الەم • 10 شىلدە، 2020

بايولكەلىك باتىر ىكەيگە ەسكەرتكىش ورناتىلدى

841 رەت كورسەتىلدى

موڭعوليانىڭ باتىس شەبىندە ورنالاسقان باي-ولكە ايماعىنىڭ ورتالىعىنا قازاقتان شىققان موڭعوليا باتىرى ىكەي ءمازىم ۇلىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىلدى، - دەپ حابارلايدى ەgemen.kz

بۇل شارا اتالمىش ايماقتىڭ قۇرىلۋىنا 80 جىل تولعان داتالى مەرەكە قارساڭىندا قولعا الىنىپ، 4 ايدا دايىن بولعان سالماعى 2 توننا الىپ ءمۇسىننىڭ بۇگىن اشىلۋ سالتاناتى بولدى. ەسكەرتكىش ورنالاسقان تاعان-تۇعىردىڭ بيىكتىگى 6.60 مەتر دە، اۋماعى 15ح10 شارشىمەتر. تۇعىردا تۇرعان جىلقىنىڭ، ياعني باتىر مىنگەن سايك ۇلىكتىڭ ۇزىندىعى – 5 مەتر بولسا، ات ۇستىندەگى باتىر تۇلعاسىنىڭ بيىكتىگى – 3.20 مەتر.

ءمۇسىننىڭ اۆتورى بايولكەلىك شەبەر نۇردىقان ريان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، باتىر ەسكەرتكىشىنىڭ ءتورت نۇسقا-ماكەتى جاسالىپ، ساراپتاۋدان وتكەن ەكەن. اقىرى جۇمىس توبى بۇگىنگى كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالعان جوبانى دۇرىس كورگەن. ويتكەنى، ىكەي ءمازىم ۇلى اتتى اسكەر كومانديرى بولعاندىقتان ونىڭ ات ۇستىندەگى بەينەسى ەڭسەڭلى كورىنەرى حاق.

ىكەي ءمازىم ۇلى 1911 جىلى باي-ولكە ايماعىنىڭ دەلۇن سۋمىن جەرىندە تۋعان. 1932 جىلى ء وز قالاۋىمەن موڭعول حالىق ارمياسىنا ساپىنا قابىلدانىپ، اسكەري ءومىرىن ۇلانباتىر قالاسىنداعى قۇجىرب ۇلىڭ اسكەري گورنيزونىندا قاتارداعى سولداتتان باستاپ، كەشىكپەي ۇلان-قۋارىنداعى اسكەري جوعارى مەكتەپكە قابىلدانادى. وسىندا وقىپ ءجۇرىپ 1933 جىلى باتىس ايماقتاردى قامتىعان لامالار كوتەرىلىسىن جانشۋعا قاتىسىپ، ەرلىك كورسەتكەنى ءۇشىن باس قولباسشى مارشال دەميتتىڭ (دەميد) جارلىعىمەن الماس قىلىشپەن سىيلانادى.

اسكەري جوعارى مەكتەپتى 1934 جىلى بىتىرگەن ىكەي اۋەلگى قىزمەتىن ۇلان-باتىر قالاسىنداعى ءى اتتى ديۆيزيانىڭ ءىى پولكىندە باستايدى. 1936 جىلى بۇرىنعى ساين نويان حان ايماعى زوريگت گۇن قوشۋىنى، قازىرگى ارقانعاي ايماعى سەنكىر (تسەنحەر) سۇمىن تۋماسى وزىنەن ءۇش جاس ۇلكەن دولجىن سونىمقىزىنا (سونومىن دولجين) ۇيلەنەدى.

1939 جىلدىڭ مامىر ايىندا حالقىن-گول مايدانى باستالادى. قازاق وفيتسەرى ىكەي ميزام ۇلى دەرەۋ مايدانعا سۇرانىپ ءوتىنىش جازادى. ىكەڭنىڭ ارمان-ارىزىن قابىل ەتكەن باسشىلار ونى التىنشى تامسىق ديۆيزياسىنىڭ 17-اتتى پولكىنىڭ 4-سۇمىن (روتا) كوماندير ەتىپ تاعايىندايدى. بۇل ديۆيزيا انە-مىنە سوعىسقا كىرەمىز دەپ ەنتەلەپ دايىن تۇرعان.

قىسقاسى، ىكەڭ مامىر ايىندا اتويلاپ ۇرىسقا كىرىپ، جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان. كەلەسى شىلدە ايىندا باستالعان ەكىنشى زور مايدانعا تاعى دا قول باستاپ شىققان. شىلدەنىڭ 3-ءى كۇنى بايان-ساعان شايقاسىندا اسقان ەرلىك كورسەتكەن. ىلە-شالا شىلدەنىڭ 24-ءى كۇنى بولعان كەزەكتى شابۋىلدا روتاسىن باستاپ، سامۋرايلاردىڭ شەبىن بۇزىپ، قورعانىسىن تاس-تالقان ەتەدى. اقىرى قاسىندا بىرگە جۇرگەن كومەكشىسى ورىس يۆانوۆ جانە  بىرنەشە جاۋىنگەر جولداستارىمەن بىرگە زەڭبىرەكتىڭ ءدوپ تيگەن وعىنان قازا تابادى.

1981 جىلى موڭعول تىلىندە  جارىق كورگەن "حالقىن-گول شايقاسىنا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر ەستەلىگى" اتتى كىتاپتا قاتارداعى ءبىر جاۋىنگەر: "كوماندير ىكەي ونشاقتى سامۋرايدىڭ ورتاسىندا جالعىز ءوزى ەبەلەكتەي شىراينالىپ، بارلىعىن دەمدە جۋساتىپ سالدى" دەسە، تاعى ءبىر مايدانگەر: ء"بىزدىڭ سۇمىن باستىعى ىكەي جاۋلاردى قىلىشىمەن جاس شىبىقتاي قىرىقتى، قارۋىنىڭ ءجۇزى قايتقاندا ونىڭ مۇقالماس ۇشىمەن جاۋدى شانشىپ الىپ، لاقتىرعانىن كوردىم" دەپتى. 

باتىر ولگەن سوڭ ونىڭ جانسىز دەنەسىن مايدانداس دوسى، سول كەزدە اتتى پولك كومانديرى، موڭعوليا حالىق باتىرى اتاعىن العان، اڭىز ادام لودون ۇلى داندار مۇردەنى كولىكتى مانقىننان (گولوگت مانحان) ات ارباعا تيەپ الىپ، حالقىن-گول وزەنىنەن وتكىزىپ، بايانساعان (بايانتساگاان) جوتاسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەكە بۇرقان (يح بۋرحان) جازىعىنا اپارىپ ءوز قولىمەن جەرلەپتى.

بەرتىندە داندار باتىر ەپتەپ قىزىپ الىپ "مەنى باتىر دەيسىڭدەر، ىكەيدىڭ قاسىندا مەن كىممىن. ول سياقتى ەر ەكىنشى قايتا تۋمايدى-اۋ" ەڭىرەگەنى جايلى اتاقتى جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋراەتى س.داشدووروۆتىڭ ەستەلىگىندە ايتىلسا، زاپاستاعى مايور، تانىمال اقىن س.بولد: "سوناۋ جىلدارى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋراەتى جازۋشى ە.ويۋن جانە اتاقتى باتىر داندار باستاپ حالقىن-گولعا باردىق. داندار باتىر ىكەي دوسىنىڭ زيراتىنىڭ باسىندا تۇرىپ "قايران ىكەيىم-اي، اقتارىلعان ىشەك-قارنىن قولىنا ۇستاپ الىپ، جاۋعا شاپقان ەرىم ەدى"، دەپ توقتاماي جىلادى"، دەپتى.

قازىرگىلەردى بىلمەدىم، موڭعولدىڭ كونە كوزدەرى ىكەي دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. بەرتىندە باتىردىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاسقا موڭعولدىڭ ۇلكەن اقىنى د.نياماا:    

ۇلى وتاننىڭ باتىسىندا،

العاشقى دەمىن قىرنادى،

ۇلى وتاننىڭ شىعىسىندا،

سوڭعى دەمىن جينادى، -  دەپ بادىزدەپتى.

قۋات ۋاتقان،

موڭعوليا باي-ولكە ايماعى

سوڭعى جاڭالىقتار

شىمكەنتتە 5 شاعىناۋدانعا گاز جۇيەسى تارتىلۋدا

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 16:05

COVID-19: ابدىراعان ارگەنتينا

الەم • بۇگىن، 11:25

ۇقساس جاڭالىقتار