– پارلامەنت VI شاقىرىلىمنىڭ بەسىنشى سەسسياسىن اياقتادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بىرنەشە ماڭىزدى زاڭ جوباسى تالقىلانعانى بەلگىلى. وسىعان قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز.
– VI شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىندا سەنات 98 زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىلدادى. ونىڭ ىشىندە 2 كودەكس, 3 كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ, 8 دەربەس زاڭ, قولدانىستاعى 45 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جانە 40 حالىقارالىق شارتتار مەن كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى قۇجاتتار بار.
سەنات قابىلداعان زاڭدار حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋدى, قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. زاڭداردىڭ قاي-قايسىسى دا ەل ءومىرى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى قامتيدى. دەگەنمەن الەۋمەتتىك سالاعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, از قامتىلعان وتباسىلار مەن كوپبالالى وتباسىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولدى. قابىلدانعان زاڭنامالار اتاۋلى الەۋەتتىك كومەك كورسەتۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە, كوپبالالى انالاردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىن ءۇي الۋىنا, تابىسى از قىزمەتكەرلەرگە سالىق جۇكتەمەسىن تومەندەتۋگە, پەداگوگتەردىڭ ەڭبەكاقىلارى مەن ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەنديالارىن ارتتىرۋعا, جۇمىس ىستەيتىن جاستاردى جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيمەن قامتۋعا جانە باسقا دا سالالارداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى قابىلدانعان زاڭدار قارجىلىق تۇرعىدان تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پارامەترلەرىن قاراۋ كەزىندە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, باسقا دا الەۋمەتتىك باعىتتار بويىنشا شىعىستار ۇلعايتىلدى. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى قولداۋعا قاتىستى قولدانىستاعى زاڭنامالار جەتىلدىرىلدى.
قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن, اكىمشىلىك, قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دا قاتىستى بىرقاتار زاڭ مەن كودەكس سەناتورلار قولداۋىنا يە بولدى. قورىتا ايتقاندا, پارلامەنت بەسىنشى سەسسيادا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن مەملەكەتتىڭ دامۋىنا قاجەتتى زاڭداردى قابىلدادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
– بيىلعى قابىلدانعان زاڭداردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى – سايلاۋ جانە ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭ جوبالارى. اتالعان زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا قانداي ماسەلەلەر ەسكەرىلدى؟ بۇل زاڭدار ەلدىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتپەك؟
– سەناتتا قابىلدانعان زاڭداردىڭ ىشىندە ازاماتتارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەتىن زاڭنامالار توپتاماسى بار. ماسەلەن, جاستار مەن ايەلدەردىڭ قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەرگە قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ءاربىر ساياسي پارتيا ءماجىلىس پەن ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى تىركەۋ ءۇشىن ۇسىنعان كەزدە جاستار مەن ايەلدەر ءۇشىن بەلگىلەنگەن وتىز پايىزدىق كۆوتانى ساقتاۋعا مىندەتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە وسى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ قوعامنىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ويدامىن.
الداعى ۋاقىتتا ساياسي پارتيالار قۇرۋ ءۇشىن 20 مىڭ پارتيا مۇشەسى بولسا جەتكىلىكتى. بۇل «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن جاڭا نورما. ساياسي پارتيا قۇرۋ ءۇشىن قاجەت پارتيا مۇشەلەرىنىڭ سانى ەكى ەسەگە, قىرىق مىڭنان جيىرما مىڭعا دەيىن قىسقاردى.
ءبىزدىڭ زاڭنامامىزدا بۇرىن قاراستىرىلماعان «پارلامەنتتىك كوپشىلىك» جانە «پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا» ۇعىمدارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلاردا كوزدەلگەن.
زاڭنىڭ ماقساتى – پارلامەنتتىك كوپشىلىك پەن پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قامتاماسىز ەتۋ. جالپى بۇل زاڭ پارلامەنتاريزمدى ودان ءارى جەتىلدىرۋدەگى ماڭىزدى قادام.
– قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجات – بەيبىت جيىندار وتكىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى. قۇجات ميتينگ ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىن قالاي وزگەرتپەك؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى حالىققا جولداۋىندا ەلىمىزدى دامۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە شىعارۋ مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىرعانىن اتاپ ايتتى. ال ەكونوميكانى رەفورمالاۋ ەلدiڭ قوعامدىق-ساياسي ءومiرiن جاڭعىرتۋ ارقىلى عانا icكە اساتىنىنا توقتالدى.
مەملەكەتتiڭ قوعامدىق-ساياسي ومiرiندە ازاماتتاردىڭ ءوز ويلارى مەن ۇستانىمدارىن جەكە نەمەسە توپتاسىپ بiلدiرۋi ەرەكشە ورىن الادى. ول نەگiزiنەن بەيبiت جينالىستار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنى بەلگىلى. بۇل الەمدە كەڭiنەن تارالعان جانە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا بايلانىستى حالىقارالىق قۇجاتتاردا شەشiمiن تاپقان.
قازاقستانداعى بەيبىت جيىندار وتكىزۋ تۋرالى زاڭ 1995 جىلى قابىلدانعان ەدى. الايدا ول كەزدە قابىلدانعان قۇجات قوعامنىڭ بۇگىنگى دامۋ دەڭگەيىنە, ونىڭ سۇرانىستارىنا تولىق سايكەس كەلمەيتىن ەدى. وسىعان بايلانىستى, پرەزيدەنتىمىز جولداۋدا ميتينگتەر تۋرالى زاڭنامانى جەتiلدiرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
جاڭادان قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكiزۋ ءتارتiبi تۋرالى» زاڭ پرەزيدەنت جولداۋىن icكە اسىرۋعا جانە بۇعان دەيىنگى زاڭدا جىبەرىلگەن ولقىلىقتاردى تۇزەۋگە باعىتتالعان. زاڭنىڭ قولدانىستا بولعان بۇرىنعى زاڭمەن سالىستىرعاندا تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان دا, وسى سالاداعى تۋىندايتىن قاتىناستاردى رەتتەۋدiڭ قۇقىقتىق تەتiگi جونiنەن دە كوپ ايىرماشىلىعى بار.
– بۇل زاڭدى قابىلداۋ بارىسىندا كوپتەگەن قوعامدىق تالقىلاۋ وتكەنى بەلگىلى. پىكىرتالاس بارىسىندا بەتتى بۇركەۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. ازاماتتاردىڭ بۇل تالاپ-تىلەگى قانشالىقتى ەسكەرىلدى؟
– زاڭ جوباسىندا بەيبiت جينالىسقا قاتىسۋشىلاردان ءوز بەتiن بۇركەمەۋدi, ونىڭ iشiندە بەت الپەتiن تانۋعا كەدەرگi كەلتiرەتiن كيiم-كەشەكتi جانە وزگە دە زاتتاردى پايدالانباۋدى تالاپ ەتۋ ۇيىمداستىرۋشىعا مiندەت قىلىپ جۇكتەلگەن-ءدى. سول سەكىلدى, قۇجاتتىڭ العاشقى نۇسقاسىندا بەيبiت جينالىستى وتكiزۋ كەزiندە ۇيىمداستىرۋشىعا بەت الپەتiن تانۋعا كەدەرگi كەلتiرەتiن كيiم-كەشەكتi جانە وزگە دە زاتتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالىندى.
كەيىننەن سەناتتاعى تالقىلاۋدان كەيىن بۇل نورمالار الىنىپ تاستالدى. سەبەبi كەي جاعدايدا بەيبiت جينالىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا بايلانىستى جەكە قورعانىش قۇرالدارىن پايدالانۋ كاجەتتiلiگi تۋىنداۋى مۇمكiن. مۇنداي جاعدايدا جوعارىداعى نورمالار ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەيدi. سونداي-اق بەيبiت جينالىسقا قاتىسۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان جەكە قورعانىش قۇرالدارىن پايدالانۋعا مۇمكiندiك بەرەتiن تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى.
– قوعامدىق تالقىلاۋدا ءجيى كوتەرىلگەن تاعى ءبىر ماسەلە – بەيبىت جيىن وتكىزەتىن جەردى بەلگىلەۋ. بۇل تۇرعىدا زاڭناماعا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلدى؟
– بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءۇشىن ارنايى ورىنداردى بەلگىلەۋ جانە ونىڭ سانىنا قاتىستى سۇراقتار كوتەرىلدى. ول قوعامدا دا كەڭىنەن تالقىعا تۇسكەن بولاتىن. ونى ەسكەرە وتىرىپ ارنايى ورىندار مiندەتتi تۇردە ورتالىقتا ورنالاسۋى جانە ولاردىڭ سانى ۇشەۋدەن كەم بولماۋى تيiس دەگەن شەشiم قابىلداندى. قاتىسۋشى نەمەسە قاتىسۋشىلار تاراپىنان زاڭنىڭ بۇزىلۋى جويىلعان جاعدايدا بەيبiت جينالىستاردى جالعاستىرۋعا مۇمكiندiك بەرەتىن ماڭىزدى نورمامەن تولىقتىرىلدى.
زاڭ ازاماتتاردىڭ ءوز ويىن بىلدىرۋگە قاتىستى مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتىپ وتىر. ول ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ دەموكراتيالىق ۇدەرىستى جالعاستىرۋعا باعىتتالعان باتىل قادام دەپ ايتۋعا بولادى.
– وسى زاڭ سەناتتا تالقىلانعاندا بىرنەشە تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, ماجىلىسكە كەرى قايتارىلعانى ەسىمىزدە. وسى ورايدا, سەناتتىڭ قوعام پىكىرىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان باسقا دا زاڭ جوبالارىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– سەنات كەلىپ تۇسكەن زاڭ جوبالارىن قاراۋ بارىسىندا 9 زاڭ جوباسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ پارلامەنت ماجىلىسىنە قايتاردى.
سەنات دەپۋتاتتارى ماجىلىستەن كەلىپ تۇسكەن زاڭ جوبالارىن وتە مۇقيات قاراستىرادى. ماجىلىسكە قايتارىلعان زاڭ جوبالارىنا سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەر ماڭىزدى جانە ولار الدىمەن حالقىمىزدىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانادى.
ارينە قوعامنىڭ تالقىلاۋىنا ءتۇسىپ, ءارتۇرلى كوزقاراستار مەن پىكىر تۋعىزاتىن زاڭ جوبالارىن قاراۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى دە ەسكەرىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى, ونىڭ ىشىندە سەنات بارلىق مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارى سياقتى الەمدى جايلاعان ىندەت تۇسىندا جۇمىس ىستەۋىنە تۋرا كەلدى. بۇرىننان قالىپتاسقان جۇمىس ىرعاعى وزگەرىپ, قالىپتاسقان جاعدايعا بەيىمدەلە وتىرىپ اۋقىمدى جۇمىستاردى ىسكە اسىردى. وعان جوعارىدا اتالعان زاڭ جوبالارىن قاراۋ جانە قابىلداۋ دالەل بولا الادى.
الداعى سەسسيا كەزىندە دە پارلامەنت الدىندا اسا جاۋاپتى ماڭىزدى زاڭ جوبالارىن قاراۋ مىندەتى تۇر. سەناتتىڭ بۇل مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋىنا تىلەكتەسپىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
