ساياسات • 31 شىلدە، 2020

توعىزىنشى تەرريتوريا: حالىق ءوسىمى قانداي دەڭگەيدە؟

974 رەت كورسەتىلدى

دۇنيە ءجۇزىن تىعىرىققا تىرەگەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى قازاقستاندى دا اينالىپ وتكەن جوق. وتپەگەنى بىلاي تۇرسىن، اۋرۋ اسقىنعان سايىن ادام شىعىنى دا كوبەيىپ بارادى. ادامزات بالاسىن قىناداي قىرىپ، ورمانداي وتاپ جاتقان جالماۋىز ىندەتتىڭ كەسىرىنەن الەمدە 608 مىڭنان استام ادام كوز جۇمسا، سونىڭ 585-ءى – ءوز وتانداسىمىز. ونىڭ ۇستىنە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بيىلعا جوسپارلانعان حالىق ساناعىن ۇكىمەتكە كەلەسى جىلعا يگەرۋدى ۇسىندى. وسىنى ويعا العان سايىن ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋالعا دا الاڭدايتىن بولدىق. كوبەيۋدىڭ ورنىنا كەمىپ، ءبۇر جارۋدىڭ ورنىنا سەمىپ كەتپەسەك ەكەن دەيمىز.

سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى

ءيا، الىس-جاقىنداعى اسىلدارىمىز اجالدىڭ قۇرىعىنا ىلىگىپ، قارا جامىلعان قازاق ەلىنىڭ قابىرعاسى قايىسىپ-اق تۇر. ءتىپتى 13 شىلدە – ەلىمىزدە وسى ىندەتتەن قايتىس بولعان ازاماتتاردى ەسكە الۋعا بايلانىستى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى دەپ بەلگىلەندى. ولاي ەتپەسكە وزگە شارا قالدى ما؟

ادامنىڭ ءومىرى قاشان دا قىمبات. «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ءوزىن دەموك­رات­يا­لىق، زايىرلى، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىق­تى­رادى، ونىڭ ەڭ قىم­بات قازىناسى – ادام جانە ادام­نىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى». اتا زاڭ وسىلاي دەيدى. ەندەشە، قاي مەملەكەتتىڭ بولسىن دامۋ داڭ­عىلىن دارالايتىن فاكتور – حالىق سانىنىڭ ءوسىمى ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دە مەرەيىن ارتتىرىپ، ىرىسىن ەسەلەيتىن وسى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ماسەلەسى بولىپ وتىر.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­تر­­لىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى كەلتىرگەن مالىمەتكە سەنسەك، 2020 جىلعى 1 ماۋسىمدا ەلىمىزدەگى حالىق سانى 18735،9 مىڭ ادامعا جەتىپتى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى 1 ماۋ­سىممەن سالىستىرعاندا حالىق سانى 246،2 مىڭ ادامعا نەمەسە 1،3%-عا وسكەنىن باي­قا­تىپ وتىر. ال ەڭ كوپ جالپى ءوسىم ەلىمىزدىڭ ءۇش ايماعىندا: الماتى (62 مىڭ ادام)، نۇر-سۇلتان (54،5 مىڭ ادام) قالا­لا­رى مەن تۇركىستان وبلىس­ىندا (35،5 مىڭ ادام) تىركەلدى.

عالىمداردىڭ پايىم­دا­­ۋىن­­­­شا، حالىق سانىن ارتتى­رۋ­­دىڭ ەكi جولى بار كورىنەدى. سونىڭ العاشقىسى تابيعي وسiمگە نەگىزدەلسە، كەيىنگىسى قانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا ورالتۋعا قاتىستى بولىپ وتىر. الدىمەن تابيعي ءوسىم ماسە­لە­سىنە توقتالايىق. تابيعي ءوسىمنىڭ ارتۋى ءۇشىن ەڭ بىرىن­شى­دەن انالار قاۋىمىنىڭ جاع­دايىن جاقسارتۋعا قاتىستى جا­سالاتىن كومەكتى ارتتىرۋ قا­جەت. سونىمەن قاتار انا­لار­دىڭ جاردەماقىسىن ءوسىرۋ مەن ولارعا كورسەتىلەتىن مەدي­تسي­نا­لىق كومەكتى دە جۇيەلى جولعا قويعان ءجون بولار ەدى. ەلىمىزدە تابيعي ءوسىم وڭ باعىتقا يە دەگەنىمىزبەن، حالىق سانىن ارتتىرۋدى ىنتالاندىراتىن ناقتى باع­دار­لا­ما، مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى جوقتىڭ قاسى.

