– ارينە ەلىمىزدە ەكونوميكانى دامىتۋعا ارنالعان «دامۋ» قورى, «بايتەرەك» حولدينگى, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, ەكىنشى دارەجەلى بانكتەر, جەرگىلىكتى جەردە كاسىپكەرلەردى قولدايتىن ءارتۇرلى ۇيىمدار جەتكىلىكتى. بىراق ءالى دە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى تەجەلۋدە. بۇل قۇرىلىمدار مەملەكەتتەن قىرۋار قارجى العاندارىمەن, بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە كومەك بەرە الماي كەلەدى. ويتكەنى قالىپتاسىپ قالعان بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر بوگەت بولۋدا. ەكىنشىدەن, بۇل قۇرىلىمداردا بيزنەستىڭ, كاسىپكەرلىكتىڭ ءمان-ماقساتىن ەكونوميكالىق دامۋ تۇرىندە جۇرگىزە الاتىن بىلىكتى, ءبىلىمدى ماماندار دا قاجەت, – دەيدى عالىم, ەكونوميست اسىلحان جاڭابەكوۆ.
ۇكىمەتتىڭ وتاندىق ءونىمدى دامىتۋعا قاتىستى باعدارلامالارىنىڭ قاتارىنا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» دەگەن باعدارلاما قوسىلعانى بەلگىلى. ماقسات – ىشكى جانە الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى, ساپالى جانە قولجەتىمدى قازاقستاندىق تاۋاردىڭ سانىن ارتتىرۋ.
ءسوز جۇزىندە ءبارى جاقسى-اق, ال قاراپايىم زاتتار – كيىم-كەشەك, كويلەك, شالبار تىگۋگە جاقىنداعان دا جوقپىز. سىرتتان اكەلگەن دايىن ونىمدەردەن تابىس تەز تۇسەدى دەپ جەڭىلىنە قاراي جۇگىرەمىز. تۇركيا مەن قىتايدان كيىم تاسۋ اعىنى ىندەت كەزىندە سايابىرلاماسا,توقتايتىن ءتۇرى جوق.
مىسالى, پاۆلوداردا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە «8 مارت» اتىنداعى اتاقتى تىگىن فابريكاسى بولدى. كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەت بۇكىل قاراپايىم كيىم-كەشەك وسى فابريكادان شىعاتىن ەدى. ساقتاپ قالا المادىق, ىشىندە قاپتاعان جالدامالى وفيستەرى بار فابريكانىڭ قازىر ۇلكەن عيماراتى عانا قالدى.
– ۇكىمەت كاسىپكەرلەردى قولداۋ ماقساتىندا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, بىرقاتار مەملەكەتتىك باعدارلامانى ازىرلەپ ىسكە اسىرۋدا. ونىڭ ءبىرى – «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى, ونىڭ ەرەكشەلىگى يكەمدى شارتتارىندا. باعدارلاما نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن تولىقتىرۋعا باعىتتالعان. قۇجات ۇنەمى جەتىلۋ ۇستىندە, وندا بيزنەستىڭ پىكىرى ەسكەرىلىپ, قىزمەت باعىتتارىمەن تولىقتىرىلادى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدان باستاپ وزگەرىستەردىڭ قازىر 5-نۇسقاسى قابىلداندى, – دەيدى وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ءبولىم باسشىسى امىربەك بايىسوۆ.
بىراق اسىلحان جاڭابەكوۆ ايتقانداي, وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى ءالى تۇراقسىز, ىنتالاندىرۋ, ناسيحات, اقپارات جۇمىستارى جەتپەي مە, تۇرعىنداردىڭ كەيبىرى ءوزىنىڭ جەكە بيزنەسىن باستاۋدى قالاسا دا, قايدا بارۋ كەرەكتىگىن بىلمەيتىندەرى دە بار.
باعدارلاماعا ساي وڭىرىمىزدە وتكەن جىلى جالپى قۇنى 14,7 ملرد تەڭگە بولاتىن 66 جوبا ماقۇلدانعان. بىراق 66 جوبانىڭ 57-ءسى مال باسىن كوبەيتۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى كەڭەيتۋ ماقساتىندا قارجىلاندىرىلعان. ال, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنا» لايىقتى قاراپايىم جوبالار بولماعان. سوندىقتان قارجىنىڭ بارلىعى دەرلىك «ەڭبەك», «سىباعا» سىندى باعدارلامالار ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولىنگەن.
وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ساۋدا باسقارماسىنىڭ باسشىسى جايىق حاسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بىلاي نان-توقاش, كونديتەرلىك ونىمدەردى پىسىرەتىن, جەڭىل مەتالل قۇرىلىمدارىن شىعاراتىن, كران, ليفتىلەر سياقتى كوتەرۋ قۇرالدارىن دايىندايتىن, اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىندا قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار دا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا الادى. سەبەبى «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنا اگروونەركاسىپ كەشەنىنە ارنالعان «اگروكرەديتتىك كورپوراتسيا» دەگەن تاعى ءبىر جاڭاشا قۇرىلىم كەلىپ قوسىلىپتى.
ءامىر بايىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ەلىمىزدە باعدارلاماعا 600 ملرد تەڭگە بولىنسە, بيىل قوسىمشا 400 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ, قارجىلاندىرۋ كولەمى ارتقان. بۇل مۇمكىندىك كاسىپكەرلەرگە جول اشتى, سالالىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى, باعدارلاماعا كەز كەلگەن كاسىپكەر قاتىسا الادى.
– توتەنشە جاعداي كەزىندە كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرازى قيىندىققا تاپ بولعانىن ەسكەرە كەلە, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جوباسىنىڭ كەپىلدەندىرۋ باعىتىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. ەندى 30 پايىزعا دەيىن كەپىلدىك بەرە الامىز, – دەيدى «دامۋ» قورى فيليالى باسشىسى ا.بايداۋلەتوۆا.
– تۇرعىندار «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» تيىمدىلىگىن تۇسىنگەن بولۋى كەرەك, قاتىسۋشىلار قاتارى ارتىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى 4,4 ملرد تەڭگە بولاتىن 16 جوبا ماقۇلداندى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قاراۋىندا تاعى 20-دان استام جوبا بار. وبلىس ورتالىعىنداعى جوبالىق كەڭسە 193 جوبانى تالقىلاپ, ازىرلەۋدە. قالالار مەن اۋدان اكىمدىكتەرى جانىندا جەدەل توپ قۇرىلعان. بۇل توپ ءوز اۋماقتارىنداعى بيزنەس جوبالاردى جينايدى دا, بىزگە جىبەرەدى. جوبا يەلەرىن قولدارىنان ۇستاپ جەتەكتەگەندەي, جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز, – دەيدى ج.حاسانوۆ.
بىراق ماسەلەنىڭ ءبارى ەسەپ جۇزىندە عانا جاقسى سياقتى. ەندى 193 جوبانىڭ ىسكە قاشان اسارى بەلگىسىز. ناقتى ءىس بارىسى ءالى بايقالمايدى. باسشىلاردىڭ مالىمەتتەرىنە كوز جۇگىرتسەڭىز, ارقايسىسى ءارتۇرلى مالىمەت بەرەدى. قايسىسى وتىرىك, قايسىسى شىن ەكەنىنە ناقتى بىلىكتى ماماندار كەلگەندە عانا كوزىمىز جەتەر.
ەگەر دە جايىق حاسانوۆ ايتقانداي, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» تيىمدىلىگىن تۇسىنگەن تۇرعىندار سانى ارتىپ كەلە جاتسا, وندا نەگە قاراجات اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جىبەرىلدى دەگەن سۇراق بار.
كۇندەلىكتى ومىردە «Made in Kazakhstan» بەلگىسى قولدانىلاتىن تاعام ونىمدەرى, كيىمدەر, اياق كيىم, جيھاز, تۇرمىستىق تەحنيكالار, ءدارى-دارمەكتەر بارلىعى دا ءوز ەلىمىزدە ءوندىرىلۋى ءتيىس دەپ ۇنەمى ايتۋمەن كەلەمىز.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى بارىسىندا تاماق ونىمدەرى, كيىم-كەشەك, ءدارى-دارمەك, قۇرىلىس ماتەريالدارى, جيھازدار شىعاراتىن كاسىپورىندارعا ءتيىمدى تەتىكتەردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇل 6 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن نەسيە الىپ, ونى كاسىپتى باستاۋعا, كەڭەيتۋگە, قارجى اينالىمىن تولتىرۋعا پايدالانا الادى دەلىندى.
كەدەرگى دەمەكشى, ماسەلەن, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» اياسىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرعان «بانك تسەنتر كرەديت» اق وبلىستىق فيليالى قىزمەتكەرلەرى ءوتىنىشتى قابىلداماس بۇرىن كاسىپكەرلىك نىسانى مەن ونىڭ باسشىسىنىڭ جەكە قۇجاتتارىن تالاپ ەتەدى. كەپىلدىككە قويار زاتتى باعالايدى.
– قارجىنى كەپىلزاتسىز بەرۋ مۇمكىن ەمەس. بيزنەس دامىماي, سالعان اقشاسى پايدا اكەلمەسە, بانكتەر دە شىعىنعا ۇشىرايدى. سوندىقتان جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردىڭ بولۋىن تالاپ ەتەمىز, – دەيدى بانك ماماندارى.
