كەزىندە «ميروۆوززرەنيە حودجا احمەتا ياسساۆي» (الماتى ق. 1997 ج.), «اقيقات جارشىسى» (ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ باسپاسى, 1998 ج.) سىندى سۇبەلى ەڭبەكتەرى ارقىلى تالايدىڭ نازارىن اۋدارىپ, ەسىمى كەڭگە جايىلعان, بەلسەندى قىزمەتىمەن قوعام قايراتكەرى رەتىندە تانىلعان ايدار پارقۇل ۇلىنىڭ ءومىر جولى ۇزدىكسىز ىزدەنىس پەن تىنىمسىز ەڭبەكتەن قۇرالعان. عالىمنىڭ بۇگىنگى شىققان بيىگى ونىڭ ءومىر ورىنە ۇمتىلا ءبىلۋىنىڭ جارقىن جەڭىسى بولسا كەرەك. دەسەك تە, ونىڭ ءاربىر ىزگى قادامىنىڭ باستاۋىندا, قارىم-قابىلەتىنىڭ نەگىزىندە اتا-تەكتەن بەرىلگەن تازا رۋح, يماني كۇش جاتقانى ءسوزسىز. مۇندايدا قازاق «ادام تەگىنە تارتپاي تۋمايدى» دەيدى. وسى ورايدا ا.پارقۇل ۇلىنىڭ اتاسى ءابۋ ابىلاەۆ جونىندە از-كەم توقتالا كەتسەك, ارۋاق سىيلاعاندىق بولار. ءابۋ ابىلاەۆ تۇركىستان وڭىرىنە بەلگىلى ازامات بولىپتى. كەشەگى كوز كورگەن قاريالاردان جەتكەن اۋىزشا ەستەلىكتەرگە قاراعاندا, وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستاپ ول كىسى تۇركىستان بولىسى اكىمشىلىگىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى, كووپەراتيۆ, كولحوز باسقارادى. سونداي-اق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سۇرانىسىنا وراي ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىمەن, ونىڭ ىشىندە اقمولا ايماعىمەن بايلانىس ورناتىپ, قاراوتكەلدەگى جارمەڭكەدەن ازىق-ت ۇلىك, ءتۇرلى قاجەتتى بۇيىمدار جەتكىزۋ ءىسىن ۇيىمداستىرعان. سول ءبىر الاساپىراندى كەزەڭدە جوقشىلىققا ۇشىراعان قاراپايىم حالىقتىڭ قامىن جەگەن ءابۋدىڭ يگىلىكتى ءىسى شولاق بەلسەندىلەردىڭ قىتىعىنا ءتيىپ, اقىرىندا ايگىلى 1937 جىلى قۋعىندالىپ, اباقتىعا جابىلادى. قۋانىشقا وراي, اقتالىپ شىعادى. بۇدان كەيىنگى ءومىرىن ماقتاارالدا وتكەرگەن ول قيىنشىلىقتى دا, قۋانىشتى دا ەلمەن بىرگە كورەدى. سوعىس جىلدارىندا مايداننان قارا قاعاز الىپ قارا جامىلعان اعايىندى ەڭبەككە جۇمىلدىرۋ مەحناتىن ەڭسەرۋگە ءابۋ ابىلاەۆتىڭ جەكە باسىنىڭ بەدەلى از سەپتىگىن تيگىزبەگەن.
1960 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ايدار پارقۇل ۇلى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ەنبەك جولىن جۇمىسشى بولىپ باستادى. 1977-1982 جىلدارى ارالىعىندا شىمكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە وقىدى. سول ءبىر ستۋدەنت كەزىندە وتكەن ارحەولوگيا سالاسىنا قاتىستى پراكتيكالىق ساباق بارىسىندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىعى ويانادى. جان دۇنيەسىن ءدىني ويشىل-عۇلامانىڭ مۇراسىن بىلسەم دەگەن تالاپ, كەسەنە تۋرالى ءتۇرلى ساۋال مازالايدى. كەسەنەدەن العان وسى العاشقى اسەرى كەيىن ۇلكەن تاقىرىپتارعا باعىتتايدى.
ول كەزدە ق.ا.ءياساۋيدىڭ, كەسەنەنىڭ تاريحى دا, قۇجاتتارى دا اشىق زەرتتەلمەگەن, تىيىم سالىنعان جابىق تاقىرىپ بولاتىن. ءتىپتى الماتىدا 1977 جىلى تاپسىرىسپەن شىققان «تەن سرەدنەۆەكوۆيا» دەگەن كىتاپتا اتاقتى ويشىل بابامىز ورتاعاسىرلىق قاراڭعىلىق پەن ناداندىقتى ناسيحاتتاعان ادام دەپ سيپاتتالىپتى. كوكىرەگى وياۋ جاس ايدار مۇنداي قيسىنسىز جازبالارعا سەنبەي, ءياساۋيدىڭ الەمىنە ءوز تانىمىمەن ەنەدى. ونىڭ ءياساۋيدى, ونىڭ مۇرالارىن جانىنا جاقىن تۇتۋىنا دارا تۇلعانىڭ كەسەنەسىنە ساياسات ىزعارىن ەلەمەي ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن قازاقتاردىڭ, باسقا دا مۇسىلمان جاماعاتتىڭ رياسىز پەيىلى دە اسەر ەتپەي قويعان جوق. ءبىر عانا مىسال. 1977 جىلى سوناۋ قوستاناي, پاۆلودار وڭىرىنەن ءبىر توپ اقساقالدىڭ بابا باسىنا ارنايى كەلىپ زيارات ەتكەنى ايدار پارقۇل ۇلىنىڭ بۇگىنگىدەي ەسىندە. سول ءبىر قاريالاردىڭ جۇزدەرىنەن قوجا احمەت ياساۋيگە دەگەن شەكسىز قۇرمەتتىڭ ءىزىن كورگەنى ەستەن شىعار ما؟..
جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ اۋىل مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ جۇمىسقا تۇردى. وتاۋ قۇردى. سودان, اۋىل مەكتەبىندە ەكى جىل ەڭبەك ەتكەننەن كەيىن وزبەكستانداعى سىرداريا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنداعى تاريح لابوراتورياسىنا مەڭگەرۋشى بولىپ ورنالاستى. مۇندا ول قارىم-قابىلەتىمەن كورىنە ءبىلدى. ارادا ەكى جىل وتە ارنايى جولدامامەن گ.پلەحانوۆ اتىنداعى ماسكەۋ حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا اتتانىپ, وندا 1985-86 جىلدارى ءبىلىمىن جەتىلدىردى. ماسكەۋدەن كەلگەن سوڭ تاشكەنتتەگى نيزامي اتىنداعى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا اسپيرانتۋراعا قابىلدانىپ, كەيىن ونى ماسكەۋدە جالعاستىردى. وسىلايشا, 1990 جىلى تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاعىن الدى.
عالىمنىڭ ازاماتتىق بولمىسىن ايقىنداي تۇسكەن شاق تۇركىستان قالاسىندا قىزمەت ەتكەن جىلدار دەسەك قاتەلەسپەيمىز. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ, تۇركىستانعا باسا نازار اۋدارىلا باستاعان 1991 جىلى شاھاردا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت اشىلدى دەگەن جىلى حابار ايدار پارقۇل ۇلىن ەلەڭ ەتكىزدى. الىپ-ۇشقان كوڭىل كۇيمەن كەلىپ جاڭا ۋنيۆەرسيتەتكە اعا وقىتۋشى بولىپ ورنالاستى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى رەكتورى, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ ساتتىلىك تىلەپ, باتاسىن بەردى. وسى ساتتەن عالىمنىڭ تۇركىستانداعى كەزەڭى باستالدى.
كەزىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق بايلانىستار جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا پرورەكتورى قىزمەتى سەنىپ تاپسىرىلعان ا.ءابۋوۆ وزىنە جۇكتەلگەن بارلىق مىندەتتى ابىرويمەن ورىنداپ, ءبىلىم وشاعىنىڭ وركەندەۋىنە, اسىرەسە مادەنيەت سالاسىن دامىتۋعا سۇبەلى ۇلەسىن قوستى.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ۋنيۆەرسيتەتتەگى جاۋاپكەرشىلىگى كوپ باسشىلىق قىزمەتىن جوعارى دەڭگەيدە اتقارا ءجۇرىپ, عىلىممەن دە شۇعىلدانۋعا دەن قويدى. فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ دوكتورانتى اتانىپ, 1997 جىلى «قوجا احمەت ياساۋي دۇنيەتانىمى جانە ونىڭ قازاق فيلوسوفياسىنداعى ءمانى مەن ورىنى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. جان قالاۋىمەن تاڭداپ العان تاقىرىبىن قولداپ-قۋاتتاعان عىلىمي كەڭەسشىسى, اكادەميك ءا.نىسانباەۆ, جۇمىس بارىسىندا م.جۇرىنوۆ, ر.بەردىباەۆ, م.مىرزاحمەتوۆ سىندى عالىمدار ءوز پىكىرلەرىن, اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ, جول كورسەتتى.
جالپى, ەلىمىزدە ق.ا.ياساۋي تاقىرىبى شىعىستانۋشىلار, فيلولوگتار تاراپىنان زەردەلەنىپ كەلدى. ال بۇعان دەيىن ويشىلدىڭ مۇرالارى فيلوسوفيا تۇرعىسىنان زەرتتەلە قويماعان. ال ا.ءابۋوۆتىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, وسى باعىتتاعى العاشقى جۇمىس رەتىندە تانىلدى ءارى جوعارى باعالاندى. وسىلايشا, عاسىرلار بويى ۇلتتىق سانامىزبەن, سالت-داستۇرىمىزبەن بىتە قايناسىپ, مادەنيەتىمىز بەن رۋحانياتىمىزعا وزىندىك وڭ اسەرىن تيگىزگەن حالقىمىزدىڭ سوپىلىق دۇنيەتانىمىنىڭ قازاق فيلوسوفياسى تاريحىنداعى ورنىن عىلىمي تۇرعىدا ايقىنداعان العاشقى ەڭبەك جارىق كوردى. عالىم ءوز ەڭبەگىندە اباي دۇنيەتانىمىنداعى اللاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ق.ا.ءياساۋيدىڭ تانىمىنداعى اقيقات پەن ونىڭ اللاعا ماحابباتىنىڭ تىعىز بايلانىستا ەكەنىن عىلىمي نەگىزدە زەردەلەي ءبىلدى. عالىم قوس الىپتىڭ اللانى تانۋداعى تانىم-تۇسىنىكتەرىنىڭ وتە ەتەنە ەكەنىن مۇحتار ءاۋزوۆتىڭ ارعى اتاسى – بەردىقوجانىڭ اتاقتى ياساۋي مەكتەبىنىڭ شاكىرتى بولعانىن, ونىڭ اباي اۋىلىنا ويشىلدىڭ ءىلىمىن جەتكىزگەنىن دالەلدەۋى ارقىلى ناقتىلايدى.
ا.ءابۋوۆ 2005 جىلى ەلورداعا شاقىرىلىپ, ۇقك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا باس عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس ىستەدى, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا «مەملەكەتتىڭ ساياسي ستراتەگياسى» كافەدراسىن باسقاردى. ون جىلداي «مادەنيەتتەر مەن دىندەر حالىقارالىق ورتالىعىنا» جەتەكشىلىك ەتتى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىن وتكىزۋ وسى ورتالىقتىڭ باستى مىندەتى بولاتىن. بۇگىندە ءۇش جىلدا ءبىر وتەتىن بۇل ءدىني فورۋم حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى, جاھاندىق بەدەلدى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى.
ايدار پارقۇل ۇلىنىڭ باستاماسىمەن ەلدەگى رۋحانيات, ءدىن سالاسىندا قالام تەربەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ باسى ءبىر ارناعا توعىسىپ, «قازاقستان ءدىنتانۋشىلارى كونگرەسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلعانىن ايتا كەتەيىك.
ا.ءابۋوۆ – قازاق, ورىس, تۇرىك جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى 200-دەن اسا عىلىمي جانە عىلىمي-ساراپتامالىق ەڭبەكتىڭ, ماقالا, باياندامالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جەكە جانە ۇجىمدىق مونوگرافيالار مەن وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى. ول ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, ءبىلىم سالاسىنا ەنبەگى سىڭگەن قۇرمەتتى قىزمەتكەر.