بۇلاي بولماۋى كەرەك ەدى. سەبەبى مەملەكەت قاشان دا ادامي رەسۋرسقا مۇقتاج. الايدا بۇل مۇقتاجدىقتى جە­كە­لەگەن وتباسىلار سەزىنە مە؟ جوق. نارىق زامانىنا بويى ۇيرەنە قويماعان وتان­داستارىمىز مويىنعا جاۋاپ­ك­ەرشىلىك الىپ، ومىرگە بالا اكەلگەن سوڭ، ونى ءوسىرىپ-جەتكىزۋدى، باسپاناسىنىڭ شارشى مەترىن كەڭەيتۋدى ويلايدى. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس. سوندىقتان تۋدى ىنتالان­دى­رۋ ماسەلەسىندە وزگە ەلدەر­دىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرۋگە بولار ەدى. ماسەلەن، كورشى رەسەي فەدەراتسياسىندا بالالى بولعان وتباسىعا 446 617 رۋبل تولەنەدى. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا شاققاندا بۇل سوما 2 590 378 تەڭگەنى قۇرايدى. قازاقستانداعى قاي اتا-انا مەم­لەكەتتىڭ وسىنداي قول­دا­ۋىن كورىپتى؟ وسىعان قاراپ ەلىمىزدە تۋدى ىنتالاندىرۋ شارالارىن قولعا الۋ قاجەت-اق دەيمىز. اۋماعى 2 724 902 شارشى شاقىرىمدى قۇراپ، جەر كولەمى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى ورىنعا تابان تىرەگەن قازاق ەلى ءۇشىن 18 735،9 مىڭ ادام دەگەن تىم از ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ال حالىقتا قانداي دا ءبىر ءوسىم بولۋى ءۇشىن ءار ايەل كەمىندە ومىرگە ەكى بالا اكەلۋى ءتيىس. ستاتيستيكا كوميتەتى كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك، وتكەن جىلى حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 269 182-ءنى قۇراپ وتىر.

ارينە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىز ىرگەسىن بەكىتىپ، سىرتقى جانە ىشكى ساياسي ۇستا­نى­مىن قالىپتاستىرىپ، ەكو­نوميكاسىن جاڭا دەڭگەي­گە كوتەردى. قوعامدى جاڭ­عىر­تۋ­دىڭ ۇتىمدى جولىن تا­ۋىپ، دەموگرافيا سالاسىنداعى جا­عىمسىز ۇردىستەردى ەڭسەرە ال­دىق. ەندىگى ماسەلە – حا­لىق سانىن ارتتىرۋدىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاپ الۋ. بۇل رەتتە ءبىز ەلىمىزدەگى الەۋ­­­مەتتىك-دەموگرافيالىق جاع­­­­­­داي­دى زەرتتەپ جۇرگەن عا­­لىم، پروفەسسور ۆالەريا كوزي­نانىڭ «قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق تاريحى» اتتى ەڭبەگىنە كوز جۇگىرتتىك.

