تاراتا ايتار بولساق, 1996 جىلعى ناۋرىزدا «گولد پۋل» كومپانياسى «قازاقالتىن»اق-نىڭ قارىزدارىن وتەۋ, ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭعىرتۋ, قولايلى قارجىلىق جاعداي جانە ءتيىمدى نارىقتىق ستراتەگيا جاساۋ ماقساتىندا اتالعان كاسىپورىندى باسقارۋىنا العان. «گولد پۋل» كەلىسىمشارت بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الماعان. ۇزاق ۋاقىت بويى تولەنبەگەن جالاقى بويىنشا كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىنداعى بەرەشەگى تۇراقتى تۇردە وسكەن. نەگىزىنەن جۇمىس ىستەمەيتىن التىن وندىرەتىن كەنىشتەردىڭ (اقسۋ, جولىمبەت جانە بەستوبە) جۇمىسى جولعا قويىلماعان. كاسىپورىننىڭ باسقا التىن كەن ورىندارىنداعى شاحتالار قاراۋسىز قالىپ, سۋ باسقان. كاسىپورىندا وندىرىستىك قۋاتتاردى جاڭارتۋ جانە قاجەتتى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن, كەندى قايتا وڭدەۋ جانە التىن ءوندىرۋ جولعا قويىلماعان. سودان كاسىپورىننىڭ جۇمىسشىلار مەن مەردىگەرلەر الدىنداعى قارىزدارى وسە بەرەدى. باسقارۋشى كومپانيا ءوزىنىڭ قارجىلىق دارمەنسىزدىگىن كورسەتەدى جانە ءىس جۇزىندە بانكروتقا ۇشىرايدى. ءساتسىز جۇمىس ناتيجەسىندە جۇمىسشى اۋىلدار جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىن بولمادى جانە ولاردىڭ تۇرعىندارى زارداپ شەكتى. بىرنەشە رەت جاسالعان ەسكەرتۋلەردەن جانە كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە ۋاقىت بەرىلگەننەن كەيىن, اتالعان جۇيەلى بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى 1997 جىلعى تامىزدا باسقارۋشى كومپانيامەن كەلىسىمشارت بۇزىلعان.
«گولد پۋل» كومپانياسى كوپ ۇزاماي مەملەكەتتىك ورگاندارعا قارسى باسقارۋ كەلىسىمشارتى بويىنشا حالىقارالىق كوممەرتسيالىق تورەلىككە جۇگىنگەنىمەن, سودان كەيىن ول ەشقانداي وندىرىستىك قادامدار جاسامادى. وسىلايشا, ول زاڭدى ءراسىم شەڭبەرىندە ءوز تالاپتارىن تالاپ ەتۋدى توقتاتادى. كەلىسىمشارتقا قولدانىلاتىن قازاقستاندىق زاڭناماعا سايكەس تالاپ قويۋ مەرزىمى 2000 جىلى اياقتالادى.
وسىعان قاراماستان, جوعارىدا كورسەتىلگەن وقيعالاردان 17 جىل وتكەن سوڭ, 2014 جىلعى اقپاندا تالاپكەر تاراپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا 1989 جىلعى كۇردەلى سالىمداردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەڭەستىك-كانادالىق كەلىسىمدى نەگىزگە الا وتىرىپ, داۋ تۋرالى حابارلاما جىبەردى. 2016 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تالاپكەر تورەلىك تالقىلاۋعا باستاماشىلىق جاسايدى. ءىس جۇزىندە ءاربىر تورەلىك پروتسەسس يۋريسديكتسيا, داۋدىڭ ءمانى جانە تالاپ قويۋ سوماسىن باعالاۋ ماسەلەلەرىن قاراۋدى قامتيدى. وسى باعىتتاردىڭ ارقايسىسى مۇقيات دايىندىقتى جانە ماتەريالداردى جيناۋدى قاجەت ەتەدى. 2014 جىلدان باستاپ ادىلەت مينيسترلىگى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ كونسۋلتانتى الداعى تالقىلاۋدا دالەلدەمە بازاسىن جيناۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزەدى. قازاقستان ءوزىن مىندەتتەمەلەرىمەن بايلانىستى دەپ سانامايتىن 1989 جىلعى كەڭەستىك-كانادالىق كەلىسىمنىڭ ەلىمىزگە قولدانىلۋى تۋرالى تالاپكەردىڭ مالىمدەمەسىنە بايلانىستى, تورەلىك نارازىلىقتارىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى. مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەرگە تالداۋ جاسالدى, ەل تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ ءارتۇرلى كەزەڭدەردەگى مۇراعاتتىق قۇجاتتار, سونداي-اق ديپلوماتيالىق نوتالار, ۇكىمەتارالىق دەڭگەيدەگى مالىمدەمەلەر, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ حات الماسۋلارى, جازبالارى تابىلدى جانە مۇقيات زەرتتەلدى.
بۇل كەڭەستىك-كانادالىق كەلىسىم بويىنشا قازاقستاننىڭ قانداي دا ءبىر قۇقىقتىق ميراسقورلىعىنىڭ جوقتىعى تۋرالى مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىن نىعايتۋعا ىقپال ەتتى. 1990 جىلدارداعى زاڭنامالىق بازا دا تالداندى, ول تورەلىك سوت تالاپ ارىز بەرىلگەنگە دەيىن ايتارلىقتاي وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. سونىمەن قاتار كۋاگەرلەردى ىزدەۋ جانە تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ولاردىڭ ايعاقتارى 1989 جىلعى كەلىسىم بويىنشا ەلدىڭ مۇراگەرلىگىنىڭ بولماۋى, ۇكىمەت تاراپىنان باسقارۋ تۋرالى كەلىسىمشارت ەرەجەلەرىن بۇزۋشىلىقتاردىڭ بولماۋى تۋرالى كوزقاراستى نىعايتتى. بۇلار تورەلىك تالقىلاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. وقيعالار مەن ماتەريالداردىڭ ەلدىڭ مۇراعاتتارىنا بەرىلۋىنە بايلانىستى قۇجاتتاردى ىزدەۋ جانە تالداۋ بويىنشا بىرەگەي جۇمىس ۇيىمداستىرىلدى. ادىلەت مينيسترلىگى مەن كونسۋلتانت قىزمەتكەرلەرى اقمولا وبلىسى (كوكشەتاۋ جانە ستەپنوگور قالالارى) ارحيۆتەرىنىڭ, قازاقستان ۇلتتىق ءارحيۆىنىڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ, الماتى جانە نۇر-سۇلتان قالالارى ارحيۆتەرىنىڭ قورلارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەرىنىڭ ماتەريالدارىن زەردەلەدى. ناتيجەسىندە ونداعان مىڭ قۇجات قارالدى.
سونىمەن بىرگە وقيعالاردان كەيىن 17 جىل وتكەن سوڭ وسى تورەلىك تالقىلاۋ قوزعاعان جانە وسى ۋاقىت ىشىندە التىننىڭ قىمباتتاعان باعاسىن ەسكەرە وتىرىپ, ميلليارد دوللارعا جۋىق وتەماقى تالاپ ەتكەن تالاپكەر كوپ جىل بۇرىنعى وقيعالاردى قاتتى بۇرمالاپ, باستاپقىدا جاسىرۋعا تىرىسقان فاكتىلەر مەن قۇجاتتارعا قايشى كەلەتىن جالعان شاعىمداردى اگرەسسيۆتى تۇردە ۇسىندى. سونداي-اق كانادا ورگاندارى تورەلىككە مازمۇنى سونشالىقتى وڭدەلگەن قۇجاتتاردى ۇسىنعانىن, ولاردى وقۋ مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن قورعاۋ بويىنشا جۇمىستى قيىنداتتى, الايدا مينيسترلىك جانە كونسۋلتانت قاجەتتى دالەلدەردى الىپ, شىندىققا قول جەتكىزە الدى.
ءىس بويىنشا تىڭداۋلار 2019 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا پاريج قالاسىندا (فرانتسيا) ءوتتى. ناتيجەسىندە حالىقارالىق تورەلىك تريبۋنال قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1989 جىلعى كەڭەستىك-كانادالىق كۇردەلى سالىمداردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىممەن بايلانىستى ەمەس دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. تريبۋنال تالاپكەردىڭ قازاقستان مەن كانادا وسى كەلىسىم بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ قۇقىقتىق ميراسقورلىعى تۋرالى ء«ۇنسىز كەلىسىمگە» («tacit agreement») قول جەتكىزگەنى تۋرالى ءۋاجىن قابىلدامادى. تريبۋنالدىڭ قورىتىندىسى, اتاپ ايتقاندا, جاڭا دالەلدەرگە سۇيەنەدى جانە «World Wide Minerals Ltd.» پەن پول كارروللدىڭ اتىنان باستالعان تورەلىك ىسىندەگى باسقا تريبۋنالدىڭ بۇدان بۇرىن جاساعان قورىتىندىسىنان وزگەشە.
تريبۋنال تالاپكەردى قازاقستاننىڭ وسى تورەلىك شەشىمگە قول جەتكىزۋ جولىنداعى بارلىق شىعىندارىن وتەۋدى مىندەتتەدى.
«گولد پۋل» تالابى – كۇماندى فاكتىلەرگە نەگىزدەلگەن اربيتراج ارقىلى «ينۆەستورلار» دەپ اتالاتىنداردىڭ اقشا تابۋعا ارنالعان تاعى ءبىر ارەكەتى. تورەلىك تريبۋنالدىڭ شەشىمى قازاقستاندا وسىنداي اگرەسسيۆتى ارەكەتتەرگە قارسى تۇرا الاتىن قازىرگى زامانعى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا قاجەتتى رەسۋرستار مەن سەنىمدى شەتەلدىك كەڭەسشىلەر توبى بار. سونىمەن قاتار سوتتار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار قاجەتتى تاجىريبە جيناقتايدى. مۇنىڭ ءبارى تورەلىك پروتسەستەردە ءتيىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى قازاقستاننىڭ ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ.