بانك قىزمەتكەرلەرى باعدارلاماعا قاتىسۋعا نيەتتى ادامنىڭ قۇجاتتارىن, بيزنەس جوباسىن قابىلداپ, باعالاۋدان وتكىزىپ, نەسيە بارىسىن تەكسەرەدى. ءوتىنىشتى ماقۇلداۋدى ءبىر ايعا دەيىنگى مەرزىمدە قاراستىرادى. بانك نەسيە بەرۋگە ءازىر بولسا, «دامۋ» قورىنىڭ رەسمي سايتى ارقىلى سۋبسيديا, كەپىلدەندىرۋ الۋعا ءوتىنىش جولدايدى. وسى كەزەڭنەن وتكەننەن كەيىن عانا ءسىز «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىسى اتانىپ, بيزنەس جوسپارىڭىزدى جۇزەگە اسىرا الاسىز.
بىراق قۇجاتتاردى جيناۋ, مەملەكەتتىك قولداۋدى يەلەنۋ ءبىر كۇندە بىتەتىن ءىس ەمەس. بۇل ماقساتقا ءار ەسىككە ءبىر بارىپ, شارشاپ, قولدى ءبىر سىلتەمەيتىن, توزىمدىلىك تانىتقاندار عانا بارا الادى.
– مەملەكەتتىك قولداۋلارعا ەنگەن وزگەرىستەردەن حابارسىز قاراپايىم جۇرتشىلىق, ءتىپتى كاسىپكەرلەر دە از ەمەس. سول ءۇشىن دە وبلىس ورتالىعىندا «اقپاراتتىق كەڭسەنىڭ» اشىلعانى قۇپتارلىق. ءالى دە اقپاراتتاندىرۋ جەتىسپەيدى. اۋىلدارعا ينتەرنەت جەتە قويعان جوق. جەرگىلىكتى تەلەارنالاردا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى, باسقا دا باعدارلامالار جايلى تۇراقتى تەلەحابارلار, سۇراق-جاۋاپ تىكەلەي ەفيرلەرى, اشىق الاڭ, باسپاسوزدە ارنايى سۇحباتتار ءجيى بەرىلۋى كەرەك. پالاتا وكىلدەرى, بانك ماماندارى اۋدان ورتالىقتارىندا كوشپەلى وتىرىستار, اشىق ەسىك كۇندەرىن وتكىزۋلەرى قاجەت. سوندا عانا اۋىل, قالا تۇرعىندارى اقپارات الا الادى. قازىر «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025», «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارىنا نەسيەلەۋ كەزىندە سالالىق شەكتەۋلەر دە الىنىپ تاستالدى. ياعني كەز كەلگەن كاسىپكەر نەسيە الادى, تەك ەڭبەك ەت, باعدارلاماعا ۇلەس قوس, – دەيدى اسىلحان جاڭابەكوۆ.
مىسالى, وبلىستاعى «جانىبەكوۆا» جەكە كاسىپكەرلىگى جيھاز جاساۋ جانە ەسكى جيھازداردى جاڭارتۋمەن اينالىسۋدا. قازىر وقۋ ورتالىعىن اشىپ, جۇمىسسىز تۇرعىندارعا كاسىپتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتۋدە. كاسىپكەرلىك باسشىسى سامال جانىبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءساۋىر-شىلدە ارالىعىندا وتكەن العاشقى كۋرس بارىسىندا 34 ادام وقىدى.
– وقۋ ورتالىعى تۇرعىندارعا جيھازدى قۇراستىرۋ, تىگۋدى ۇيرەتەدى. وقۋدان ءوتۋ ءۇشىن جۇمىسسىزدار قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا حابارلاسادى, مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا تەگىن وقيدى. ستيپەنديا الادى. وقۋدى بىتىرگەن سوڭ, جۇمىسقا ورنالاسادى, – دەيدى سامال جانىبەكوۆا.
سامال ەندى كاسىپ اياسىن كەڭەيتىپ, تۇتىنۋشىلارعا قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, جيھاز تسەحى, وقۋ ورتالىعى مەن كەڭسەنى بىرىكتىرەتىن جەكە عيمارات ساتىپ الماق. سامال سياقتى باستاماشىل, ءوز ءىسىن باستاعىسى كەلەتىن جۇمىسسىز تۇرعىندارعا قولداۋ كورسەتەتىن كاسىپكەرلەردىڭ سانى كوبەيسە, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىن ءتۇسىنىپ, وتاندىق تاۋار جاساۋعا ۇلەس قوساتىن, قاراپايىم زاتتار شىعاراتىن تۇرعىندار قاتارى كوبەيەر ەدى.
پاۆلودار وبلىسى