«تۋدىڭ تومەن كورسەتكىشى مەن اجىراسۋدىڭ كوپتىگى، جاس­تاردىڭ وتباسى قۇرۋعا قۇ­لىق­سىزدىعى – تابيعي وسىمگە توسقاۋىل بولىپ وتىر. سون­داي-اق ءولىم-ءجىتىم مەن ءتۇرلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلار دا ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق اح­ۋال­دىڭ جاقسارۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ايەلدەر مەن وتبا­سى­لاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى قۇ­قىق­تارىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭ­گەي­دە قامتاماسىز ەتىلمەۋى، رەپ­رودۋكتيۆتى ايەلدەردىڭ دەن­ساۋلىعىنىڭ تومەندىگى، وتباسىن جوسپارلاۋ ادىستەرىنىڭ دامىماۋى، تۇسىكتەردىڭ كوپ بولۋى، انالاردىڭ ءولىمى، وسى­نىڭ ءبارى-ءبارى ەلىمىزدەگى تا­بيعي وسىمگە قولبايلاۋ بولادى. الايدا وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە كوز جۇگىرتەتىن بولساق، مۇنداي ماسەلەلەردى بۇگىننىڭ وزىندە شەشۋگە بولار ەدى. سوندىقتان مەملەكەت پەن قوعام شەشىمى تابىلاتىن ناقتى ماسەلەلەردى قاراستىرۋى قاجەت»، دەپ جازادى ۆ.كوزينا. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جاعدايدا ەڭ الدىمەن رەپرودۋكتيۆتى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قور­عاي­تىن زاڭنامانى كۇشەيتىپ، حالىقتى، سونىڭ ىشىندە جاس­تاردى وتباسىن قۇرۋعا ىنتا­لان­دىرعان ءجون.

ارينە تابيعي ءوسىم ماسەلە­سىن­دە ادامي فاكتوردى دا ەسكە­رۋ­سىز قالدىرۋعا بولمايدى. انالاردىڭ كوزقاراسى اسا ماڭىزدى. وسى ورايدا ءۇش با­لا­نىڭ اناسى اتانعان ايگۇل قۇمارعاليقىزىن اڭگىمەگە تارتق­ان ەدىك.

– بىرەۋ ءۇشىن بالا تۋمايمىز عوي. ومىرگە بالانى اركىم ءوزى ءۇشىن اكەلەدى. بالا تۋدىم ەكەن دەپ بىرەۋگە مىندەتسىنگىڭ دە كەلمەيدى. سەبەبى بالا – وتباسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. ايەل­دە­رى قۇرساق كوتەرە الماي، اجىراسىپ جاتقان تانىستارىم دا از ەمەس. وتباسىنىڭ بەرەكەسىن ويلايتىن ءاربىر ايەلزاتى بالالى بولعىسى كەلەدى. بىراق «سانانى تۇرمىس بيلەيدى»، دەيدى عوي. نارىق زامانىندا جۇمىس ىستەپ تاپقان قاراجاتتى بالا باعىپ وتىرىپ تابا المايسىڭ. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ بولسا دەيمىز. سەبەبى بالا ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ دە ەرتەڭى ەمەس پە؟ – دەيدى ءۇش بالانىڭ اناسى.

تابيعي وسىممەن قاتار، شەكا­را اسىپ كەلگەن قان­داس­تا­رى­مىزدىڭ سانىن ارتتىرىپ تا ەلدەگى دەمو­گرا­فيا­لىق جاع­داي­دى جەتىلدىرۋگە بولادى. ادامي كاپيتالدى ارتتىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى عالىمدار ۇستاناتىن ەكىنشى مۇمكىندىك – وسى.

وتكەن عاسىردا ورىن العان الاپات اشارشىلىق پەن سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە حال­قى­مىز جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان-تۇعىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زاردابى دا وڭايعا سوقپاعانى بەلگىلى. ءتىپتى ەلىمىز ەگە­مەندىك العان جىلدارى دا قازاقستاننىڭ دەموگرافيا­سى جاقسارا قويعان جوق. ءبىر عانا 1991-1995 جىلدار ارا­لى­­عىندا قازاقستاننان 3،5 ميلليون حالىق كوشىپ كەتىپتى. بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە «كەزىندە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا، 1991-1995 جىلدارى قازاقستاننان 3،5 ميلليون حالىق كوشىپ كەتتى. سول كورسەتكىش بويىنشا حالىق سانى 14 ميلليونعا دەيىن تۇسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا قايتا قالپىمىزعا كەلىپ جاتىرمىز. ونىڭ ىشىندە 1 ميلليوننان استام قانداسىمىز سىرتتان كەلدى»، دەگەن بو­لا­­تىن. قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ەلدەگى دە­مو­گ­رافيا ماسەلەسىن «قا­زاق­س­تاندىقتاردىڭ ءال-اۋقا­تى­­نىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇر­مىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جول­داۋىن­دا دا ايتىپ، «حا­لىق سانى وسى جىلداردىڭ ىشىندە 18 ميلليوننان اسىپ، ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72،5 جاسقا دەيىن ارتتى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدا قازاقستاندا حالىق سانى 14 ميلليوننان اسپايتىن ەدى»، دەپ وي قوزعادى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتى كەيىنگى 6 ايدا 12 766 تۇلعا قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن العانىن ايتادى. ال تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ 26 جىلىندا ەل ازاماتى اتانعانداردىڭ جالپى سانى 1 081 676 ادام بولسا، سونىڭ 957 574-ءى – قانداستارىمىز. سول 957 574-ءتىڭ ءبىرى اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرعان قانداسىمىز، 4 بالانىڭ اكەسى جاقسىلىق قۇراقباي.

– «وزگە ەلدە سۇلتان بول­عان­شا، ءوز ەلىمدە ۇلتان بو­لايىن» دەپ شەشتىم. اتامنىڭ، اكەمنىڭ ارمانى وسى ەدى. موڭعوليادا دا تۇرمىس-جاع­دا­يىم جامان بولعان جوق. ءتورت ت ۇلىكتى تولدەتىپ، جاز-جايلاۋ، قىس-قىستاۋدا مال وسىر­دىك. سونىڭ بارلىعىن قيىپ، ساتىلعانىن ساتىپ، قازاق­س­تانعا ۇمتىلدىق قوي. العا­شىندا ازاماتتىق الۋ، باسپانالى بولۋ ماسەلەسىندە كوپ قيىندىق كورگەنىمدى دە جاسىرمايمىن. قاعازباستىلىق تا قاتتى قينادى. سوندا دا بول­سىن قابىلداعان شەشىمىمە وكىنگەن ەمەسپىن. ءتاۋبا، 4 بالانى جەتكىزىپ وتىرمىز، – دەيدى قانداسىمىز.

قانداستارىمىزدىڭ كوپتەپ كەلگەنى جاقسى-اق. الايدا وزگە مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدارىپ جاتقان وتانداستارىمىز دا از ەمەس. ماسەلەن، وتكەن جىلى 45،2 مىڭ ازامات ءومىرىن وزگە مەملەكەتپەن ساباقتاعان بولسا، ەلگە كەلگەندەر سانى 12،3 مىڭ ادامدى قۇرادى. وكىنىشتىسى سول، كوشىپ كەتۋشىلەردىڭ سانى كوشىپ كەلۋشىلەردەن انا­عۇر­لىم جوعارى. ياعني ادامي كاپيتالىمىز 32 مىڭنان استام ازاماتقا كەمىدى دەگەن ءسوز.

 

P.S. قازاقستانداعى دەموگرافيا عىلىمىنىڭ اتاسى اتانعان عالىم ماقاش ءتاتىموۆ كەزىندە «ەگەر اشتىق بولماعاندا ءبىزدىڭ سانىمىز قازىر 32-35 ميلليوننان اسىپ، ونىڭ 28-30 ميلليونى قازاقستاندا تۇراتىن ەدى…»، دەپ توپشىلاعان ەدى. بۇگىنگى ۇردىسكە ۇڭىلگەن ەندىگى عالىمدار 2050 جىلعا قاراي قازاقستانداعى حالىق سانى 24 ميلليوننان اسادى دەپ بولجام جاساۋدا. ول كۇنگە دە جەتەرمىز. تەك، حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىن ىنتالاندىراتىن ناقتى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق باعىت-باعداردى جولعا قويىپ، كوشى-قون ماسەلەسىندە ورىن الاتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى جويا بىلسەك بولعانى...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار