رۋحانيات • 16 شىلدە، 2020

تويدىڭ بۋى ءھام ماقتان

101 رەت كورسەتىلدى

جۋىقتا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكالىق «انا ءتىلى» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «قازىر «تويىڭ تويعا ۇلاسسىن» دەپ ان­دە­تىپ، توي تويلاپ جۇرەتىن ۋاقىت ەمەس. بۇ­­گىنگىدەي تەحنولوگيانىڭ زامانىندا توي-تومالاقتىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ، ءبىر-ءبىرىن اسىرا ماقتاپ، اس ءىشىپ، اياق بوسات­قان­عا ريزا كەيىپتە ءجۇرۋ ادەتىنەن ارىلۋ كەرەك. ءتىپتى وسىنداي قاۋىپتى پاندەميا كەزىندە كەيبىر ازاماتتارىمىز ماعان حات جازىپ، توي وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەپ تالاپ قويادى. مەملەكەتتىڭ ءوزى ولەر­مەندىكپەن ءومىر سۇرەتىن كەزگە كەلدىك. سون­دىقتان ەڭبەك ەتۋ – ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا اينالىپ، باستى مىندەت سانالۋعا ءتيىس. توي قۋا­لايتىن ەمەس، وي قۋالايتىن كەزەڭمەن بەتپە-بەت كەلدىك. بۇل ءداۋىر – اقىل-ويدىڭ، عى­لىم مەن ءبىلىمنىڭ، ەڭبەكتىڭ ءداۋىرى!»، دەدى.

راسىندا، قازىر زامان باسقا. «سىنالار، ەي، جىگىتتەر، كەلدى كەزىڭ»، دەپ اباي اتامىز ايتقانداي، بۇگىنگى قازاق قوعامى سىن تە­زى­نىڭ قاتاڭ سىناعىنان الجاسپاي وتكەندە عانا باياندى بولاشاقپەن قاۋىشا الادى. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي، ءدال قازىر توي­دىڭ زامانى ەمەس. قازاق تويلاپ السىن دەپ عالامنىڭ شالقار كوشى ءبىزدى كۇتىپ تۇر­مايدى. كۇن سايىن جاڭارعان، ءسات سايىن جاڭعىرعان دۇنيە ادامزات بالاسىن جوي­قىن باسەكەلەستىككە شاقىرۋدا. وسىنداي الما­عا­يىپ، تارتىسقا تولى زاماندا توي جارىس­تى سانالى تۇردە توقتاتا تۇرماساق، وڭباي ۇتى­لا­مىز.

قازىر حالىق تويدىڭ بۋىنان شىعا الماي ءجۇر. اتام قازاق «جاقسى جىگىت ويشىل، جامان جىگىت تويشىل» دەگەندەي، تويشىلدىق پسيحولوگيا قاۋىمدى ەسىنەن ايىرۋعا شاق قالدى. اباي اتامىزدىڭ: «جاس بالاداي جەڭسىك قوي، بايلاۋلى ەمەس اقىل، وي. ويلاعانى – ايت پەن توي، ىرجىڭ-قىلجاڭ يت مىنەز»، دەپ اشىنا ايتاتىنى ءدال وسى.

ياعني بەرەكەسىز تويدىڭ بۋىنا شالدىق­قان سانا جالعانشىلدىققا، اسىرەسە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ سۇحباتىندا ايتىل­عان­داي، ءبىر-ءبىرىن اسىرا ماقتاپ، اس ءىشىپ، اياق بوساتقانعا ريزا كەيىپتەن اسا المايتىن كەم­باعال كۇيگە ۇشىرايدى. بۇعان ىنساپسىز ىسى­راپ­تى قوسىڭىز...

وتكەن عاسىرلاردان جەتكەن كەيبىر دەرەككە جۇگىنسەك، 1860 جىلى ۇلىتاۋ وڭىرىندە وتكەن ەردەن ساندىباەۆتىڭ اسىنا 160 جىلقى، 200 قوي سويىلسا، 1894 جىلى قارقارالى ۋەزىنىڭ بايى جامانبالا قۇرمانوۆتىڭ اسىنا 160 قوي، 100 جىلقى سويىلىپتى. سول سياقتى 1885 جىلى وكرۋگتىڭ اعا سۇلتانى بولعان مۇسا شورمانوۆتىڭ اسىندا 150 ءۇي تىگىلىپ، 200 جىلقى، 400 قوي سويىلىپ، ات بايگەسىنە 100 جىلقى تىگىلسە، ەرەيمەنتاۋدا وتكەن ساعى­نايدىڭ اسىنا جۇمسالعان شىعىن ايگىلى ءتاج-ماحال ماۆزولەيىن سالۋعا جۇمسالعان قار­جىمەن پارا-پار تۇسكەن دەيدى.

بۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز. جوعارىداعى الاپات اس-تويلاردان قازاق نە ۇتتى؟ ءىشتى، جەدى، ماقتاندى، مال-مۇلكىن ىسىراپ قىلدى. بەس تيىن پايدا كورمەدى. قازاقتىڭ وسى ءبىر قىلىعىن كوزىمەن كورگەن احمەت بايتۇر­سى­نوۆ: «بۇل جۇرت توي دەپ شاشىلدى، اس دەپ شاشىل­دى، ار، ءبىلىم دەپ داۋلەت شاشارعا قاي قازاق­تىڭ قايراتى جەتەدى؟!» دەپ وكىنىشتەن اھ ۇرىپ­تى.

جوعارىدا مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي قازىرگى تويدىڭ سانىنە اينالعان ماقتاۋ مەن ماقتانعا كەلەر بولساق، مۇنداي كەلەڭسىز قۇبىلىس جۇرتتى شىندىقتى پايىمداۋدان ايىرىپ، ادامنىڭ اقيقي ساناسىن كومەسكىلەرى ءسوزسىز. ناتيجەسىندە، ادام ءومىردى شىنايى پارىقتاۋ قابىلەتىنەن ايىرىلادى. اباي اتامىز ايتقانداي، جىكشىل ەل جەتپەي ماقتايدى، جەلوكپەلەر ونى شىن دەپ ويلايدى.

وسى ورايدا، قازاقتىڭ تانىمال قالام­گەر­لەرىنىڭ ءبىرى تۇرسىنجان شاپاي ءوزىنىڭ «شىن جۇرەك – ءبىر جۇرەك» اتتى ادەبي-زەرت­تەۋ ەڭبەگىندە، ماقتان جانە ماداقتىڭ بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى الەۋمەتتىك سيپاتىن ايتا كەلىپ: «اۋىلدىق دەڭگەيدەگى ماقتاندى الاش­تىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋگە بولمايدى، سول سياقتى، جالپىۇلتتىق دۇنيەنى اۋىلدىڭ تار قولتىعىنا تىقپالاۋعا تاعى بولمايدى. وسى ەكى ماقتانگويلىكتىڭ ورنىن اۋىستىرۋ ارقى­لى ويدى تۇساۋعا، بويدى شىرماۋعا، كوزدى بايلاۋعا ۇرىنىپ ءجۇرمىز»، دەپتى.

جارىقتىق اباي اتامىز بولسا، ماقتان دەيتىن دۇنيەنى ۇلكەندىك جانە ماقتانشاقتىق دەپ ەكىگە بولەدى دە، ۇلكەندىك – ادام ىشىنەن ءوزىن-ءوزى باعالى ەسەپ قىلماق، بۇل مىنەز – اقىل­دىلاردىڭ، ارلىلاردىڭ، ارتىقتاردىڭ ءىسى، ولار ءوزىن جامان دەگىزبەسەم ەكەن دەپ ازاپ­تانادى. ماقتانشاقتىق – باي دەسىن، باتىر دەسىن، قۋ دەسىن، پىسىق دەسىن، دەپ ءجۇرىپ، «دەمەسىندى» ۇمىتىپ كەتەدى، دەيدى دانا قارت.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەر بولساق، ماقتان بار جەردە ادام بالاسى رۋحاني جەتىلمەيدى. رۋحاني جەتىلمەگەن ادام قاي تاراپتان بولسىن رۋحتى، كەمەل دۇنيە جاساي المايدى. ءار نارسەنىڭ شەگى بولاتىن سياقتى، ماقتاۋ مەن ماداقتىڭ دا شەگى بار.

 «مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن»، دەپ اقىن مۇرات موڭكە ۇلى ايتپاقشى، پرەزيدەنتىمىز ءدال قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ كۇردەلى دەرتىن انىق ەسكەرتىپ وتىر. وسىدان ساباق الساق ەدى!!!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار