رۋحانيات • 23 شىلدە، 2020

جۋسان – بولمىس

1037 رەت كورسەتىلدى

دۇنيە – ۇندەستىك پەرزەنتى. كەز كەلگەن جاراتىلىس ءوز ورنىنا يە. جۇمىر جەر بەتىندە وسىمدىك اتاۋلىنىڭ سان مىڭداعان ءتۇرى وسەدى. ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراماستان، ءار وسىمدىكتىڭ اتقارار وزىندىك قىزمەتى بار. كەز كەلگەن ءبىر جاراتىلىس جويىلار بولسا، دۇنيە تولىق ەمەس دەگەن ءسوز. دەگەنمەن ءار حالىقتىڭ بولمىسىنا جاقىن وسىمدىك بار. ءبىز ءۇشىن ءشول قويناۋىندا وسەتىن جۋسان قۇندى. قاي ەلدە ءومىر سۇرسە دە، ءار قازاققا سول جۋسان ىسپەتتى جۇرەگىمىزدىڭ تورىنەن ورىن ساقتاۋلى. ءبىز ءوز بولمىسىمىزبەن اياۋلىمىز. ۇلتىمىز بولماسا، الەمنىڭ كەڭدىگىنەن نە پايدا؟!

ساحي جاناحمەتوۆ قارا­قال­پاق­ستاننىڭ بەرۋني قا­لا­سىندا دۇنيەگە كەلگەن. رە­سەيدىڭ تاگانروگ قالاسىن­دا­عى پەداگوگيكالىق ينستي­تۋت­تىڭ ورىس ءتىلى جانە ادە­بيەتى فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ، ءوزى تۋعان قالادا ورتا مەكتەپ مۇعالىمى، اۋداندىق ما­دە­نيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى، بە­رۋني اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى، ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى، سوڭعى جيىرما جىلدا گيمنازيا ديرەكتورى لاۋازىمىندا قىزمەت ىستەگەن. ورىس تىلىندە ولەڭ دە جازادى. ۇستازدىعى، اقىندىعى ونى ەلگە تانىتسا، سۋرەتشىلىك ونەرى جارتى الەمگە ايگىلى ەتتى. وزىنە ءتان ءادىس، بولەك اعىمنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعا ەكەنىن جۇرتشىلىق الدەقاشان مو­يىن­­داعان.

قوش، سونىمەن، ول قانداي ءادىس، قانداي اعىم؟ ساحي جان­احمەتوۆتىڭ ءوزى بىز­بەن اڭگىمە بارىسىن­دا فونوسگراففيتو اعىمى­نىڭ نەگىزىن سالعانىن ايتادى. جال­پى، بۇرىننان بەلگىلى گراف­­فيتي اعىمى بار. يتاليا­لىقتار تىلىندە graffiti – تىر­نالانعان، سىزىلعان دەگەن ما­عىناعا يە. ال ساحي جا­ناح­مەتوۆ ويلاپ تاپقان ءادىس – كادىمگى الماسپەن قىرناپ سۋ­رەت سالۋ. بۇل ءادىس عيمارات قا­بىرعالارىنا ەمەس، قاعازعا سا­لىنعاندا ناعىز كوركەم تۋىن­­دىعا اينالادى. ءوز ءتاسى­لىن نەگىزگە الا وتىرىپ، فونوس­گراف­فيتو اتاۋىن دا اۆتوردىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان. قازىر بۇل تاسىلمەن سۋرەت سالاتىن باسقا سۋرەتشى جوق.

ساحي جاناحمەتوۆتىڭ ەڭ ال­عاشقى كورمەسى 1975 جىلى تاگانروگ قالاسىندا وتكەن. سودان بەرى اۆتوردىڭ 50-دەن اسا كورمەسى ونەرسۇيەر قاۋىم نازارىنا ۇسىنىلدى. رەسەي، قازاقستان، گرۋزيا، ارمەنيا، ازەربايجان، قىرعىزستان، دا­عىستان، تاتارستان جانە باش­قۇرتستاندا وتكەن ادەبيەت پەن كوركەمونەر كۇندەرىنە قا­تىسقان. وداق كەزىندەگى بۇل شا­رالار بارىسىندا راسۋل گام­زاتوۆ، مۇستاي كارىم، دا­ۆيد كۋگۋلتينوۆ سەكىلدى اتاقتى اقىندار ونىڭ ونەرىنە تاڭعالعانىن ايتىپ، قولتاڭبا بەرگەنى – بۇگىنگى كۇنى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەنىڭ ارقاۋى.

1

سۋرەتشى 1970 جىلى بۇكىل­وداق­تىق «ەڭ ۇزدىك جاستار جە­تەكشىسى» بايقاۋىنىڭ، 1985 جىلى ماسكەۋدە وتكەن بۇكىل­وداقتىق اۋەسقوي سۋرەت­شىلەر بايقاۋىنىڭ، 1997 جى­­لى قاراقالپاقستان مەن وزبەكستاندا وتكەن «شىعار­ماشىل ۇستاز» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى بولدى.

ساحي جاناحمەتوۆتىڭ كور­­­­مە­لەرىنە يۋنەسكو، يۋنيسەف وكىلدەرى، اقش، فران­تسيا، يتاليا، تۇركيا، يران، نورۆەگيا، جاپونيا، گول­لانديا، كورەيا ماماندارى، ساياحاتشىلار قاتىسقان. كيم سونگ حۋن، سونگ بيۋنگ چەول(كورەيا)، انكە پلاس (گول­لانديا) ت.ب. قوناقتار جىلى لەبىز بىلدىرەدى.

سۋرەتشى سالعان ءابۋ ءالي يبن سينا، ناۋاي، اباي، ءاج­نياز، بەرداق، پۋش­كين، ەسەنين پورترەتتەرى ال­­­­دە­قاشان قۇن­دى دۇنيەگە اينال­عان. سون­داي-اق ونىڭ «تۇ­رىك ارۋى»، «سىرلاستار»، «مەن بىل­گەن، بىلمەگەن دۇنيە»، «سەن مە­نىڭ انىمدەسىڭ»، «ما­ريا» ات­تى كارتينالارى حالىق­ارا­لىق كورمەلەردە وتە جو­عارى باعا­لاندى. جالپى، ساحي جان­اح­مەتوۆ شىعارماشىلىعى تۋرالى وزبەكستان كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، بەر­داق اتىنداعى قاراقالپاق مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ج.يزەنتاەۆ، ي.سا­ۆيتسكي مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى، ونەرتانۋشى م.بابا­نازاروۆا، وزبەكستان سۋرەت­شى­لەر وداعىنىڭ توراعاسى ا.نۇر، وزبەكستان قاھارمانى ي.يۋسۋپوۆ، م.اشرافي اتىن­داعى تاشكەنت كونسەرۆا­تو­رياسىنىڭ رەكتورى و.يۋسۋ­پوۆا جانە تاعى باسقا كوپ­تەگەن ادەبيەت، مادەنيەت قاي­رات­كەر­لەرى وزدەرىنىڭ جۇرەكجاردى پىكىرلەرىن بىلدىرگەن.

1

قاراقالپاقستان حالىق شا­يىرى، بەرداق اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى گۇلستان ماتياقۋبوۆا­نىڭ «ىزدەگەنىم»، «ماحاببات مە­كەنى»، «دارياعا باتىپ بارا جاتقان كۇن»، «اتا ءۇيىم»، «گۇلايىم»، «ويانۋ قۋانى­شى» كىتاپتارىن بەزەندىرۋدە س.جان­­احمەتوۆتىڭ سۋرەتتەرى پاي­­دا­­لانىلعان. سۋرەتشىنىڭ 2008 جىلى «قاراقالپاق­ستان» باسپاسىنان قاراقالپاقستان ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەمەۋشى­لى­گىمەن جارىق كورگەن «قارا­قالپاقستان» اتتى كىتابى رەس­پۋبليكانىڭ مادەني ومىرىندە ۇلكەن جاڭالىق بولدى.

1

2013 جىلى وزبەكستان رەس­­­پۋبليكاسى مينيسترلەر كابي­نەتىنىڭ قولداۋى، «بەرۋني ۇرپاقتارى» حالىقارالىق قو­رىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن تاش­كەنت قالاسىنداعى «Sharq» باس­پاسىنان «اقىل-وي، ماحاب­بات، سۇلۋلىق، جاقسىلىق پەن ادىلدىك سالتاناتى» اتتى كىتا­بى وزبەك، قاراقالپاق، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندە باسىپ شى­عارىلدى. بۇل كىتاپتا اۆ­توردىڭ سۋرەتتەرىمەن بىرگە، ولەڭ­دەرى، پوەمالارى دا جا­رىق كورگەن. بيىل تاشكەنت قا­لاسىنان «پارناس» اتتى كىتابى وزبەك، قاراقالپاق، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندە وقىر­مانعا جول تارتتى. 500 بەتكە جۋىق بۇل كىتاپقا س.جان­احمەتوۆتىڭ سۋ­رەت­­تەرى، ولەڭ­دەرىمەن بىرگە، ول تۋرالى جا­زىل­عان دۇنيەلەر دە ەنگەن.

قاراقالپاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنا ەڭبەك سىڭىرگەن مادە­نيەت قايراتكەرى، وزبەكستان رەس­پۋبليكاسى كوركەم­ونەر اكا­دەمياسى سۋرەتشىلەر بىر­لەس­تىگىنىڭ مۇشەسى، مىڭنان اسا كارتينانىڭ اۆتورى ساحي جا­ناحمەتوۆ اۋدان ورتا­لى­عىندا تۇرسا دا، ءوز شىعار­ما­­­شىلىعىمەن الەم ەلدە­رىن­دە ۇلكەن قۇرمەتكە يە. ايت­­­پاقشى سوڭعى كەزدە قان­داسى­مىز جۋسان جەردەن دەگەن بۇر­كەنشىك ەسىمدى پايدالانىپ ءجۇر. ونىڭ بۇل توسىن، ەرەكشە ەسىم-سويىنان ۇلتتىق بولمىس، قا­زاقى مىنەز بايقالادى.

 

 بەگابات ۇزاقوۆ،

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار