قازاقستان • 27 شىلدە، 2020

ءبىلىمى كەمەل ەلدىڭ بولاشاعى زور

964 رەت كورسەتىلدى

2007 جىلى 27 شىلدەدە رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ ءبىلىم الۋعا كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان، 68 باپتان، 12 تاراۋدان تۇراتىن ءبىلىم تۋرالى زاڭى قابىلداندى. بۇل زاڭدا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتىن، ءبىلىم پروتسەسى سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى، وكىلەتتىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بەلگىلەنگەن.

ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مىندەتتەرى كورسەتىلىپ، وسى سالا ۇيىمدارىنىڭ ەرەجەلەرى، باعدارلامالارى مەن ءبىلىم دەڭگەيلەرى ايقىندالعان. زاڭ بويىنشا ءبىلىم جۇيەسى جەتى دەڭگەيدەن تۇرادى: مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ، باستاۋىش، نەگىزگى ورتا، ورتا، ورتادان كەيىنگى، جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم. قر-نىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا مۇنان باسقا دا جەكەلەگەن ءنورماتيۆتى اكتىلەرى بار.

تاۋەلسىزدىك العان وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى قيىندىقتارعا قاراماستان ەلباسىمىز ءبىلىم جۇيەسىن نىعايتۋعا كوپ كۇش سالدى. ءبىلىمدى ۇرپاق ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ەكەنى اقيقات. جاڭا ۇرپاق ءوستى. 8 ملن استام ادام (حالىقتىڭ شامامەن 50%-ى) تاۋەلسىز قازاقستاندا دۇنيەگە كەلدى. ءبىز قايتىمسىز نۇكتەدەن ءوتىپ، بولاشاققا ۇمتىلىپ كەلەمىز. سونىمەن وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ، ءبىلىم سالاسىنداعى وتە ۇلكەن جاڭالىقتار مەن جەتىستىكتەرگە شولۋ جاساساق:

ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ (ۇبت)

2004 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ (ۇبت) ەنگىزىلدى. ول مەكتەپتەگى ءبىلىمنىڭ قورىتىندى اتتەستاتسياسى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ ەمتيحانى قىزمەتىن قاتار اتقاردى. ۇبت-نى ەنگىزۋ مەكتەپ تۇلەكتەرى ءۇشىن بىردەي باستاپقى مۇمكىندىك قالىپتاستىرۋدا جانە ەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانار كەزدە اشىقتىقتى ارتتىرۋدا ماڭىزدى قادام بولدى. ۇبت مەحانيزمى پەداگوگتەر قوعامداستىعىمەن پىكىرلەسۋ جاعدايىندا ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ، وزگەرمەلى ۋاقىتتىڭ تالاپتارىنا ساي جاقسارتىلىپ كەلەدى. بيىل پاندەميا جاعدايىندا ەلىمىزدە ۇبت جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى.

نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى

ءبىلىم ساپاسىنىڭ ارتۋىنا جول اشقان نەگىزگى شەشىمنىڭ ءبىرى – قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋدىڭ ەڭ زاماناۋي، يننوۆاتسيالىق، كوپ ءتىلدى مودەلىن قالىپتاستىرۋ يدەياسى بولدى. 2009 جىلى تالانتتى بالالارمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان بىرەگەي جوبا – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى دۇنيەگە كەلدى. ماتەماتيكانى، فيزيكانى، حيميانى، بيولوگيانى تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن  زياتكەرلىك مەكتەپتەر ەلدىڭ بارلىق ايماعىندا قۇرىلا باستادى. الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تاجىريبەنى پايدالانا وتىرىپ، بۇل مەكتەپتەر تۇلەكتەرىن ۇزدىك قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق جوو-دا ءبىلىمىن جالعاستىرۋعا دايىندادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەردىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىندا سويلەگەن سوزىندە: "زياتكەرلىك مەكتەپتەر مەملەكەتىمىزدەگى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ەتالونىنا اينالدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ بارلىق مەكتەپتەرى سىزدەرگە قاراپ بوي تۇزەيدى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قازىرگى زامانعى تالاپتارعا ساي بولۋى بازالىق بىلىمگە تىكەلەي بايلانىستى"، دەگەن ەدى، شىن مانىندە، بۇل – مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىن ۇزدىك الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە شىعارۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق ورتا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ لوكوموتيۆى.

جوعارى ءبىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

قازاقستاندىق ءبىلىمنىڭ ماڭىزدى سەكتورى جوعارى مەكتەپ. 2011 جىلدىڭ شىلدەسىندە قازاقستاننىڭ ءبىر توپ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنىنا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسى بەرىلدى. جوعارى ءبىلىمدى كادرلار دايارلاۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس ۇلعايا ءتۇستى.

وقىتۋشىلاردى قولداۋ مەن ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن 2005 جىلى "جوو-نىڭ ۇزدىك ۇستازى" مەملەكەتتىك ستيپەندياسى بەلگىلەندى. ستيپەنديا جىلدىق زەرتتەۋلەرگە ارنالعان گرانت مارتەبەسىن يەلەندى. كونكۋرستىڭ وتكىزىلۋى جوو-نىڭ ومىرىنە ەرەكشە قاجەت باسەكەلەستىك رۋحىن اكەلدى. جوو-نىڭ اكادەميالىق ەركىندىگىن، ءبىلىم الۋشىلاردىڭ جيناقىلىعىن، ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا ساي ماماندىقتارىن اۋىستىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىراتىن باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرا ماماندىقتارى بويىنشا مەملەكەتتىك ستاندارتتار جاساقتالدى. 2005 جىلدان باستاپ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا زەرتتەۋشىلەردىڭ جاڭا تولقىنىن قالىپتاستىرۋعا جول اشقان فيلوسوفيا دوكتورلارىن (PhD) دايىنداۋ باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. 2010 جىلى قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ بولونيا دەكلاراتسياسىنا قوسىلىپ، ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى. جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندە ساپالى قادام جاسالدى. بولونيا دەكلاراتسياسىنا قوسىلۋ حالىقارالىق جوعارى وقۋ ورىندارى كووپەراتسياسى كەڭىستىگىندە عاجايىپ مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ، ۇلتتىق جوعارى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە جاڭا سەرپىن بەردى.

نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى

2010 جىلدىڭ 28 شىلدەسىندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋى سالتاناتى ءوتتى. تاۋەلسىز قازاقستان جوعارى مەكتەبىنىڭ تاريح ساعاتى جاڭاشا سوعا باستادى. 2011 جىلدىڭ تامىز ايىندا ماڭىزدى وقيعا بولدى – باكالاۆرياتتىڭ ءۇش مەكتەبىندە: ينجەنەريا مەكتەبىندە (سەرىكتەسى – University College London)، عىلىم جانە تەحنولوگيا مەكتەبىندە (Carnegie Mellon University)، گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار مەكتەبىندە (University of WisconsinMadison) وقىتۋ باستالدى. ۋنيۆەرسيتەت تولىققاندى ىسكە كىرىستى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى قاناتىن كەڭ جايا وتىرىپ، رەسپۋبليكالىق ءبىلىم جۇيەسىنە – ەتالون، قازاقستاننىڭ بارشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا – الەمدىك تاجىريبەنى جەتكىزۋشى، وزىق ويلى جاس قازاقستاندىقتاردىڭ اڭسار بيىگى، ءوز اياسىنا وزىق وقىتۋشىلاردى توپتاستىرعان زياتكەرلىك-يننوۆاتسيالىق كلاستەر بولا ءبىلدى.

"بولاشاق" باعدارلاماسى

1993 جىلدان باستاپ قازاقستاندىق جاستارعا كونكۋرس نەگىزىندە تاعايىندالىپ، شەت ەلدە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن حالىقارالىق ستيپەنديا. 2005 جىلدىڭ ساۋىرىندە ۇكىمەت "حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىن" قۇردى. 2008-2012 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەت "بولاشاق" باعدارلاماسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە ءتۇسۋ جونىندە ناقتى شارالار جاسادى. عىلىمي تاعىلىمداما باعدارلاماسى اشىلدى. سونداي-اق جوعارى ءبىلىمنىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ وسكەلەڭ دەڭگەيى ەسكەرىلىپ، باكالاۆريات باعدارلاماسى توقتاتىلدى. ەندى "بولاشاق" باعدارلاماسى ەلگە قاجەتتى ماماندىقتار بويىنشا ماگيسترلار مەن دوكتورانتتاردى دايىنداۋعا قايتا باعىتتالدى. ادام كاپيتالىنىڭ وسۋىنە قامقورلىق جاساۋ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان ساتىنەن مەملەكەتتىڭ باسىم مىندەتى سانالىپ كەلەدى. ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ادام الەۋەتىن دامىتۋعا كۇش سالۋ ارەكەتى ءوز جەمىسىن بەردى. "بولاشاق" باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا مىڭداعان دارىندى جاس قازاقستاندىق مەملەكەت ەسەبىنەن الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جوعارى دەڭگەيلى ءبىلىم الدى. "بولاشاق" جاستار ءۇشىن شىنايى الەۋمەتتىك باسپالداق بولا الدى.

"پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى" زاڭ

مۇعالىمنىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ، مارتەبەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان تاريحي شەشىم "پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى" زاڭ دەر ەدىم. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى 30 جەلتوقساندا زاڭعا قول قويىپ، پەداگوگ مارتەبەسىن زاڭمەن بەكىتتى. جالپى زاڭ جارتى ميلليوننان اسا ۇستازدىڭ جۇمىسىنا قاتىستى جانە 21 باپ پەن نەگىزى تورت باعىتتى قامتيدى:

ءبىرىنشى، ۇستازداردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ جانە وزىنە ءتان ەمەس جۇمىستان بوساتۋ، جۇكتەمەسىن ازايتۋ; ەكىنشى، مۇعالىمنىڭ قىزمەتىنە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ; ءۇشىنشى، ماتەريالدى ەمەس ستيمۋل تەتىكتەرى; ءتورتىنشى، ماتەريالدىق ىڭتالاندىرۋ. 

زاڭدا ۇستازدارعا كوپتەگەن جاڭاشىلدىق قاراستىرىلعان. بىرىنشىدەن، 2020 جىلى جالاقىنى 25 پايىزعا ءوسىرۋ جانە ءتورت جىل ىشىندە ەكى ەسە ارتتىرۋ كوزدەلگەن.

ەكىنشىدەن، پەداگوگ ءوز مىندەتىنە جاتپايتىن فۋنكتسيالارعا تارتىلۋدان قورعالادى. سونىمەن قاتار، ەندى پەداگوگتەردى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋ كەيىنگە قالدىرىلادى. ۇلگىلىك وقۋ جوسپارلارى تومەندەۋى ەسەبىنەن 2021 جىلدان باستاپ وقۋ جۇكتەمەسىنىڭ 18 ساعاتتان 16 ساعاتقا دەيىن تومەندەيدى. زاڭ بويىنشا پەداگوگتەردىڭ بالالارىنا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا ءبىرىنشى كەزەكتە ورىن بەرىلەدى. 

سونىمەن قاتار، مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ پەداگوگتەرىنە دە 2020 جىلى جالاقىسى 25 پايىزعا ءوسىپ، ءتورت جىلدىڭ ىشىندە ەكى ەسە ارتتىرىلادى. بۇل ساناتتاعى مۇعالىمدەر مىندەتىنە كىرمەيتىن فۋنكتسيالارعا تارتۋدان قورعاۋ جانە قاراستىرىلماعان ەسەپتىلىكتەن بوساتۋ كوزدەلگەن. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا، زاڭ قارجىمەن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جالپى، 2024 جىلعا دەيىن 5 تريلليون 3 ميلليارد تەڭگە وسى نورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن بولىنەدى. بۇدان باسقا، ىلەسپە زاڭدا اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ، بالا قۇقىعىن قورعاۋ، ۇستازدارعا ادەپسىز مىنەز-ق ۇلىق كورسەتكەنى ءۇشىن، ورىنسىز ەسەپتىلىك، قاعازباسىلىق، زاڭسىز تەكسەرىستەر ءۇشىن ناقتى سانكتسيالار، ياعني ايىپپۇلدار قاراستىرىلعان. جاڭا زاڭ ەلىمىزدىڭ ءتيىستى دەڭگەيدەگى ءبىلىم وردالارىنداعى ۇستازدار مەن ءبىلىم الۋشىلارعا ءتيىمدى بولىپ، ەلىمىزدىڭ ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا كوپ مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز.

پاندەميا. قاشىقتان وقىتۋ

بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى جاپپاي كارانتين شارالارىنىڭ ەنگىزىلۋى بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىن  قاشىقتىقتان وقىتۋعا الىپ كەلدى. مەملەكەتىمىز بەلەڭ العان جاعدايعا بايلانىستى بۇل جۇيەمەن ءبىر-اق كۇندە بەتپە-بەت كەلدى. ارينە، تۋىنداعان ماسەلەلەر بارشىلىق. اتاپ ايتاتىن بولساق، بارلىق ءبىلىم الۋشىلاردىڭ بىردەي ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلا الماۋى. الىس شالعايداعى اۋىلداردىڭ ءوزىن ايتپاعاندا، قالا ىرگەسىندەگى اۋىلداردا ينتەرنەت جەلىسى ناشار نەمەسە ۇستامايدى. ال ينتەرنەت ۇستاسا، قولدارىندا پايدالاناتىن قۇرىلعىلارى جوق. بۇل مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلۋى ءتيىس ماسەلە. سونداي-اق، ءبىلىم بەرۋدە ءتيىمدى دەگەن قاشىقتان وقىتۋدىڭ بىرنەشە پلاتفورمالارى ەلىمىزدە ءتيىمدى پايدالاندى. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي باعدارلامالاردىڭ جۇمىس ىستەۋ الگوريتمىن ۇيرەتەتىن كۋرستار بولۋى كەرەك. قازاقستاندىق IT-مامانداردى جۇمىلدىرىپ، قاشىقتىقتان وقىتۋدا ءتيىمدى ۇلتتىق پلاتفورمالاردى جەتىلدىرۋ كەرەك. بولاشاق مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرىن دايىندايتىن پەداگوگيكالىق ماماندىقتاردا قاشىقتىقتان ءبىلىم بەرۋدىڭ ءار ءپان بويىنشا ادىستەمەسىن ۇيرەتەتىن (ساباق جوسپارىنداعى ماقساتتار، ساباقتىڭ تەوريالىق تۇسىنىڭ بەرىلۋى، تاپسىرمالاردى دايىنداۋ ەرەكشەلىگى، وقۋشىعا بەرىلەتىن كەرى بايلانىستىڭ فورمالارى) تاڭداۋ كۋرستارىن نەمەسە ادىستەمەلىك پاندەردىڭ كۇنتىزبەلىك-تاقىرىپتىق جوسپارىنا تاقىرىپتار ەنگىزۋ كەرەك.

الايدا، وسىنداي ماسەلەلەرگە قاراماستان، ءبىلىم سالاسى قيىن جاعدايدا قاشىقتان وقىتۋدى ءساتتى ۇيىمداستىرا بىلۋدە. ونىڭ ءبىر جارقىن دالەلى قازىرگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىنا حالىقتىڭ وڭ باعا بەرۋى.

سونىمەن، وسى جىلدار ىشىندە ءبىلىم جۇيەسى ءبىراز وزگەرىستەر مەن دامۋدى باسىنان كەشىردى. ەلباسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ۇنەمى نازارى، جۇزدەگەن مىڭ مۇعالىمدەرىمىزدىڭ كۇندەلىكتى زور شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى.

 

مەرۋەرت تۋلەباەۆا،

ساياساتتانۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بىرنەشە وڭىردە قار جاۋادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:13

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:45

«التىن ساپا» جەڭىمپازدارى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:35

ءمانى ەرەكشە سەمينار

ساياسات • بۇگىن، 08:28

قاراۋسىز بالا قايدان شىعادى؟

ساياسات • بۇگىن، 08:26

قوعامدىق باقىلاۋ كۇشەيەدى

ساياسات • بۇگىن، 08:24

Fitch راستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:22

جەكە تۇلعا بانكروتتىعى

قوعام • بۇگىن، 08:14

بارلىق ۇيگە جىلۋ بەرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

جىلىتۋ قۇرالدارى جونەلتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:10

ەڭبەك پەن تاربيە – ەگىز ۇعىم

ايماقتار • بۇگىن، 08:06

قايتا كۇشەيگەن كوروناۆيرۋس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:04

وقۋ ورداسىنىڭ بەلەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

تاريحى تەرەڭ، ءبىلىمى بەرەن

ءبىلىم • بۇگىن، 08:00

سىرباز سۋرەتكەر

ادەبيەت • بۇگىن، 07:59

قاجىمۇقان مەن كارل

ادەبيەت • بۇگىن، 07:56

اڭىزعا بەرگىسىز عۇمىر

قوعام • بۇگىن، 07:54

قۇندىزعا قۇرىلعان فوتوتۇزاق

ايماقتار • بۇگىن، 07:48

تاۋ-تاۋ قوقىس كادەگە جاراسا...

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:46

مادەني دەمالىس

قوعام • بۇگىن، 07:44

سۋرەتتەگى وي ساۋلەسى

ونەر • بۇگىن، 07:40

جۇلدەگەر اتاندى

سپورت • بۇگىن، 07:38

كىشى «كۇمىسكە» يە بولدى

سپورت • بۇگىن، 07:36

جەڭىس جالعاسىن تاپتى

سپورت • بۇگىن، 07:34

تارتىسقا تولى تۋرنير

سپورت • بۇگىن، 07:30

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار