ەكونوميكا • 28 شىلدە، 2020

«قاراپايىم زاتتار» قولىمىزعا قاشان تۇسەدى؟

26 رەت كورسەتىلدى

بىلتىر ۇكىمەتتە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە 2025 جىلعا قاراي بارلىق 365 ءونىمنىڭ ءوندىرىس كولەمى 2،4 ەسەگە ارتىپ، نارىقتاعى يمپورتتىڭ ۇلەسى تومەندەيدى، ولاردىڭ ىشىندە 247 ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس ونەركاسىپ ونىمدەرى بويىنشا ءوندىرىس 1،5 ملرد دوللاردان 3،1 ملرد دوللارعا دەيىن وسەدى، يمپورت ۇلەسى 82 پايىزدان 59 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى» دەپ ايتىلدى.

– ارينە ەلىمىزدە ەكونوميكانى دامىتۋعا ارنالعان «دامۋ» قورى، «بايتەرەك» حولدينگى، ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى، ەكىنشى دارەجەلى بانكتەر، جەرگىلىكتى جەر­دە كاسىپكەرلەردى قولدايتىن ءارتۇرلى ۇيىمدار جەتكىلىكتى. بىراق ءالى دە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى تەجەلۋدە. بۇل قۇرىلىمدار مەم­لەكەتتەن قىرۋار قارجى العان­دارىمەن، بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە كومەك بەرە الماي كەلەدى. ويت­كەنى قالىپتاسىپ قالعان بيۋرو­كراتيالىق كەدەرگىلەر بوگەت بولۋدا. ەكىنشىدەن، بۇل قۇرىلىمداردا بيزنەستىڭ، كاسىپكەرلىكتىڭ ءمان-ماقساتىن ەكونوميكالىق دامۋ تۇرىندە جۇرگىزە الاتىن بىلىكتى، ءبىلىمدى ماماندار دا قاجەت، – دەي­دى عالىم، ەكونوميست اسىلحان جاڭابەكوۆ.

ۇكىمەتتىڭ وتاندىق ءونىم­دى دا­مى­تۋعا قاتىستى باعدارلاما­لا­رىنىڭ قاتارىنا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» دەگەن باع­دارلاما قوسىلعانى بەلگىلى. ماق­سات – ىشكى جانە الەمدىك نارىقتا باسە­كەگە قابىلەتتى، ساپالى جانە قول­جەتىمدى قازاقستاندىق تاۋار­دىڭ سانىن ارتتىرۋ.

ءسوز جۇزىندە ءبارى جاقسى-اق، ال قاراپايىم زاتتار – كيىم-كە­شەك، كويلەك، شالبار تىگۋگە جا­قىن­داعان دا جوقپىز. سىرتتان اكەلگەن دايىن ونىمدەردەن تابىس تەز تۇسەدى دەپ جەڭىلىنە قاراي جۇ­گىرەمىز. تۇركيا مەن قى­تاي­دان كيىم تاسۋ اعىنى ىندەت كە­زىندە سايا­بىرلاماسا،توقتايتىن ءتۇرى جوق.

مىسالى، پاۆلوداردا كە­ڭەس وكىمەتى كەزىندە «8 مارت» اتىن­داعى اتاقتى تىگىن فابريكاسى بول­دى. كۇن­دەلىكتى تۇرمىسقا قاجەت بۇكىل قا­راپايىم كيىم-كەشەك وسى فابريكادان شىعاتىن ەدى. ساق­­تاپ قالا المادىق، ىشىندە قاپ­تاعان جالدامالى وفيستەرى بار فابريكانىڭ قازىر ۇلكەن عيما­راتى عانا قالدى.

– ۇكىمەت كاسىپكەرلەردى قول­داۋ ماقساتىندا «اتامەكەن» ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىر­لەسىپ، بىرقاتار مەملەكەتتىك باع­دار­لامانى ازىرلەپ ىسكە اسىرۋدا. ونىڭ ءبىرى – «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى، ونىڭ ەرەكشەلىگى يكەمدى شارت­تارىندا. باعدارلاما نا­رىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن تولىقتىرۋعا باعىتتالعان. قۇجات ۇنەمى جەتىلۋ ۇستىندە، وندا بيزنەستىڭ پىكىرى ەس­كەرىلىپ، قىزمەت باعىتتارىمەن تولىقتىرىلادى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدان باس­تاپ وزگەرىستەردىڭ قازىر 5-نۇس­قاسى قابىلداندى، – دەيدى وڭىرلىك كاسىپ­كەرلەر پالا­تاسىنىڭ ءبولىم باسشىسى امىربەك بايىسوۆ.

بىراق اسىلحان جاڭابەكوۆ ايتقانداي، وڭىرلەردە كاسىپكەر­لىكتىڭ دامۋى ءالى تۇراقسىز، ىنتالاندىرۋ، ناسيحات، اقپارات جۇ­مىس­تارى جەتپەي مە، تۇرعىن­دار­دىڭ كەيبىرى ءوزىنىڭ جەكە بيز­نەسىن باس­تاۋدى قالاسا دا، قاي­دا بارۋ كەرەكتىگىن بىلمەي­تىندەرى دە بار.

باعدارلاماعا ساي وڭىرىمىزدە وتكەن جىلى جالپى قۇنى 14،7 ملرد تەڭگە بولاتىن 66 جوبا ماقۇلدانعان. بىراق 66 جوبانىڭ 57-ءسى مال باسىن كوبەيتۋ، اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى كەڭەيتۋ ماق­ساتىندا قارجىلاندىرىلعان. ال، «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنا» لايىقتى قاراپايىم جوبالار بولماعان. سوندىقتان قار­جىنىڭ بارلىعى دەرلىك «ەڭبەك»، «سىباعا» سىندى باعدارلامالار ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولىنگەن.

وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ساۋ­دا باسقارماسىنىڭ باسشىسى جايىق حاسانوۆتىڭ ايتۋىن­شا، بۇدان بىلاي نان-توقاش، كونديتەرلىك ونىمدەردى پىسىرەتىن، جەڭىل مەتالل قۇرىلىمدارىن شىعاراتىن، كران، ليفتىلەر سياق­تى كوتەرۋ قۇرالدارىن دايىندايتىن، اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىندا قايتا وڭدەۋمەن اي­نالىساتىن كاسىپورىندار دا «قاراپايىم زاتتار ەكونومي­كاسى» باعدارلاماسىنىڭ مۇم­كىن­­دىكتەرىن پايدالانا الادى. سەبەبى «قاراپايىم زاتتار ەكو­نوميكاسى» باعدارلاماسىنا اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىنە ارنالعان «اگروكرەديتتىك كورپوراتسيا» دە­گەن تاعى ءبىر جاڭاشا قۇرىلىم كە­لىپ قوسىلىپتى.

ءامىر بايىسوۆتىڭ ايتۋىنشا، بىلتىر ەلىمىزدە باعدارلاماعا 600 ملرد تەڭگە بولىنسە، بيىل قوسىمشا 400 ملرد تەڭگە قاراس­تىرىلىپ، قارجىلاندىرۋ كولە­مى ارتقان. بۇل مۇمكىندىك كاسىپ­كەر­لەرگە جول اشتى، سالالىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى، باع­دارلاماعا كەز كەلگەن كاسىپكەر قاتىسا الادى.

– توتەنشە جاعداي كەزىندە كاسىپ­كەرلەردىڭ ءبىرازى قيىندىققا تاپ بولعانىن ەسكەرە كەلە، «قا­را­پايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جوباسىنىڭ كەپىلدەندىرۋ با­عىتىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. ەندى 30 پايىزعا دەيىن كەپىلدىك بەرە الامىز، – دەيدى «دامۋ» قورى فيليالى باسشىسى ا.بايداۋلەتوۆا.

– تۇرعىندار «قاراپايىم زات­­تار ەكونوميكاسىنىڭ» تيىم­دىلىگىن تۇسىنگەن بولۋى كەرەك، قا­تىسۋشىلار قاتارى ارتىپ كە­لەدى. جىل باسىنان بەرى 4،4 ملرد تەڭگە بولاتىن 16 جوبا ما­­­قۇل­­داندى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردىڭ قاراۋىندا تاعى 20-دان استام جوبا بار. وبلىس ورتا­لى­­عىن­داعى جوبالىق كەڭسە 193 جوبانى تالقىلاپ، ازىرلەۋدە. قا­لالار مەن اۋدان اكىمدىكتەرى جانىندا جەدەل توپ قۇرىلعان. بۇل توپ ءوز اۋماقتارىنداعى بيز­نەس جوبالاردى جينايدى دا، بىز­گە جىبەرەدى. جوبا يەلەرىن قول­­دا­­رىنان ۇستاپ جەتەكتەگەندەي، جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز، – دەيدى ج.حاسانوۆ.

بىراق ماسەلەنىڭ ءبارى ەسەپ جۇ­زىن­دە عانا جاقسى سياقتى. ەندى 193 جوبانىڭ ىسكە قاشان اسارى بەلگىسىز. ناقتى ءىس بارىسى ءالى باي­­قال­ماي­دى. باسشىلاردىڭ مالى­مەت­تەرىنە كوز جۇگىرتسەڭىز، ار­قاي­سىسى ءارتۇرلى مالىمەت بەرەدى. قايسىسى وتىرىك، قايسىسى شىن ەكەنىنە ناق­تى بىلىكتى ماماندار كەلگەندە عانا كوزىمىز جەتەر.

ەگەر دە جايىق حاسانوۆ ايت­قانداي، «قاراپايىم زاتتار ەكو­نوميكاسىنىڭ» تيىمدىلىگىن تۇسىن­گەن تۇرعىندار سانى ارتىپ كەلە جاتسا، وندا نەگە قاراجات اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جىبەرىلدى دەگەن سۇراق بار.

كۇندەلىكتى ومىردە «Made in Kazakhstan» بەلگىسى قولدانىلاتىن تاعام ونىمدەرى، كيىمدەر، اياق كيىم، جيھاز، تۇرمىس­تىق تەحنيكالار، ءدارى-دارمەكتەر بارلىعى دا ءوز ەلىمىزدە ءوندىرىلۋى ءتيىس دەپ ۇنەمى ايتۋمەن كەلەمىز.

«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى بارىسىندا تاماق ونىمدەرى، كيىم-كەشەك، ءدارى-دارمەك، قۇرىلىس ماتەريال­دارى، جيھازدار شىعاراتىن كا­سىپ­ورىندارعا ءتيىمدى تەتىكتەردى پاي­دالانۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇل 6 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن نەسيە الىپ، ونى كاسىپتى باستاۋعا، كەڭەي­تۋگە، قارجى اينالىمىن تول­­تى­رۋعا پايدالانا الادى دە­لىن­دى.

كەدەرگى دەمەكشى، ماسەلەن، «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» اياسىنداعى جوبالاردى قار­جىلاندىرعان «بانك تسەنتر كرەديت» اق وبلىستىق فيليالى قىز­مەتكەرلەرى ءوتىنىشتى قابىل­داماس بۇرىن كاسىپكەرلىك نىسانى مەن ونىڭ باسشىسىنىڭ جەكە قۇجاتتارىن تالاپ ەتەدى. كەپىل­دىككە قويار زاتتى باعالايدى.

– قارجىنى كەپىلزاتسىز بەرۋ مۇمكىن ەمەس. بيزنەس دامىماي، سالعان اقشاسى پايدا اكەلمەسە، بانكتەر دە شىعىنعا ۇشىرايدى. سوندىقتان جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردىڭ بولۋىن تالاپ ەتەمىز، – دەيدى بانك ماماندارى.

بانك قىزمەتكەرلەرى باعدار­لاماعا قاتىسۋعا نيەتتى ادامنىڭ قۇجاتتارىن، بيزنەس جوباسىن قابىلداپ، باعالاۋدان وتكىزىپ، نەسيە بارىسىن تەكسەرەدى. ءوتى­نىشتى ماقۇلداۋدى ءبىر ايعا دەيىن­گى مەرزىمدە قاراستىرادى. بانك نەسيە بەرۋگە ءازىر بولسا، «دامۋ» قورىنىڭ رەسمي سايتى ارقىلى سۋب­سيديا، كەپىلدەندىرۋ الۋعا ءوتىنىش جولدايدى. وسى كەزەڭ­نەن وتكەننەن كەيىن عانا ءسىز «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنىڭ قاتى­سۋ­شىسى اتانىپ، بيزنەس جوس­پا­رىڭىزدى جۇزەگە اسىرا الاسىز.

بىراق قۇجاتتاردى جيناۋ، مەم­لەكەتتىك قولداۋدى يەلەنۋ ءبىر كۇندە بىتەتىن ءىس ەمەس. بۇل ماق­ساتقا ءار ەسىككە ءبىر بارىپ، شار­شاپ، قولدى ءبىر سىلتەمەيتىن، توزىم­دىلىك تانىتقاندار عانا بارا الادى.

– مەملەكەتتىك قولداۋلارعا ەنگەن وزگەرىستەردەن حابارسىز قاراپايىم جۇرتشىلىق، ءتىپتى كاسىپكەرلەر دە از ەمەس. سول ءۇشىن دە وبلىس ورتالىعىندا «اقپا­راتتىق كەڭسەنىڭ» اشىل­عانى قۇپتارلىق. ءالى دە اقپا­راتتاندىرۋ جەتىسپەيدى. اۋىل­دارعا ينتەرنەت جەتە قويعان جوق. جەرگىلىكتى تەلەارنالاردا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى، باسقا دا باعدار­لامالار جايلى تۇراقتى تەلەحابارلار، سۇراق-جاۋاپ تىكەلەي ەفيرلەرى، اشىق الاڭ، باسپاسوزدە ارنايى سۇحباتتار ءجيى بەرىلۋى كەرەك. پا­لاتا وكىلدەرى، بانك ماماندارى اۋدان ورتالىقتارىندا كوشپەلى وتىرىستار، اشىق ەسىك كۇندەرىن وتكىزۋلەرى قا­جەت.­ سوندا عانا اۋىل، قالا تۇر­عىن­دارى اقپارات الا الادى. قازىر «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025»، «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارىنا نەسيەلەۋ كەزىندە سالالىق شەكتەۋلەر دە الىنىپ تاستالدى. ياعني كەز كەلگەن كاسىپكەر نەسيە الادى، تەك ەڭبەك ەت، باعدارلاماعا ۇلەس قوس، – دەيدى اسىلحان جاڭابەكوۆ.

مىسالى، وبلىستاعى «جانى­بە­كوۆا» جەكە كاسىپكەرلىگى جيھاز جاساۋ جانە ەسكى جيھازداردى جاڭار­تۋمەن اينالىسۋدا. قازىر وقۋ ورتالىعىن اشىپ، جۇمىسسىز تۇرعىندارعا كاسىپتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتۋدە. كاسىپكەرلىك باسشىسى سامال جانىبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا، ءساۋىر-شىلدە ارالىعىندا وتكەن العاشقى كۋرس بارىسىندا 34 ادام وقىدى.

– وقۋ ورتالىعى تۇرعىندارعا جيھازدى قۇراستىرۋ، تىگۋدى ۇيرە­تەدى. وقۋدان ءوتۋ ءۇشىن جۇ­مىس­سىزدار قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا حابارلاسادى، مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا تەگىن وقيدى. ستيپەنديا الادى. وقۋدى بىتىرگەن سوڭ، جۇمىسقا ورنا­لاسادى، – دەيدى سامال جانىبەكوۆا.

سامال ەندى كاسىپ اياسىن كە­ڭەي­تىپ، تۇتىنۋشىلارعا قو­لاي­لى جاعداي جاساۋ ءۇشىن «قارا­پايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا جەڭىل­دەتىلگەن نەسيە الىپ، جيھاز تسەحى، وقۋ ورتالىعى مەن كەڭسەنى بىرىكتىرەتىن جەكە عيمارات ساتىپ الماق. سامال سياقتى باستاماشىل، ءوز ءىسىن باستاعىسى كەلەتىن جۇمىسسىز تۇرعىندارعا قولداۋ كورسەتەتىن كاسىپكەرلەردىڭ سانى كوبەيسە، «قاراپايىم زاتتار ەكو­نوميكاسى» باعدارلاماسىن ءتۇسىنىپ، وتاندىق تاۋار جاساۋعا ۇلەس قوساتىن، قاراپايىم زاتتار شىعاراتىن تۇرعىندار قاتارى كوبەيەر ەدى.

 

پاۆلودار وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلگە كەرەك ەكى كىتاپ

رۋحانيات • بۇگىن، 08:52

«عارىشقا اپارار جول»

رۋحانيات • بۇگىن، 08:50

العاشقى عارىش ايلاعى

وقيعا • بۇگىن، 08:48

تاريحي جەرلەردىڭ تاعىلىمى بولەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

شيرەك فينالدا ءسۇرىندى

تەننيس • بۇگىن، 08:11

ەل-كلاسيكودا جەڭىسكە جەتتى

فۋتبول • بۇگىن، 08:06

رۋحى بيىك ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

يزرايلدەن باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 08:04

عىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

عىلىم • بۇگىن، 08:01

ۇلتتىق ۇردىستەر ۇزىلمەيدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار