«مالدىڭ جايىن باققان بىلەدى» دەگەندەي, اتالارىمىز ءتورت ت ۇلىكتىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا كەيىن عىلىمي تۇرعىدا دا قولداۋ تاپقان وزىق تاجىريبەلەردى عاجاپ يگەرگەن. مىسالى, قىس ايلارىندا تابىن-تابىن جىلقىنى ءيىرىپ باقپاعان. ەركىندىك بەرىپ, سوڭىنان قوسىمەن ەرىپ جۇرگەن. «سيىردىڭ ءسۇتى تىلىندە» دەگەن.
كەڭەس زامانىندا اتا كاسىپتىڭ زاماناۋي, عىلىمي-وندىرىستىك جەتىستىكتەرمەن, وزىق تەحنولوگيالارمەن تولىقتىرىلۋ ساتىسى بولدى. سونىڭ ايعاعىنداي, ەلىمىز كسرو قۇرامىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى تۇراقتى يەلەندى. اۋىلدىق ايماقتار ەرەكشەلىكتەرىنە ساي كەلەتىن قۇندى مال تۇقىمدارى شىعارىلدى. مال شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ, قول ەڭبەگىن جەڭىلدەتۋ, اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە ءتيىستى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلار جاساۋ, اۋىل مەن قالا اراسىندا تىعىز وندىرىستىك قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋ باعىتتارىندا كوپتەگەن يگى ءىس-شارالار اتقارىلدى. ءسۇتتى ءىرى قارا, قۇس, شوشقا شارۋاشىلىقتارى بويىنشا ءىرى وندىرىستىك كەشەندەر سالىندى. جايىلىمدىق, سۋارمالى جەرلەر مال ازىعى قورىنا نەگىزدەلگەن مال شارۋاشىلىعى كەڭىنەن ءورىس الدى, مال باسى قارقىندى ءوستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋىلدىڭ كوركى جادىراي ءتۇستى.
قوعام داميدى, تالعامدار وزگەرەدى, كەيىنگى كەزدەگى كوپتەگەن ەكسپەريمەنتتىك تاجىريبەلەر دە اسەر ەتتى مە, مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنان بەرەكە كەتە باستادى. وندىرگەن ونىمدەردىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرى تومەندەدى, وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا جەتكەنشە ىسىراپقا ۇشىرادى. سوندىقتان دا جاhاندىق ەكونوميكانىڭ ۇدەرىسىنە ساي اۋىل رەفورماسىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. سوۆحوزدار جەكەشەلەندىرىلىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا, مال-م ۇلىك كەلەشەك جەكە شارۋاشىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن تەگىن بەرىلدى, ءىرىلى-ۇساقتى جەكە شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى پايدا بولدى, ولارعا تولىقتاي ەركىندىك ءتيدى. بۇل اۋقىمدى ءىس-شارالار ناتيجەسىندە ءبىرشاما كەلەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل قويىلدى, مال ونىمدەرى نارىعىندا باسەكەلەستىككە جول اشىلدى. مەملەكەت تاراپىنان اۋىلدا نارىقتىق قاتىناستىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى دەپ, كوپتەگەن كومەكتەر مەن قولداۋلار جاسالدى, بۇرىنعى مەملەكەتتىك شارۋاشىلىقتار قارىزى جويىلدى, سالىقتىق, نەسيەلىك كومەكتەر تۇرلەرى قاراستىرىلدى. مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى جاسالىپ, قارجى كولەمى جىل سايىن ارتتى. مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن جاقسارتۋ ماقساتىندا شەت ەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مال باستارى تاسىمالداندى. جەر كودەكسى, اۋىل شارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەر, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارى تۋرالى زاڭدار قابىلداندى. ءتۇيىپ ايتقاندا, مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلۋىنە قاجەتتى جاعدايلار جاسالدى.
ىشكى ازىق ت ۇلىك نارىعى مال ونىمدەرىمەن ايتارلىقتاي تولىقتى, ءونىم وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى بايلانىستىلىق جۇيەسى قالىپتاستى.
بۇۇ-نىڭ الەمدە حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى كەيبىر ايماقتاردا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بولادى دەگەن بولجامىنا ساي, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى كەلەشەكتە ەكونوميكانىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالماق. جۇرگىزىلگەن ءىشىنارا ساراپتاۋ جۇمىستارى ەلىمىزدە مال ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ماۋسىمدىق سيپاتتاعى, ەكستەنسيۆتى وندىرىسىمەن ەرەكشەلەنەتىن شاعىن, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ەنشىسىندە ەكەندىگىن كورسەتەدى.
ايتارلىقتاي ءتيىمدى شالعاي جايىلىمدىق, سۋارمالى جەرلەر نەگىزىندەگى مال شارۋاشىلىعى ورىستەمەي تۇر. بوس جاتقان جەرلەر كولەمى ارتۋدا. 189 ملن گا جايىلىمدىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى پايدالانىلمايدى. باستى پروبلەمالاردى رەتىمەن ايتار بولساق, ولار: ءتيىمدى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ جانە جەتكىلىكتى, قۇنارلى مال ازىعى قورىن جاساۋ ۇلگىلەرىنىڭ قالىپتاسپاۋى; سۋبسيديالاۋ جۇيەسىنىڭ جەتىمسىزدىگى; ايماقتار بويىنشا وسىرۋگە وڭتايلى مال تۇقىمدارى مەن تۇرلەرىنىڭ ناقتىلانباۋى.
مەن عىلىمي-وندىرىستىك ەڭبەك جولىمدا جوعارىدا اتالعان پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن ىزدەۋدى ماقسات ەتتىم. شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ جانە شالعاي جايىلىمداردى يگەرۋگە ءتيىمدى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ۇلگىلەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا ءۇش جىلدىق عىلىمي باعدارلاما اياسىندا اقمولا, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ساۋالداما قورىتىندىلارى بويىنشا, قاتىسۋشىلاردىڭ 12 %-ى وتباسى شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءوندىرىسىن كەڭەيتىپ, نەگىزگى كۇنكورىس كوزىنە اينالدىرۋعا بولادى دەسە, 40%-ى بۇل كاسىپپەن اينالىسۋعا ق ۇلىقتى ەمەس ەكەنىن, ال جارتىسىنا جۋىعى وتباسى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا عانا نيەتتى ەكەنىن ايتتى. مۇنداي كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا نە سەبەپ؟ وعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 52,6%-ى ونىمدەردى ساتۋ مۇمكىندىگى مەن باعاسىنىڭ تومەندىگىن, 50,6%-ى مال ازىعى قىمباتتىعىن ايتىپ جاۋاپ بەردى.
جوعارىدا ايتىلعان ءۇش ءوڭىردىڭ ارقايسىنداعى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگ بويىنشا قوسالقى شارۋاشىلىقتار نەگىزىندە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنىڭ ۇلگىلەرىن جاساۋعا جانە شاعىن بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن (كۇن, جەل) پايدالانۋ ارقىلى شالعاي جايىلىمدىقتاردى يگەرۋ قاناتقاقتى جوباسىنا ساراپتامالار جاسالدى. سونىمەن, ورتا ەسەپپەن ءبىر اۋىلدىق وكرۋگ اۋماعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىنىڭ قالىپتاسۋى, ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋى ءۇشىن 250-350 ملن تەڭگە قاراجات قاجەت. وكىنىشكە قاراي, 2015 جىلى تولىقتىرۋلارمەن قايتا قابىلدانعان «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ اياسىندا ەلىمىزدە اتقارىلعان ءىس-شارالار, وسى قارجى ماسەلەسىنىڭ وڭتايلى شەشىمىن تاپپاۋىنان, ياعني كىشىگىرىم نەسيەلىك قۇرىلىمدارعا سىلتەمە جاساۋ سالدارىنان اياقسىز قالدى. سوندىقتان بۇل كۇرمەۋى قيىن ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ جولى – اتالعان اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن, باستاپقىدا مەملەكەت-جەكە مەنشىكتىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە قۇرۋ. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت ءتيىمدى جاعدايدا نەسيەلەۋ (قارجىلاندىرۋ) ماسەلەسىن, كووپەراتيۆ مۇشەلەرى ءوندىرىس, قىزمەتتەر تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتىنە السا, كووپەراتيۆ قىزمەتتەرى تولىقتاي قالىپتاسىپ, نەسيە قايتارىلعان سوڭ مەملەكەت ءوز وكىلەتتىگىن توقتاتۋىنا دا بولادى. اتالعان اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى اۋىلدىڭ تىرەگىنە اينالىپ, ەكولوگيالىق تازا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى كولەمىنىڭ ارتۋىنا, اۋىلدا جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىس دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. سونداي-اق اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارۋ لەگىنە دە توسقاۋىل بولار ەدى.
