سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ءيا, الىس-جاقىنداعى اسىلدارىمىز اجالدىڭ قۇرىعىنا ىلىگىپ, قارا جامىلعان قازاق ەلىنىڭ قابىرعاسى قايىسىپ-اق تۇر. ءتىپتى 13 شىلدە – ەلىمىزدە وسى ىندەتتەن قايتىس بولعان ازاماتتاردى ەسكە الۋعا بايلانىستى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى دەپ بەلگىلەندى. ولاي ەتپەسكە وزگە شارا قالدى ما؟
ادامنىڭ ءومىرى قاشان دا قىمبات. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى». اتا زاڭ وسىلاي دەيدى. ەندەشە, قاي مەملەكەتتىڭ بولسىن دامۋ داڭعىلىن دارالايتىن فاكتور – حالىق سانىنىڭ ءوسىمى ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دە مەرەيىن ارتتىرىپ, ىرىسىن ەسەلەيتىن وسى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ماسەلەسى بولىپ وتىر.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى كەلتىرگەن مالىمەتكە سەنسەك, 2020 جىلعى 1 ماۋسىمدا ەلىمىزدەگى حالىق سانى 18735,9 مىڭ ادامعا جەتىپتى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى 1 ماۋسىممەن سالىستىرعاندا حالىق سانى 246,2 مىڭ ادامعا نەمەسە 1,3%-عا وسكەنىن بايقاتىپ وتىر. ال ەڭ كوپ جالپى ءوسىم ەلىمىزدىڭ ءۇش ايماعىندا: الماتى (62 مىڭ ادام), نۇر-سۇلتان (54,5 مىڭ ادام) قالالارى مەن تۇركىستان وبلىسىندا (35,5 مىڭ ادام) تىركەلدى.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, حالىق سانىن ارتتىرۋدىڭ ەكi جولى بار كورىنەدى. سونىڭ العاشقىسى تابيعي وسiمگە نەگىزدەلسە, كەيىنگىسى قانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا ورالتۋعا قاتىستى بولىپ وتىر. الدىمەن تابيعي ءوسىم ماسەلەسىنە توقتالايىق. تابيعي ءوسىمنىڭ ارتۋى ءۇشىن ەڭ بىرىنشىدەن انالار قاۋىمىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا قاتىستى جاسالاتىن كومەكتى ارتتىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار انالاردىڭ جاردەماقىسىن ءوسىرۋ مەن ولارعا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتى دە جۇيەلى جولعا قويعان ءجون بولار ەدى. ەلىمىزدە تابيعي ءوسىم وڭ باعىتقا يە دەگەنىمىزبەن, حالىق سانىن ارتتىرۋدى ىنتالاندىراتىن ناقتى باعدارلاما, مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى جوقتىڭ قاسى.
بۇلاي بولماۋى كەرەك ەدى. سەبەبى مەملەكەت قاشان دا ادامي رەسۋرسقا مۇقتاج. الايدا بۇل مۇقتاجدىقتى جەكەلەگەن وتباسىلار سەزىنە مە؟ جوق. نارىق زامانىنا بويى ۇيرەنە قويماعان وتانداستارىمىز مويىنعا جاۋاپكەرشىلىك الىپ, ومىرگە بالا اكەلگەن سوڭ, ونى ءوسىرىپ-جەتكىزۋدى, باسپاناسىنىڭ شارشى مەترىن كەڭەيتۋدى ويلايدى. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس. سوندىقتان تۋدى ىنتالاندىرۋ ماسەلەسىندە وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرۋگە بولار ەدى. ماسەلەن, كورشى رەسەي فەدەراتسياسىندا بالالى بولعان وتباسىعا 446 617 رۋبل تولەنەدى. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا شاققاندا بۇل سوما 2 590 378 تەڭگەنى قۇرايدى. قازاقستانداعى قاي اتا-انا مەملەكەتتىڭ وسىنداي قولداۋىن كورىپتى؟ وسىعان قاراپ ەلىمىزدە تۋدى ىنتالاندىرۋ شارالارىن قولعا الۋ قاجەت-اق دەيمىز. اۋماعى 2 724 902 شارشى شاقىرىمدى قۇراپ, جەر كولەمى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى ورىنعا تابان تىرەگەن قازاق ەلى ءۇشىن 18 735,9 مىڭ ادام دەگەن تىم از ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ال حالىقتا قانداي دا ءبىر ءوسىم بولۋى ءۇشىن ءار ايەل كەمىندە ومىرگە ەكى بالا اكەلۋى ءتيىس. ستاتيستيكا كوميتەتى كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, وتكەن جىلى حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 269 182-ءنى قۇراپ وتىر.
ارينە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىز ىرگەسىن بەكىتىپ, سىرتقى جانە ىشكى ساياسي ۇستانىمىن قالىپتاستىرىپ, ەكونوميكاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. قوعامدى جاڭعىرتۋدىڭ ۇتىمدى جولىن تاۋىپ, دەموگرافيا سالاسىنداعى جاعىمسىز ۇردىستەردى ەڭسەرە الدىق. ەندىگى ماسەلە – حالىق سانىن ارتتىرۋدىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاپ الۋ. بۇل رەتتە ءبىز ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق جاعدايدى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم, پروفەسسور ۆالەريا كوزينانىڭ «قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق تاريحى» اتتى ەڭبەگىنە كوز جۇگىرتتىك.
«تۋدىڭ تومەن كورسەتكىشى مەن اجىراسۋدىڭ كوپتىگى, جاستاردىڭ وتباسى قۇرۋعا قۇلىقسىزدىعى – تابيعي وسىمگە توسقاۋىل بولىپ وتىر. سونداي-اق ءولىم-ءجىتىم مەن ءتۇرلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلار دا ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ايەلدەر مەن وتباسىلاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى قۇقىقتارىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلمەۋى, رەپرودۋكتيۆتى ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ تومەندىگى, وتباسىن جوسپارلاۋ ادىستەرىنىڭ دامىماۋى, تۇسىكتەردىڭ كوپ بولۋى, انالاردىڭ ءولىمى, وسىنىڭ ءبارى-ءبارى ەلىمىزدەگى تابيعي وسىمگە قولبايلاۋ بولادى. الايدا وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە كوز جۇگىرتەتىن بولساق, مۇنداي ماسەلەلەردى بۇگىننىڭ وزىندە شەشۋگە بولار ەدى. سوندىقتان مەملەكەت پەن قوعام شەشىمى تابىلاتىن ناقتى ماسەلەلەردى قاراستىرۋى قاجەت», دەپ جازادى ۆ.كوزينا. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايدا ەڭ الدىمەن رەپرودۋكتيۆتى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن زاڭنامانى كۇشەيتىپ, حالىقتى, سونىڭ ىشىندە جاستاردى وتباسىن قۇرۋعا ىنتالاندىرعان ءجون.
ارينە تابيعي ءوسىم ماسەلەسىندە ادامي فاكتوردى دا ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. انالاردىڭ كوزقاراسى اسا ماڭىزدى. وسى ورايدا ءۇش بالانىڭ اناسى اتانعان ايگۇل قۇمارعاليقىزىن اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– بىرەۋ ءۇشىن بالا تۋمايمىز عوي. ومىرگە بالانى اركىم ءوزى ءۇشىن اكەلەدى. بالا تۋدىم ەكەن دەپ بىرەۋگە مىندەتسىنگىڭ دە كەلمەيدى. سەبەبى بالا – وتباسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. ايەلدەرى قۇرساق كوتەرە الماي, اجىراسىپ جاتقان تانىستارىم دا از ەمەس. وتباسىنىڭ بەرەكەسىن ويلايتىن ءاربىر ايەلزاتى بالالى بولعىسى كەلەدى. بىراق «سانانى تۇرمىس بيلەيدى», دەيدى عوي. نارىق زامانىندا جۇمىس ىستەپ تاپقان قاراجاتتى بالا باعىپ وتىرىپ تابا المايسىڭ. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ بولسا دەيمىز. سەبەبى بالا ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ دە ەرتەڭى ەمەس پە؟ – دەيدى ءۇش بالانىڭ اناسى.
تابيعي وسىممەن قاتار, شەكارا اسىپ كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ سانىن ارتتىرىپ تا ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى جەتىلدىرۋگە بولادى. ادامي كاپيتالدى ارتتىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى عالىمدار ۇستاناتىن ەكىنشى مۇمكىندىك – وسى.
وتكەن عاسىردا ورىن العان الاپات اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە حالقىمىز جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان-تۇعىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زاردابى دا وڭايعا سوقپاعانى بەلگىلى. ءتىپتى ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدارى دا قازاقستاننىڭ دەموگرافياسى جاقسارا قويعان جوق. ءبىر عانا 1991-1995 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننان 3,5 ميلليون حالىق كوشىپ كەتىپتى. بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە «كەزىندە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا, 1991-1995 جىلدارى قازاقستاننان 3,5 ميلليون حالىق كوشىپ كەتتى. سول كورسەتكىش بويىنشا حالىق سانى 14 ميلليونعا دەيىن تۇسكەن. قازىرگى ۋاقىتتا قايتا قالپىمىزعا كەلىپ جاتىرمىز. ونىڭ ىشىندە 1 ميلليوننان استام قانداسىمىز سىرتتان كەلدى», دەگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەلدەگى دەموگرافيا ماسەلەسىن «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا دا ايتىپ, «حالىق سانى وسى جىلداردىڭ ىشىندە 18 ميلليوننان اسىپ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72,5 جاسقا دەيىن ارتتى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدا قازاقستاندا حالىق سانى 14 ميلليوننان اسپايتىن ەدى», دەپ وي قوزعادى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتى كەيىنگى 6 ايدا 12 766 تۇلعا قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن العانىن ايتادى. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ 26 جىلىندا ەل ازاماتى اتانعانداردىڭ جالپى سانى 1 081 676 ادام بولسا, سونىڭ 957 574-ءى – قانداستارىمىز. سول 957 574-ءتىڭ ءبىرى اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرعان قانداسىمىز, 4 بالانىڭ اكەسى جاقسىلىق قۇراقباي.
– «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىمدە ۇلتان بولايىن» دەپ شەشتىم. اتامنىڭ, اكەمنىڭ ارمانى وسى ەدى. موڭعوليادا دا تۇرمىس-جاعدايىم جامان بولعان جوق. ءتورت ت ۇلىكتى تولدەتىپ, جاز-جايلاۋ, قىس-قىستاۋدا مال وسىردىك. سونىڭ بارلىعىن قيىپ, ساتىلعانىن ساتىپ, قازاقستانعا ۇمتىلدىق قوي. العاشىندا ازاماتتىق الۋ, باسپانالى بولۋ ماسەلەسىندە كوپ قيىندىق كورگەنىمدى دە جاسىرمايمىن. قاعازباستىلىق تا قاتتى قينادى. سوندا دا بولسىن قابىلداعان شەشىمىمە وكىنگەن ەمەسپىن. ءتاۋبا, 4 بالانى جەتكىزىپ وتىرمىز, – دەيدى قانداسىمىز.
قانداستارىمىزدىڭ كوپتەپ كەلگەنى جاقسى-اق. الايدا وزگە مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدارىپ جاتقان وتانداستارىمىز دا از ەمەس. ماسەلەن, وتكەن جىلى 45,2 مىڭ ازامات ءومىرىن وزگە مەملەكەتپەن ساباقتاعان بولسا, ەلگە كەلگەندەر سانى 12,3 مىڭ ادامدى قۇرادى. وكىنىشتىسى سول, كوشىپ كەتۋشىلەردىڭ سانى كوشىپ كەلۋشىلەردەن اناعۇرلىم جوعارى. ياعني ادامي كاپيتالىمىز 32 مىڭنان استام ازاماتقا كەمىدى دەگەن ءسوز.
P.S. قازاقستانداعى دەموگرافيا عىلىمىنىڭ اتاسى اتانعان عالىم ماقاش ءتاتىموۆ كەزىندە «ەگەر اشتىق بولماعاندا ءبىزدىڭ سانىمىز قازىر 32-35 ميلليوننان اسىپ, ونىڭ 28-30 ميلليونى قازاقستاندا تۇراتىن ەدى…», دەپ توپشىلاعان ەدى. بۇگىنگى ۇردىسكە ۇڭىلگەن ەندىگى عالىمدار 2050 جىلعا قاراي قازاقستانداعى حالىق سانى 24 ميلليوننان اسادى دەپ بولجام جاساۋدا. ول كۇنگە دە جەتەرمىز. تەك, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمىن ىنتالاندىراتىن ناقتى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق باعىت-باعداردى جولعا قويىپ, كوشى-قون ماسەلەسىندە ورىن الاتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى جويا بىلسەك بولعانى...
