ماسەلەنىڭ ءمانىسى
وقيعا بىلاي بولعان ەكەن: عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ تۋعان جەرى – باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە اۋدانىندا اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن وتەدى. ءسويتىپ, جاڭارعان مادەنيەت وشاعىنا ايگىلى ءانشىنىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلادى. اۋداندىق «قاراتوبە ءوڭىرى» گازەتىنىڭ №17 سانىندا «مادەنيەت ۇيىنە عاريفوللا ەسىمى سۇرانىپ تۇر» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جاريالانىپ, ونى اۋدان حالقى دا تۇگەل قولدايدى. بىراق وسى تۇستا رەسپۋبليكادا بەكىتىلگەن ارنايى ونوماستيكالىق تىزىمگە عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ ەسىمى كىرمەي قالعانى بەلگىلى بولادى. بۇل, ارينە, تالاي جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى.
– ءبىزدىڭ قولىمىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت مينيسترلىگى ۇسىنىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ كابينەتىندە بەكىتىلگەن ارنايى ءتىزىم بار. وندا 345 ادامنان تۇراتىن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءتىزىمى, 380 جەر-سۋ اتاۋى بەرىلگەن. مىنە, وسى تىزىمدە عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ ەسىمى جوق ەكەنى راس. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان بۇل ءتىزىمدى تولىقتىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىزدى بەردىك, - دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ ونوماستيكالىق جۇمىستار جانە كورنەكى اقپاراتتاردى باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى ءىزباسار جۇماعالي.
قوبىلاندى بار, ەر تارعىن جوق...
ءبىز, ارينە, مينيسترلىكتىڭ تىزىمىمەن مۇقيات تانىسىپ شىقتىق. « ۇلى دالادان» باستالىپ, قوستاناي وبلىسى اۋماعىنداعى تاريحي جەر اتاۋى ىرىستومارعا دەيىن سوزىلعان تىزىمگە باتىس قازاقستان وڭىرىنەن بەكەتاي قۇمى, جايىق, دەركول, تاقساي, تاستوبە, شاعان, حان توعايى اتاۋلارى ەنىپتى. ال كونە داۋىرلەردەن كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى ۇلت تاريحىندا ەسىمى قالعان تۇلعالار ءتىزىمى ب.ز.د. VII عاسىرداعى تۇران ەلىنىڭ ايگىلى بيلەۋشىسى الىپ ەر توڭعادان باستالىپ, وليمپيادا چەمپيونى اناتولي حراپاتىي مەن جەلتوقسان قاھارمانى قايرات رىسقۇلبەكوۆكە دەيىن جەتكەن. ياعني تاريحتاعى حاندار مەن بي-باتىرلار, ونەر يەلەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرى, سپورت ساڭلاقتارى دا قامتىلعان. تىزىمدەگى ەشبىر تۇلعاعا قارسى ءۋاج ايتا المايسىز.
بىراق بۇل ءتىزىمدى حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا بارلىق تۇلعالار قامتىلعان, ەشكىمدى الىپ-قوسۋعا بولمايتىن اقىرعى اقيقات دەپ ايتۋعا دا كەلمەيدى. مىسالى, بۇل تىزىمدە قازاقتىڭ باتىرلار ەپوسىنداعى الپامىس پەن قوبىلاندى كىرگەنىمەن, ەر تارعىن قالىپ قويعان.
بەلگىلى اقىن-اعارتۋشى, ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ باسىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى, الاشوردا قايراتكەرى عۇمار قاراش تا بۇل تىزىمگە كىرمەي قالعان.
«كوكىرەگىنەن اسەم ءاننىڭ
كوك مۇحيتىن شايقاعان,
ەي, عارەكە!
قاسيەتتى قازىنا جىر, بايتاق ءان!»
– دەپ تولەگەن ايبەرگەنوۆ جىرعا قوسقان قازاق ءان ونەرىندەگى قۇبىلىستىڭ ءبىرى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ دە ۇمىت قالعانىن جوعارىدا ايتتىق.
ارينە, ونوماستيكا ماسەلەسىندە مەملەكەتتىك باقىلاۋ, يدەولوگيالىق نۇسقاۋلىق كەرەك ەكەندىگى ءسوزسىز. ءبىر كەزدەرى «اتامنىڭ اتى – اۋىلعا, كوكەمنىڭ اتى – كوشەگە» دەگەندەي ورەسكەل وقيعالار دا كوبەيىپ كەتكەندىگى شىندىق. جوعارىداعىداي ءتىزىم وسىنداي ورىنسىز وقيعالاردى بولدىرماۋ ءۇشىن جاسالعانى دا ءسوزسىز.
بىراق, مۇنداي تىزىمدەر «ايتتىم – ءبىتتى, كەستىم – ءۇزىلدى» دەگەندەي قاتىپ قالعان قاساڭ قاعيدا بولماۋى قاجەت قوي. وسى ىسپەن اينالىساتىن ءتيىستى لاۋازىمدى مەكەمەلەر مەن جاۋاپتى ادامدار ورىندى ۇسىنىستاردى ەسكەرىپ, ءتىزىمدى تولىقتىرىپ, حالىق پىكىرىنە دە قۇلاق اسىپ وتىرسا دەيمىز. ايتپەسە عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ ەسىمى رەسپۋبليكالىق تىزىمنەن قايتا-قايتا سىزىلىپ قالۋى, جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق باق بەتىندە جاريالانعان نارازى ماقالالارعا ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ نازار اۋدارماي, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ جاۋاپ بەرمەي وتىرعانى پرەزيدەنتىمىز ايتاتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا ساي كەلمەيتىنى تۇسىنىكتى.
ەل پىكىرى ەسكەرىلگەنى ءجون
جالپى, ونوماستيكا ماسەلەسىندەگى ولقىلىقتار تەك قانا جوعارىدان كەتىپ جاتقان جوق. ماسەلەن, جوعارىداعى ءتىزىم ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن جولدانعان ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە جاسالاتىنى انىق. ەندەشە, كەيبىر ەلگە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ تىزىمگە ەنبەي قالۋى – ۇسىنۋشى جاقتىڭ ءالسىز ارگۋمەنتى مەن تابانسىز پوزيتسياسىنان بولۋى دا مۇمكىن.
ايتا كەتەيىك, «جوعارىدان كەلگەن ءتىزىم» جەرگىلىكتى مەكەمەلەر مەن مامانداردىڭ اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ, ءشوپ باسىن سىندىرماي وتىرا بەرۋىنە دە جول اشتى.
ءوزىمىز انىق كۋا بولعان بىرەر جايت ەسكە تۇسەدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقساي جانە ورال قالاسىندا جولبارىس باتىر تورى ۇلىنىڭ اتىنا كوشە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جيىرما جىلدان بەرى ەسكەرۋسىز قالىپ كەلەدى. جولبارىس تورى ۇلىنىڭ XVIII عاسىردىڭ تاريحي تۇلعاسى ەكەنىن, قازاق-ورىس قاتىناستارىندا ۇلكەن ورنى بولعانىن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى حانگەلدى ءابجانوۆ رەسمي حاتىمەن بەكىتىپ بەرگەن. باتىردىڭ ساۋىتى ءبورلى اۋداندىق مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. جولبارىس تورى ۇلىنىڭ زيراتى قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى تىزىمىنە ەنىپ, «وڭىرلىك قاسيەتتى نىسان» اتانعان. بۇعان قوسا اقساي قالاسىنىڭ چينگيرلاۋسكايا كوشەسىنىڭ 157 تۇرعىنى, ورال قالاسىنداعى جۇلدىز شاعىن اۋدانىنىڭ اتى جوق شاعىن عانا №9 كوشەسىنىڭ 59 تۇرعىنى ءتيىستى جينالىس وتكىزىپ, حاتتاما تولتىرىپ, وزدەرى تۇراتىن كوشەگە جولبارىس باتىردىڭ ەسىمىن بەرۋدى سۇراعان. بەرىلمەدى. ەڭ باستى ءۋاج – ۇكىمەتتىك تىزىمدە جوقتىعى.
قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى كوكتەرەك اۋىلىنىڭ مەكتەبى ۇجىمى وسى ءبىلىم ورداسىن اشىپ, ىرگەتاسى قالاعان ساقىپ اقباەۆتىڭ ەسىمىن سۇراپ جۇرگەنىنە دە تالاي جىل بولدى. ساقىپ اقباەۆ – 1880-1956 جىلدارى ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ الدىڭعى تولقىن مۇعالىمدەرىنىڭ ءبىرى. 1949 جىلى لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان, 1955 جىلى قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى اتانعان اعارتۋشى, اڭىزعا اينالعان ۇستاز. كوكتەرەك تۇرعىندارى, اسىرەسە ۇستازدىڭ ءتالىمىن العان اعا بۋىن ساقىپ اقباەۆتىڭ پاراساتى مەن ادامگەرشىلىگىن اڭىز ەتىپ ايتادى. قاراپ تۇرساق, اۋىل مەكتەبىنە ەسىمىن بەرۋگە ابدەن لايىق-اق تۇلعا.
ءدال وسىنداي مۇعالىم, الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنا ساباق بەرگەن قۇربانعالي سۇيەرباەۆقا جىمپيتى اۋىلىنان كوشە بەرۋ تۋرالى حالىق ۇسىنىسى دا الگىندەي سەبەپتەرمەن ىسكە اسپاي كەلەدى.
مىنەكي, كورىپ وتىرعانىمىزداي, باسقا جەردى قايدام, باتىس قازاقستان وبلىسىندا «وسى وڭىردەن شىققان تاريحي تۇلعالاردى ۇلىقتاۋعا ورتالىق بيلىك ۇنەمى كەدەرگى جاساپ وتىر» دەگەن كوزقاراس قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل جاقسى ەمەس.
ماسەلەنىڭ شەشىمى
سونىمەن, قاراتوبە اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ ەسىمى بەرىلە مە؟! بۇل ماسەلە قالاي شەشىلمەك؟
– ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەرگە, مەكەمە-ۇيىمدارعا اتاۋ بەرۋ, كىسى ەسىمىن بەرۋدىڭ وزىندىك ءتارتىبى بار. ول ءۇشىن قاراتوبە مادەنيەت ءۇيىنىڭ ۇجىمى جينالىس وتكىزىپ, حاتتاما تولتىرىپ, قولداۋشىلار قولىن قويىپ, ءتيىستى قۇجاتتاردى بىزگە ۇسىنۋى كەرەك. بىزگە مۇنداي قۇجات تۇسكەن جوق. ال عارەكەڭنىڭ ەسىمى ۇكىمەت بەكىتكەن رەسمي تىزىمگە ەنبەي قالۋى – جوندەۋگە بولاتىن, كەزدەيسوق كەتكەن قاتەلىك دەپ ويلايمىن, – دەيدى ءىزباسار جۇماعالي.
ءىزباساردىڭ ايتۋىنشا, جاقىندا ونوماستيكا ماسەلەسى بويىنشا زاڭ تالاپتارىنا وزگەرىس ەنگىزىلۋى مۇمكىن. ياعني اۋىل مەن اۋدان دەڭگەيىندەگى اتاۋلاردى قويۋ, وزگەرتۋ, قايتا اتاۋ قۇزىرەتى وبلىس دەڭگەيىندە, وبلىستىق اكىمدىك پەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ بىرلەسكەن شەشىمىمەن جۇزەگە اسۋى ىقتيمال كورىنەدى.
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ نەمەرەسى, قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى مەرۋەرت قۇرمانعاليەۆاعا دا حابارلاستىق.
– ءيا, مەملەكەتتىك تىزىمگە عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ ەنبەي قالۋى مەنى دە الاڭداتىپ وتىر. بولاشاقتا اتامىزدىڭ مۇراسىن, ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋدا, ءتۇرلى بايقاۋلاردى وتكىزۋگە كەدەرگى بولار ما ەكەن دەپ ۋايىمدايمىن. بۇگىندە عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ اتىندا الماتى قالاسىندا بەرىلگەن شاعىن كوشەدەن باسقا ەشتەڭە جوق. شىعارمالارى دا تالان-تاراجعا ۇشىراۋدا. مىسالى, اتامنىڭ ونەردەگى سەرىگى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ەسىمى ولار قويان-قولتىق بىرگە قىزمەت ەتكەن الماتى ەسترادا ستۋدياسىنا بەرىلدى. ونوماستيكالىق تىزىمگە دە ەنگىزىلگەن. ونەر ادامدارىن بۇلاي الالاۋعا بولمايدى عوي, – دەيدى مەرۋەرت ساناتقىزى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