بۇرىننان ومىرشەڭدىگىن دالەلدەگەن شالعاي مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋ تاجىريبەسىن نارىقتىق تەتىكتەرمەن تولىقتىرىپ, مەملەكەت-جەكەمەنشىكتىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە ءىرى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن ۇيىمداستىرۋ ءتيىمدى بولاتىن سياقتى. دامىعان شەتەلدەردە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن شىعاراتىن ءىرى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىمەن قوسا, الەۋمەتتىك-وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىمەن دە باسىمدىققا يە. تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ءونىمنىڭ قانداي مەنشىك يەلىگىندە وندىرىلگەنى ەمەس, ساپاسى مەن باعاسى ماڭىزدى ەمەس پە؟! دەمەك, شالعاي جايىلىمداردى پايدالانۋ نەگىزىندە مال ونىمدەرى كولەمى ەسەلەپ ارتىپ, نارىقتا شىنايى باسەكەلەستىك قالىپتاسىپ, ولاردىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرى جاقسارىپ, باعالارى دا تۇراقتانا باستايدى دەگەن ءسوز.
ەكىنشى كەزەكتە ساپالى مال ازىعى قورىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى تۇر. ەلىمىزدە جايىلىمدىق جەرلەردىڭ باسىم بولىگىن يەلەنىپ جاتقان ورتالىق قازاقستان ءوڭىرىنىڭ مال ازىعىندا قۋاتتى, ءنارۋىزدى جانە كومىرسۋتەكتىك كومپونەنتتەر, مينەرالدىق زاتتاردىڭ جەتىسپەۋى ورتا ەسەپپەن 20-25% ەكەن. وسىعان وراي, بۇگىندە قۇنارى جوعارى, وزىندىك قۇنى تومەن مال ازىعى وسىمدىكتەرى بويىنشا عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى بولىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, جەزقازعان وڭىرىندە عانا وسەتىن تابيعي شايىر وسىمدىگىنىڭ قۇندىلىعىن انىقتاۋعا ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك ىزدەنىس جۇمىستارى بارىسىندا ودان دايىندالعان سۇرلەم, ۇننان تۇيىرشىكتى مال ازىقتارى ساۋىن مالدار مەن جاس تولگە بەرگەندە ءتيىمدى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. سونداي-اق شەتەلدىك ەكپە شپينات-رۋميكس وسىمدىگى سۇرلەمى كەڭ تاراعان جۇگەرى سۇرلەمىنەن قۇنارى بويىنشا ەش قالىسپايتىنىن جانە وزىندىك قۇنى ايتارلىقتاي تومەن بولاتىنىن دا انىقتادىق. جايىلىمدىق جەرلەردىڭ مال شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى بويىنشا, قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانىندا دۇنيەجۇزىلىك ەكولوگيالىق قوردىڭ گرانتىمەن جۇزەگە اسىرىلعان «قۋاڭ جەرلەردى يگەرۋ» جوباسى اياسىنداعى ءىس-شارالار ناتيجەلەرىن ايتا كەتەيىن. بۇل جۇمىس بارىسىندا اۋداننىڭ 11 اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ, 1,3 ملن گا جايىلىمدىق جەرى قامتىلدى. گرانتتىق قارجى ەسەبىنەن, جەر وڭدەيتىن, تۇقىم ەگەتىن تەحنيكالار, تۇقىم تازالايتىن, مال سوياتىن ءمودۋلدى قوندىرعىلار, زەرتحانا قۇرالدارى, جەل, كۇن كۇش-قىزۋى ەسەبىنەن ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ستانسا ساتىپ الىندى. مال ازىعىنا كەرەك ەكپە ءشوپ (ەركەك ءشوپ) شىعىمى ءار گەكتارىنان 9 تسەنتنەرگە جەتتى. ونىمدىلىگى جوعارى جايىلىمدىق جەرلەر اۋماعىن ۇلعايتۋ, كىشى بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانا وتىرىپ مالدى ەلدى مەكەندەردەن سىرتقا شىعارۋ, مال ازىعىن دايىنداۋ كولەمىن ارتتىرۋ, جايىلىمدىق جەرلەردى عىلىمي نەگىزدە اۋىستىرا پايدالانۋ جانە باسقا دا شارالار ارقىلى ايتارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزىلدى. ءتورت جىلدا جوبا اۋماعىنداعى مال باسى 1,5 ەسەگە, ەت ءوندىرىسى 2 ەسەگە, مال ازىعى 2 ەسەگە, ال ونى سىرتقا ساتۋ 7 ەسەگە ارتتى.
مال شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋبسيديالاۋ دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە كەڭىنەن قولدانىلادى. مىسالى, دامىعان ەۋروپا ەلدەرىندە ونىڭ كولەمى ەكسپورتتىق ونىمدەر وندىرگەندە ەسەلەپ ارتادى ەكەن. ەلىمىزدە دە كەيىنگى كەزدە مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ كەلەدى. بىراق سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىنىڭ تيىمسىزدىگىنە بايلانىستى وتاندىق وندىرۋشىلەر تاراپىنان ءجيى ارىز-شاعىمدار ايتىلادى. جاسىراتىنى جوق, سۋبسيديالىق كومەكتى مال باققانى ءۇشىن بەرىلەتىن سىياقى دەپ قابىلدايتىن جاعدايلار دا ءجيى كەزدەسەدى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, سۋبسيديالاۋدىڭ ماقساتى – وندىرۋشىلەردىڭ نەگىزسىز شىعىندارىن جابۋ, ياعني وندىرىلگەن ءونىمنىڭ نورماتيۆتىك وزىندىك قۇنى مەن نارىقتا قالىپتاسقان باعا اراسىنداعى تەڭگەرىمدى رەتتەۋ. بۇل ورايدا وڭتايلى تەتىكتەردى ىزدەستىرگەندە, مال ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ باسىم بولىگىن (70%-عا دەيىن) مال ازىعىن ازىرلەۋ راتسيونى قۇنى قۇرايتىنى ەرىكسىز ويعا ورالادى. ياعني مال شارۋاشىلىعى تيىمدىلىگىنىڭ باستى ينديكاتورى – مال ازىعى قۇنى! دەمەك, سۋبسيديالاۋعا قاراستىرىلعان قاراجاتتىڭ باسىم بولىگىن جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەردىڭ قۇندىلىعىن جاقسارتۋعا باعىتتاۋ وزدىگىنەن سۇرانىپ تۇرعان ماسەلە ەمەس پە!؟ بۇلاي بولسا, سۋبسيديالىق قاراجاتتىڭ باسىم بولىگىن مال ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە اقشالاي ەمەس, ورتالىقتاندىرىلعان تارتىپپەن, اتاپ ايتقاندا اگروتەحنيكالىق قىزمەتتەردى كورسەتۋ جولىمەن, ايماقتاردا شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ورنالاسقان رەسپۋبليكالىق كاسىپورىن قۇرۋ نەگىزىندە اتقارۋدىڭ دا ماڭىزى زور.
