا لەيتموتيۆى جالىقتىرماي جەتەلەي بەرەدى، جەتەلەي بەرەدى. ءار ءسوزىن، ءار پىكىرىن، ءار ويىن جان-جاقتى سۇزگىدەن وتكىزىپ، ياعني مي دومناسىندا بالقىتىپ بارىپ اڭگىمە وربىتەتىن كىدى قالامگەر جالاڭدىققا ۇرىن­­باي، تابان تىرەر تياناق-تەتىكتى تىرەك ەتەدى. بۇل ماعاۋين ماشىعىنىڭ سارا­لىعىنا اۋەلدەن ءتان اينىماس قاسيەت. وزگەشە ادەت-مىنەز دەسە دە جاراسقانداي. ماسەلەن، اقىن تاعدىرىنا، اقىن تالا­يىنا، اقىن تاۋقىمەتىنە قاتىستى ايتپاق جۇرەك جاردى بايانىن ابايدىڭ فوتوعا تۇسكەن كەزدەگى كۇندەلىكتى كوڭىل كۇيىنەن، ءدال سول مەزگىلدە سىر تولقىتقان ولەڭدەرىنەن ىزدەيدى.

 اتاقتى جازۋشى اعامىز، ۇلى اقىندى تىكەلەي رۋحاني باباسى سانايتىن مۇحتار ماعاۋين «ابايدىڭ سۋرەتى» اتتى ەسسە-پوۆەسىندە 1896 جىلى تۇسىرىلگەن بارشاعا ءماشھۇر جالعىز فوتونى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ، نەبىر قىزعىلىقتى دەرەكتەردى العا تارتادى. ايتپاقشى، جازۋشى اعا­مىز كوپ رەتتە الگى فوتومەن بىرگە اۋەس­قوي سۋرەتشى پاۆەل دميتريەۆيچ لوبانوۆ­سكي (1857-1887) قارىنداشپەن تۋرا قا­راپ وتىرىپ سالعان اقىن سۋرەتىن دە نە­گىزگە الادى. ارينە، بۇل ميراس تا دال­دىك ءۇشىن تاپتىرمايتىن دايەك قوي. اس­كەري قىزمەتكەر «حالىق ەركى» توبىنا قاتىسقانى ءۇشىن روستوۆتان سەمەيگە ءتورت جىلعا جەر اۋدارىلعان. ابايمەن تانىسىپ، 1887 جىلى بەينەسىن سالعان. ءارى تانىمدىق، ءارى ەلەڭ ەتكىزەر دەرەكتى دايەكتەمەلەردى شەبەر توعىستىرا اڭگىمە وربىتەتىن سۇڭعىلا سۋرەتكەر ابايدىڭ فوتو-بەينەسىنە ءجىتى ءۇڭىلىپ قانا قويماي، ۇلى تۇلعانىڭ بولمىس-ءبىتىمىن، مىنەز-قۇلقىن، ادامي قادىر-قاسيەتىن، ءتاڭىر سىيلاعان وزگەشە دارىن قابىلەت تابيعاتىن عىلىمي دالەلدەر نەگىزىندە جان-جاقتى اشىپ كورسەتەدى.

جوعارىدا قاداپ ەسكەرتكەنىمىزدەي، ءبىتىم-بولجامى بولەك سترۋكتۋراعا قۇرىل­عان تۋىندىنى ويداعىداي ورىنداۋ ءۇشىن اۆتور ەستەلىك-اڭگىمەلەرگە كوبىرەك جۇ­گىنگەن. وندا دا «اناۋ ايتىپتى، مى­ناۋ ايتىپتى» ءتارىزدى ەكىنشى-ءۇشىنشى بىرەۋ­لەردىڭ دولبارى ەمەس، ابايدىڭ ءجۇزىن كورىپ، ءسوزىن تىڭداعان، ءتالىم-تاربيە­سىن الىپ، ونەگە-وسيەتىن ەستىپ وسكەن ەتجا­قىندارىنىڭ ساعىنىش پەن سىرعا تولى لەبىزدەرى.

مۇنىڭ كوپشىلىگى اباي تۇلعاسىن ءار قىرىنان جارقىراتىپ كورسەتۋگە، اقىن وبرازىن نانىمدى دا، شىنايى سومداۋعا، عۇلاما بەينەسىن حاس شەبەر بادىزشىدەي مۇسىندەۋگە سەپتىگىن تيگىزگەنى ءسوزسىز. ۇلكەن جۇرەكتى داناگويدىڭ ادامدىق قادىر قاسيەتى مەن مىنەز-قۇلقىن دا تەرەڭىرەك تانىپ بىلۋگە قۇلشىنعان قالامگەردىڭ جانكەشتى ىزدەنىسى اتويلاپ شالىنادى.

«ەجەلگى قازاقتىڭ ءسان-سالتاناتى دە­گەندە، ابايدىڭ ايرىقشا قۇمارتقان ءبىر ءىسى – بالۋان باپتاۋ. اس پەن تويدا ابايدىڭ اتى بايگەدەن كەلسە، بالۋانى تاعى جىعۋى كەرەك. تازا قازاقى مىنەز. تەك اباي ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى ماقتان عانا ەمەس، قىزىق. ويتكەنى اباي جيىن-تويسىز-اق بالۋان كۇرەستىرە بەرگەن. ايلاپ باپتاعان جىل بويى قولىندا ۇستاعان. بۇل رەتتەگى ابايدىڭ ەڭ اتاقتى بالۋانى – كەرەي بايقۇدا. جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن تۇيە بالۋان بايقۇدا تۋرالى كوپ دەرەك، قىز­عىلىقتى حيكايالار ساقتالعان. اباي بايقۇدانى قارقارالىدا، سەمەيدە، ومبىدا، كەرەكۋدە، ەل ىشىندەگى اتاقتى اس پەن ءدۇبىرلى تويدا تالاي كۇرەسكە سالعان.

قازاقتى دا، مۇڭعىل مەن تاتاردى دا، ورىس­تى دا جىعىپ بەرگەن. كەيىن قار­تاي­عاندا الدىنا مال سالىپ، باسىنا ءۇي تىگىپ، ءوز جۇرتىنا قۇرمەتپەن قايتارعان ەكەن... (ماعاۋيا قۇرىمباي ۇلىنىڭ اڭگىمەسى).

بۇل ەستەلىكتى اڭگىمەلەگەن ماعاۋيانىڭ اكەسى قۇرىمباي بىتەن ۇلى (1830-1902) جازۋشى اعامىزدىڭ باباسى بولىپ تابى­لادى. اقساقال ابايمەن جاقسى تانىس-ءبىلىس بولعان. بىردە جازعى جايلاۋدا با­ۋىر­دان جوتاعا شىققان اباي سۋى مول، ءشوبى شۇيگىن باقاناس وزەنىنىڭ بويىنداعى جازيراعا قاتتى قىزىعادى. ول زاماندا ەل تىعىز وتىرادى، بوس جەر جوق. سويتسە دە جاسى كىشى، باسى ۇلكەن دوسىنىڭ نيەتىن تۇسىنگەن قۇرەكەڭ اباي اۋىلىن ءوزىنىڭ اتا قونىسىنىڭ ەتەگىنە اكەلىپ قوندىرىپتى. سودان باستاپ سىيلاس دوستىقتارى بەكىپ، اعالى-ءىنىلى بوپ كەتەدى. اقىننىڭ اتاقتى «جاز» ولەڭى سەكىلدى بىرنەشە تابيعات ليريكاسى وسى شۇبارتاۋدىڭ سۇلۋ ساياسىندا دۇنيەگە كەلگەن. مۇحتار اعانىڭ ءوزى ۇدايى ارقالانىپ ايتىپ، جازىپ جۇرەتىنى بار: اباي اتام قۇرىمباي شا­ڭىراعىنا ء«سوز ۇستاعان ۇل تۋسىن، ەل ۇس­تاعان بي تۋ­سىن!» دەپ باتا بەرگەن كورىنەدى. ۇلى دا­نىشپاننىڭ اق تىلەگىن اللا تاعالا دا حوش كورىپتى دەيمىن مەن ىشتەي. راس. بۇل جاعدايدى بۇگىنگى ۇر­پاقتىڭ ءبىرى بىلسە، ەكىنشىلەرى حابارسىز عوي. عيبراتتى ىزگى ۇلگى-ونەگە وسىنداي بولار.

رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىن. جو­عا­رىدا ماعاۋيا قاريانىڭ ەستەلىگىندە ءسوز بولاتىن اباي اتامىزدىڭ جاۋىرىنى جەر يىسكەپ كورمەگەن تۇيە بالۋانى باي­قۇدانىڭ اپايى تاكەننەن مەنىڭ اكەم ورىنبايدىڭ اكەسى ەلشىبەك تۋادى.

سەنەسىز بە، قادىرمەندى وقۋشىم، جۇ­مىس بارىسىندا، جازۋ ۇستىندە مەن «ابايدىڭ سۋرەتىن» الدەنەشە مار­تە وقىپ شىقتىم. كەمىندە ءتورت-بەس رەت شىعار. قايىرا ءسۇزىپ تەكسەرە زەرت­تەپ ۇڭىلگەن سايىن بەل­گىلى جازۋشى مۇح­تار ماعاۋيننىڭ قات­پار-قاتپار ويلا­رىنىڭ بەيمالىم استار­لارىن ارشي تۇس­كەندەيمىن. سوقتالى ويلار سىلەمى قي­لى-قيلى سەزىمگە تۇسىرگەنى ءمالىم. ءار باي­لامىنىڭ، ءار پىكىرىنىڭ پسي­حولوگياسى مەن فيلوسوفياسىن جىتىرەك ۇعا تۇسكەندەيمىن. ۇلى تۇلعانىڭ بۇكىل بولمىس ءبىتىمىن تانىپ بىلۋگە قۇلشىنعان ادەبيەتىمىزدىڭ بۇگىنگى الىبى ماعاۋيننىڭ دە ماقسات-مۇراتىن سەزە تۇسكەندەيمىن.

سوندىقتان دا جۇرەك جوسىعىن تىڭ­داۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. دەمەك، جازۋشى كوزقاراسىن قاۋزاي تۇسسەك دەيمىز. اباي پورترەتىنە جانار جۇگىرتكەن مۇحاڭ ءوز داۋىرلەستەرىنەن موينى دا، ويى دا وزىق دارا دانىشپاننىڭ سىرت كەلبەتىنە، ءجۇرىس-تۇرىسىمەن، كيىم كيىسىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارادى. جاي عانا قارامايدى، قۇر انشەيىن تاماشالامايدى. كورەگەن، وتكىر وي-كوزىن «جۇمباق جاننىڭ» ارپالىستى كۇيزەلىسكە تۇسكەن ىشكى الەمىنە قادايدى. «بار كىلتيپان ءجۇرىس-تۇرىستا ەمەس. بى­راق ءجۇرىس-تۇرىس، ادەت-داعدىسىز ادامنىڭ وزىندىك كەيپى دە جوق» دەپ مۇلدەم وزگە­شە شەشىم، بولەكشە بايلام جاسايتىن اۆتور جيعان-تەرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، كەمەڭگەر اقىن مىنەزىنىڭ سىر-سيپاتىن سىرلى سوزبەن سۇلبالاۋعا ۇم­تىلادى.

«ابايدىڭ جاس كەزىندەگى، سىرت كوزگە بىردەن ۇرعان مىنەزى – تاكاپپار، مەنمەن­دىك. تىكە، شۇعىل سويلەۋ، كىمدى بولماسىن با­سىپ وتىرۋعا تىرىسۋ. ومىردەگى ور­نىن تانىماعان، ماڭگىلىك مۇراتىمەن تابى­س-­­­­­
پا­عان كەزدەگى سىرتقى تولقىن. اقىل دارياسى كەنەرەسىنە جەتىپ، جاسى توق­تالعان كەزدە بايسال سابىرعا كوشەدى. بىراق ءالى دە استام. كوپ ۇزاماي، ماڭگىلىك كوركەم شىعارمالارى دۇنيەگە كەلىپ، ونەرى كەمەلىنە تولعان شاعىندا دانالىق كەيىپكە، اۋليە كەبىنە كوشەدى. ۋاقىت وزا كەلە، ۋايىم قابىنداپ، ەل مۇڭى جەكە باس قايعىسىنا استاسقان شاقتا، ءوزى ايتقانداي، ء«ىشى ولگەن، سىرتى ساۋ»، بار تىرشىلىگى تۇيىق، ءيى جۇمساق، مىنەزى كەشىرىمدى، ءتاۋ­باسى مول، مۇڭدى بەينەگە اينالعانىن كورەمىز. ءوزىنىڭ ويلى، سىرلى، ورنەكتى جازۋىن الدانىش قىلادى، قۇداي ءسوزى قۇراننان سۇيەنىش تابادى...».

پسيحولوگ قالامگەردىڭ توقتامدى تۇ­جى­رىمى ەلەڭ ەتكىزەرى داۋسىز. كوپ ەستىل­مەگەن، ءجيى جازىلماعان وداعاي پىكىر. زەر­دەلەسەك اناۋ ايتقانداي اۋىتقۋشىلىق سەزىلمەيتىن سەكىلدى. كەرىسىنشە مۇحاڭنىڭ ءوزى مەگزەگەندەي «جۇتاڭ دەرەكتەردەن» شىم-شىمداپ تۇزىلگەن باتىل نوبايدىڭ كەسكىن-كەيپى انىق بەدەرلەنگەندەي. نا­نىمدى! شىنايى!

ىلكىدە ەسكەرتكەنىمىز بار، جازۋشى بۇل تۋىندىسىندا اباي وبرازىن سومداۋدا وزگەشە ءورىس، سونى تىنىس تانىتادى. رو­مانعا بەرگىسىز جەتپىس بەتتىك سىر-سيپاتى بولەك دياپوزوندى دۇنيەنىڭ كوتەرگەن جۇگى ءزىلماۋىر. تاريحي-تانىمدىق، دە­رەكتى ەسسەنىڭ ويعا شومدىرار تولعاقتى تۇستارى جەتكىلىكتى.

قابىرعالى قالامگەردىڭ جوعارىدا ءسوز ەتكەن ەسسەسى تۋرالى وي-تولعاۋىمىزدى مۇحاڭ­نىڭ ءوز سوزىمەن تۇيىندەگىم كەلەدى.

– البەتتە، ابايدىڭ ەڭ ايشىقتى سۋرەتى – ونىڭ ماڭگىلىك مۇراسى. بىراق ۇلى مۇرا – قۇدىرەتتى رۋحتان عانا تۋىنداماق، ال قۇدىرەتتى رۋح – قۇداي سۇيگەن تۇلعاعا عانا دارىماق. قازاق ارۋاق قونعان دەيدى. ارۋاق قونعان! الاشتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ بەس ءجۇز جىلدىق تاريحىندا ارۋاق قونعان ءۇش-اق ادام بولدى: شالكيىز جىراۋ، بۇحار جىراۋ جانە اباي. بۇلاردىڭ ىشىندە بىزگە ءبىرشاما تولىق جانە ناقتى جەتكەنى – اباي عانا. سول ابايدىڭ ءوزى بويىنداعىنى تۇگەل شىعارۋعا مۇمكىندىك تاپپادى. ەكى الاقانى دا جابىق، جۇمباق قالپىندا كەتتى. بىراق بارىنا ءتاۋبا!

 

جانات ەلشىبەك،

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

تسيرك - الەم نازارىندا

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار