بايقاپ وتىرساق, بار سياقتى. «كوپ اسقانعا – ءبىر توسقان» قايتسە دە بولادى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدارداعى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى 324 زاڭسىز ارەكەت اشكەرەلەندى. اۋىز جالاسقان 196 سىبايلاس سازايىن تارتىپ, جەمقورلىق فاكتوسى بويىنشا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەردى. وكىنىشتىسى سول, اتالعان 196 جەمقوردىڭ 82-ءسى ءتۇرلى دەڭگەيدە ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ جۇرگەن باسشىلار بولىپ شىقتى. ەل مۇددەسىن ەلەمەگەن پاراقور دا, مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرامىن دەپ, «حالىقتىڭ قامىن ەمەس, مالىن جەگەن» ءجۇزى قارا جەمقور دا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار كەزىندە ەل سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرگەن «پايداقور» دا, قىزمەتىن اسىرا پايدالانعان پىسىقاي دا وسى 196-نىڭ اراسىنان تابىلادى. مۇنداي «باسشىلاردى» باسشى دەۋگە دە اۋىز بارمايدى. باستىقتىڭ ءوزى قاستىق جاساعان سوڭ, وڭگەسى قاراپ قالسىن با؟ قارامايدى.
جۋىردا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى 2020 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىن قورىتىندىلاپ, تىركەلگەن سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنىڭ 10%-عا تومەندەگەنىن العا تارتتى. ارينە بۇل جۇمىستار اتالعان ۆەدومستۆو تاراپىنان جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى الدىن الۋ – اعارتۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى و.بەكتەنوۆ بايانداعانداي, ەسەپتىك كەزەڭدە اسا اۋىر قىلمىستى انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ 3 ەسەگە, اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ 10%-عا ارتىپ وتىر.
وسىلاي دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتا بەرگەندە, تازىمىز كورىنىپ قالماسى بار ما؟ مىنا سوراقىلىققا قاراڭىز, جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋمەن قاتار, وسى ارسىزدىقپەن اشكەرەلەنگەن تۇلعالاردىڭ سانى ارتىپتى. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدى – 28, وبلىستىق دەڭگەيدەگى – 65, قالالىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى – 72 باسشىنىڭ باسسىزدىعى انىقتالىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ ۇلگەردى. وتەلگەن زالال سوماسى 33,3 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعىدان دا اسىپ ءتۇستى. زاڭعا سايكەس, مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە بەرىلەتىن سىيلىقتىڭ ءوزى 2 اەك-تەن, ياعني 5 مىڭ تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەكتىگىن ەسكەرسەك, مىڭ ەمەس, ملن ەمەس, ملرد-تاپ جۇتا بەرگەن باسشىلارعا نە دەۋگە بولادى؟ بۇل ازداي ساتىپ الۋ مونيتورينگى ناتيجەلەرى بويىنشا 6 ملرد تەڭگەگە جۋىق بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋدىڭ جولى كەسىلىپتى.
قىنجىلتاتىنى سول, جارتى جىلدا جاعىمسىز ارەكەتكە بارىپ ۇلگەرگەن الگى ءار بەسىنشى جەمقور – مەملەكەتتىك ورگاننىڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ باسشىسى. سوندا دەيمىز-اۋ, وتكەننەن ساباق دەگەن بولماۋشى ما ەدى؟ «وتكەن» دەپ اتا تاريحتى قوزعاپ, عاسىر قاتپارىن قازبالاپ جاتقان جوقپىز. بىلتىر عانا 196 جەمقوردىڭ قولىنا كىسەن سالىنعان جوق پا ەدى؟ باسقاسى باسقا, ارىپتەسى اشكەرەلەنىپ جاتقانى تۋرالى حاباردان ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ وتىرعان تۇلعانىڭ مۇلدەم بەيمالىم بولۋى مۇمكىن ەمەس جاعداي. «وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋادى». بىلە تۇرا بىلمەۋ مەن كورە تۇرا كورمەۋدىڭ كەرى – وسى!
ءال-فارابي «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەيدى. ەل باسقارۋ ىسىنە جەتكەن قابىلەتتىڭ مەملەكەتتىڭ مۇلكىنە قول سۇقپاۋ ۇستانىمىنا جەتپەي قالعانىن كورىپ, قايران قالاسىز. بالكىم, ءبىز بىلمە بەرمەيتىن «باسشى بولساڭ جاساپ قال – ءالىڭ جەتكەنشە اساپ قال» دەگەن ۇران, جوق ۇستانىم قالىپتاستى ما ەكەن؟ ايتپەگەندە, جەمقوردىڭ سانى جىل ساناپ ارتۋدىڭ ورنىنا, كەمۋى كەرەك ەدى عوي دەگەن ويدا قالامىز.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدارداعى سوراقىلىق سونداي بولعان سوڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور وڭسىن با؟ وڭىپ تۇرعان جوق. اتالعان سەكتور ۇيىمدارىنىڭ اراسىندا جەمقورلىققا ەڭ بەيىم «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق قىزمەتىندە 45 تۇلعاعا قاتىستى 81 جەمقورلىق قىلمىس تىركەلىپ, 34 تۇلعا سوتتالدى. 45 تۇلعاعا – 81 ءىس!!! ارقايسىسى ءبىر اساپ, ەكى جەگەن دەگەن ءسوز. ءتىپتى كەيبىر باسشىلار ۆاگونداردى كەدەرگىسىز وتكىزۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردەن ءىرى كولەمدە پارا بوپسالاۋمەن اينالىسىپ, ۇيىمداسقان قىلمىستىق سحەما ارقىلى زاڭسىز بايىپ ۇلگەرىپتى. بۇعان دەيىن جازعانىمىزداي, قۇنى 5 مىڭ تەڭگەدەن اسقان سىيلىقتىڭ ءوزى پارا رەتىندە ەسەپتەلىپ جاتقاندا, بۇلار پارا سوماسىن 100 مىڭنان 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىپ وتىر. قاي بەتىمىزدى شىمشيىق؟
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاعدايىنا قايتىپ ورالايىق. قولىمىزعا تۇسكەن دەرەككە سەنسەك, وتكەن جىلدان بەرى 1590 لاۋازىمدى تۇلعا جەمقورلىق ماسەلەسىنە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, 213-ءى قىزمەتىنەن ايىرىلعان كورىنەدى. سونىمەن قاتار قول استىنداعى قىزمەتكەرىنىڭ ارەكەتىن جوندەپ قاداعالاي الماعان 648 باسشى دا جازاسىن الىپتى.
قىزمەتكەردىڭ اركەتىنە قاراي باسشىسىن جازالاۋ ماسەلەسى بۇعان دەيىنگى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ەكى ۆەدومستۆوعا ءبولىنىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى بولىپ قايتا قۇرىلۋىنان باستاۋ الدى دەۋگە بولادى. وسىلايشا وتكەن جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ءوز الدىنا وتاۋ قۇرعان بولاتىن. بۇل قادام سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى.
مۇمكىندىك دەپ دەربەس دەپارتامەنتتىڭ قۇزىرىن كەڭەيتكەن قۇجاتتى ايتۋعا بولار ەدى. وتكەن جىلى 26 قاراشادا پرەزيدەنت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناماداعى جاڭا تولىقتىرۋلار پاكەتىنە قول قويىپ, ول 10 جەلتوقسانىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن ەدى. ياعني باعىنىشتى قىزمەتكەرى جەمقورلىققا جول سالعان بولسا, ساياسي قىزمەتشى دە لاۋازىمىنان ايىرىلادى.
الايدا قاراپايىم حالىق بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ءالى دە بولسىن تولىق تۇيسىنە قويعان جوق سياقتى. ەڭ الدىمەن «ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دەگەن كىم؟» دەگەن ماسەلەگە توقتالايىق. ساياسي قىزمەتكەر – مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىنىپ, ەسەپ بەرەتىن مينيسترلەر مەن ونىڭ ورىنباسارلارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى. سونداي-اق نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارى مەن وبلىس اكىمدەرى, ولاردىڭ ورىنباسارلارى, اۋدان اكىمدەرى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اليك شپەكباەۆ باسشىلاردى قىزمەتتەن بوساتۋدىڭ تىكەلەي تەتىكتەرىن Facebook-تەگى ءوزىنىڭ جەكە پاراقشاسىندا بىلاي تۇسىندىرەدى: «ساياسي باسشىنىڭ ءوز قىزمەتىن دوعارۋعا ءوتىنىش بەرۋىنىڭ باستى شارتى – وعان تىكەلەي باعىنىشتى قىزمەتكەرگە قاتىستى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمىنىڭ بولۋى نەمەسە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق ءىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى (امنيستيا, شىنايى وكىنۋ, تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋى جانە ت.ب). باسشىنىڭ جۇمىستان كەتۋگە ءوتىنىش بەرەتىن مەرزىمى – 10 كۇنتىزبەلىك كۇن. ەكىنشى شارت – تىكەلەي باعىنىشتى قىزمەتكەر جاساعان قىلمىستىڭ باسشىنىڭ ساياسي لاۋازىمعا تاعايىندالعان كۇنىنەن باستاپ 3 اي وتكەننەن كەيىن جاسالۋى».
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «قىزمەتتەن كەتۋ» تۇسىنىگى تەك ساياسي قىزمەتشىلەرگە قاتىستى قولدانىلادى. جۇمىستان كەتۋدى قابىلداۋ نەمەسە قابىلداماۋ – ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى تاعايىنداعان تۇلعانىڭ قۇزىرەتىندە. ياعني ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانانىڭ اكىمدەرى ءۇشىن – پرەزيدەنت, ۆيتسە-مينيسترلەر ءۇشىن – پرەمەر-مينيستر, وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانا اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى ءۇشىن – وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانانىڭ اكىمدەرى قۇزىرەتتى تۇلعا رەتىندە سانالادى.
«مۇنداعى ماسەلە ۇجىمدا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدى ءوز مىندەتىندە جۇيەلى تۇردە ەلەمەۋگە قاتىستى بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – باسشىلاردى ءوز ۇجىمدارىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋمەن جانە ەسكەرتۋمەن ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە اينالىسۋعا ماجبۇرلەۋ», دەيدى ا.شپەكباەۆ.
P.S. «بەتەگە كەتسە – بەل قالار, بەكتەر كەتسە – ەل قالار, بەرەكەڭ كەتسە – نەڭ قالار؟!» دەيدى حالقىمىز. بۇرىنعىنى قايدام, بۇگىنگىنىڭ «بەكتەرى» قۇر كەتپەي, مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىمەن قالتاسىن قالىڭداتىپ, قارنىن قامپايتىپ كەتىپ جاتىر. وعان ءوزىمىز دە, كوزىمىز دە ۇيرەنىپ الدى. كوز ۇيرەنگەنى بىلاي تۇرسىن, وسى قامسىزدىعىمىز كەلە-كەلە ەتىمىزدەن ءوتىپ, سۇيەگىمىزگە سىڭبەسە جارار ەدى. ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسقان «بەكتەر» كەتۋىن كەتىپ جاتقانىمەن, جاعداي وڭالا قويعان جوق. ەندى قايتپەك كەرەك؟ ويلانارلىق جايت...