قارجىلاي سۋبسيديالاۋ تەك قانا اسىل تۇقىمدى مالدار ساتىپ الۋعا جانە ەكسپورتتىق ونىمدەر ءۇشىن سىياقى رەتىندە قاراستىرىلعانى ءتيىمدى. ونىڭ قايتارىمى اتقارىلعان اۋقىمىنا ساي ەسەلەنگەن مال ونىمدەرى كولەمىنىڭ ارتۋىمەن, ىشكى نارىقتا مال ونىمدەرى باعالارىنىڭ تۇراقتانۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
كەزىندە قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانى پروستورنەنسكي اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىندا قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى انالىق, اتالىق مالدارى تىرىلەي سالماقتارى مەن تولدەرىنىڭ تاۋلىكتىك سالماق قوسۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا وداقتىڭ رەكوردتىق كىتابىنا تىركەلگەن-ءدى. اقباس شارۋاشىلىققا پايدالى بەلگىلەرى بويىنشا شەتەلدىك ەتتى ءىرى قارا مال تۇقىمدارى انگۋس, گەرەفورد جانە باسقالارىنان قالىسپايدى, ال ومىرشەڭدىگى مەن توزىمدىلىگى بويىنشا ولاردان باسىم.
وتاندىق تاجىريبە دەرەكتەرى ءسۇتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعى ەسەبىنەن ىشكى نارىقتا ءىرى قارا ەتىنە سۇرانىستى 80%-عا دەيىن قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىنىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا سوڭعى كەزدەردە ءمارمار ءىرى قارا ەتىنە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىقتارى نەگىزىنەن ساپاسى جوعارى ءىرى قارا ەتىن وندىرۋگە مامانداندىرىلىپ كەلەدى جانە وسى ورايدا قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى ءىرى قارا مالى ەرەكشە قۇندىلىعىمەن سيپاتتالادى.
ەتتى قوي شارۋاشىلىعىندا قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويلارىنىڭ الدىنا تۇسەتىن قوي تۇقىمى الەمدە جوق. قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارى جىل بويى جايىلىمدىق مال ازىعىن پايدالانىپ, قىس ايلارىندا قارمەن سۋسىنداپ جۇرە بەرەدى, قۇرعاق, ءشول, شولەيت ايماقتار جاعدايلارىنا جاقسى بەيىمدەلگەن, ومىرشەڭدىگىمەن, وسىمتالدىعىمەن, ەتىنىڭ سالماعىمەن باعالى. قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارى حالىقتىق سۇرىپتاۋدان پايدا بولعان بايىرعى ەدىلباي قۇيرىقتى قويىنان باستاۋ الادى. ەدىلباي قويى ۇزىن مويىندى, كەڭ كەۋدەلى, ۇزىن سيراقتى, سالماقتى, قارا, قىزعىلت ءجۇندى بولىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي قويلار بۇگىندە سيرەك كەزدەسەدى. ەلىمىزگە سوڭعى كەزدەردە تاسىمالدانعان شەتەلدىك اسىل تۇقىمدى مالدار از ەمەس. الايدا قاجەتتى جەم-ءشوپتىڭ جەتىسپەۋى, باعۋداعى جايسىزدىقتار جانە تابيعي ورتانىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى شەتەلدىك مالدار ءتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىعادى, ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرى كۇرت تومەندەيدى, شارۋاشىلىقتا پايدالانۋ مەرزىمدەرى دە ايتارلىقتاي قىسقارادى. قازاق اتامىز, ەرتەدە-اق ونى «مال جەرسىنبەدى» دەگەن.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, جوعارىدا باياندالعان ءىس-شارالاردى كەشەندى اتقارۋ مال شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋعا, اۋىلدا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, اۋىلدا تۇرعىنداردىڭ تۇراقتانۋىنا قاجەتتى جاعداي قالىپتاستىرادى.
كاكىمجان سارحانوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى
