ءدۇريا دۇنيەدە اقىندىق ونەرى ءۇشىن قۇلدىقتان بوساعان جالعىز ادام الكمان شىعار. وسىدان جيىرما جەتى عاسىر بۇرىن سپارتاعا كەلگەن ەجەلگى گرەك الكماننىڭ تاڭعاجايىپ ليريك رەتىندە داڭقى شىقتى. ءتىپتى كەيىن ول ەلليندىك الەكساندريانىڭ داڭقتى توعىز ليريگىنىڭ ساناتىنا قوسىلدى. اقىننىڭ وليمپ قۇدايلارىنا جازعان گيمندەرىنەن بولەك, ساناۋلى ليريكالىق ولەڭدەرى بىزگە جەتتى. سول توعىز ليريكتىڭ كوبىنىڭ ولەڭى ءۇزىلىپ-ج ۇلىنىپ, عاسىرلار قۇرساۋىنان بوساي الماعانىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ ءوزى از ولجا ەمەس. سول ولەڭدەرىنىڭ اراسىندا «نوكتيۋرنى» بىزگە ەرەكشە تانىس. ونىڭ تانىس بولار سەبەبى, وسى ولەڭنىڭ جاڭعىرىعى اباي جىرىندا كەزدەسۋى.
سپيات ۆەرشينى ۆىسوكيە گور ي بەزدن پروۆالى, سپيات ۋتەسى ي ۋششەليا, زمەي, سكولكو يح چەرنايا ۆسەح زەمليا ني كورميت, گۋستىە روي پچەل, زۆەري گور ۆىسوكيح ي چۋديششا ۆ باگروۆوي گلۋبينە مورسكوي. سلادكو سپيت ي پلەميا – بىسترولەتايۋششيح پتيتس... (ۆ. ۆ. ۆەرەساەۆ اۋدارماسى)
وقىرماننىڭ ويىنا بىردەن ابايدىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ولەڭى تۇسەدى. بىراق اباي بۇل ءتارجىما ولەڭدى الكماننان ەمەس, گەتەدەن اۋداردى. گەتە بولسا ءوز كەزەگىندە الكماننان تىكەلەي اۋدارما جاساماي, سونىڭ اسەرىمەن جازعانىن جاقسى بىلەسىز.
الكماننىڭ ءومىرى جايلى تولىق مالىمەت بولماعانىمەن, قۇلدىقتا ومىرگە كەلىپ, سول قامىتتى قالىڭ جۇرتتىڭ ىشىنەن قارايىپ باسى كورىنگەنشە ارقالاپ جۇرگەنىن ەسكەرسەك, ونىڭ سالتاناتتى عۇمىردى سالدىقپەن كەشىرە الماعانىن اڭعارامىز. الكماننىڭ تىنىشتىق كارتيناسى – ءوزىنىڭ جانى قالاعان تىنىشتىقتى, ازاتتىق پەن ەركىندىكتى اڭساۋ جىرى. الكمان ءتۇنى – تابيعاتتىڭ, جەر-انانىڭ ادام مەن حايۋاننان, ۇشقان قۇس پەن جىبىرلاعان قۇرتتان دا ازاتتىق الىپ, ءبىر ساتكە بولسا دا تىنىعۋى. وسىنىڭ ءبارىن جەر-انا قالاي اسىرايدى دەگەن قايعى دا بار. اقىن دا تابيعات سەكىلدى ءبىر مەزەتكە بولسا دا بارىنەن ازات بولعىسى كەلەدى. ەڭ عاجابى, ءدال وسى كوڭىل كۇي گەتەدە بار, ودان لەرمونتوۆقا ءوتىپ, اقىرى ابايعا جەتەدى. وسى موتيۆ بارىنەن سەزىلەدى.
ەرەكشە ەسكەرە كەتەر ءبىر جايت, الكمان وزىنە اقىندىق ونەر «قۇرقىلداعان شىلدەن» قونعانىن ايتادى. اڭىز بويىنشا, گرەك ءشىلى وليمپ شىڭىندا تۋىپ, كەيىن باسقا تاۋلارعا تاراعان ەكەن.
گەتە
گەتەنىڭ وتانىندا, يلمەناۋ قالاسىنان كيكەلحان تاۋىنا دەيىن «كلاسسيكتەر جولى» دەپ اتالاتىن جول بار ەكەن. ول – گەتە سوقپاعى. گەتە سوقپاعى كيكەلحان تاۋىنداعى گەتە ۇيىنە الىپ بارادى. وسى تاۋدىڭ شىڭىن گەتە شارلوتتا فون شتەينگە جازعان حاتىندا «الەكتريۋوگاللوناكس» دەپ اتايدى. ول گرەك تىلىندە «اتەش» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. وسىنى ايتا وتىرىپ, «قالانىڭ كىرىنەن, ابىر-سابىردان, ارىز بەن وتىنىشتەن, بولماس بوس اۋرەدەن» قاشىپ كەلىپ, وسىندا تۇنەگەنىن جازادى.
وسى 1780 جىلدىڭ 6 قىركۇيەگىندە گەتە سول تاۋداعى ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا «جيھانكەزدىڭ تۇنگى جىرى» دەگەن ولەڭىن قاشاپ جازعانىن بىلەسىز. گەتەنىڭ تۇپنۇسقاسىندا «ورمانداعى قۇستار دا ءۇنسىز» دەگەن جول بار. بىراق وسى جول – وسى قۇس لەرمونتوۆتا جانە ابايدا جوعالىپ كەتەدى. نەگە؟
گەتە سول كيكەلحانداعى اڭشى ۇيىندە: «بۇگىن مەن ءوز ءومىرىم مەن ادامدىق قاسيەتىمدى جەم ىزدەپ ءجۇرىپ سۋعا كۇمپ ەتە قالعان قۇسقا ۇقساتتىم. ونىڭ سۋعا باتىپ بارا جاتقانىن بايقاعان قۇدايلار قاناتىن جۇزبەقاناتقا اينالدىرىپ جىبەرەدى. بىراق سول بالىققا اينالعان قۇس وسى ورتاعا نەگە بىردەن بەيىمدەلىپ كەتە الماعانىن تۇسىنە بەرمەس» دەپ جازادى.
سونداي-اق گەتە ءوزىنىڭ «جىرشى» دەگەن ولەڭىندە «مەن بۇتاققا قونعان قۇستاي ءان سالام» دەپ جازادى. گەتە ءۇشىن بۇل قۇس – ونىڭ شىعارماشىلىق گەنيى, دارىنى. شەنەۋنىك گەتە, ەۋروپانى شارلاپ, اقىر سوڭىندا كيكەلحان تاۋىنا تەكسەرىسپەن كەلىپ, تۇنەگەن ساتتە, تاۋداعى تىنىشتىق ونىڭ جۇرەگىندەگى پوەزيانى, شىعارماشىلىق قۇسىن قايتا وياتقانداي كۇي كەشەدى. سودان بارىپ, ءوزىنىڭ سول قۇستى ساياسات توعانىنا تۇنشىقتىرىپ جۇرگەنىن سەزىنەدى. الكماننىڭ تىنىشتىق كارتيناسىن اڭشى ءۇيىنىڭ قابىرعاسىنا قارا قالاممەن قايتا سالادى. گەتەگە ءتان ورنەكپەن. وسى قۇستىڭ قىزمەتتىڭ قالىڭ ورمانىندا ءۇنسىز قالۋى اقىننىڭ جانىن اۋىرتادى. ونىڭ تىنىشتىعى – جانىنىڭ مازاسىز كۇيى, الاساپىران, الاسۇرۋى. ىشكى بىتپەس مايدانى. كەيىن گەنريح گەينەنىڭ «الىپ اقىن ەرگەجەيلى ەلدە مينيستر بولدى... ەگەر ول ءوزىنىڭ وسى تىنىشتىق كۇيىن بۇزىپ, تىك تۇرعىسى كەلگەن بولسا, مەملەكەتتىڭ شاتىرىن قاۋساتار ەدى» دەۋى دە گەتەنىڭ ىشكى كۇرەسى جايىنان كوپ حابار بەرەدى.
لەرمونتوۆ
كاۆكازدا, بەشتاۋدا لەرمونتوۆتىڭ دۋەلگە ءتۇسىپ, مەرتىككەن ءام اماناتىن تاپسىرعان جەرىنە تاستان بەلگى قويىلعان. سول بەلگىنى ءتورت جاعىنان قورشاپ ءتورت تاس كۇشىگەن وتىر. ءتورت كۇشىگەننىڭ نەگە قويىلعانى جايلى اڭىز كوپ بولعانىمەن, ناقتى سەبەبىن ەشكىم بىلمەيدى. جەمتىك ىزدەگەن جىرتقىش قۇستار اقىن رۋحىن قورشاپ وتىرعانداي. تورتەۋى ءتورت جاققا قاراپ تۇر. قاراۋعا بەتى شىداماستاي.
1840 جىلى لەرمونتوۆ «جيھانكەزدىڭ تۇنگى جىرىنىڭ» ەكىنشى ولەڭىن اۋدارادى. بۇل جايلى ا.سترۋگوۆششيكوۆ وسى جىلدىڭ قاراشاسىندا سوللوگۋبتىڭ ۇيىندە اقىنمەن كەزدەسىپ, سول جەردە ءبىر پاراق قاعازعا جازىپ بەرگەنىن ايتادى. بۇل ۋاقىت لەرمونتوۆ ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى كەزەڭى ەدى. ە دە بارانتپەن اتىسپاق بولىپ, سول ءۇشىن تۇتقىندالىپ, ءۇش ايعا قاماماق بولىپ, ارتىنشا سوت ونى نيكولاي پاتشانىڭ شەشىمىمەن كاۆكازداعى سوعىسقا اتتاندىرىپ جىبەردى. ول جاقتا اقىن ءوزىنىڭ اجالىن مارتىنوۆ بەينەسىندە جولىقتىرادى. 1941 جىلى دۋەلدە كەۋدەسىن تەسىپ وتكەن وق – ءولىم حابارشىسى بولدى. الاسۇرعان اقىن گەتە ولەڭىن اۋدارعاندا ءوزىنىڭ اقىرعى تىنىشتىعىن ىزدەگەن سەكىلدى. جويقىن قۋات جانىن قويارعا جەر تاپقىزباعانداي. لەرمونتوۆتىڭ «اڭسار» دەگەن ولەڭى بار. سول ولەڭدە «مەن نەگە قۇس بولمادىم, اسپاندى مەكەن ەتكەن ەركىندىك پەرزەنتى» دەيدى. سولاي بولا تۇرا, تىنىشتىق كارتيناسىنا ەركىندىك پەرزەنتىنىڭ بەينەسىن قوسپايدى. ول كارتينا لەرمونتوۆ ءۇشىن جولاۋشىنىڭ اقىرعى ساپارىنىڭ سۋرەتىندەي بولدى. لەرمونتوۆ تىنىشتىعى – ءولىم كۇيىن سەزىنۋ. ال ولەڭ – ەركىندىك قۇسى, ول كۇشىگەندەر قورشاۋىندا قالمايدى.
اباي
ابايدىڭ بۇل ولەڭدى اۋدارعان ۋاقىتى ءومىرىنىڭ الاساپىران كەزەڭى. ۇزىكباي بورىباەۆتىڭ ابايدىڭ ۇستىنەن جازعان جالعان ارىزى, سەمەي ۇلىقتارىنىڭ تەرگەۋ ءىسى, ونىڭ توعىز جىلعا سوزىلىپ, اقىرى ۇزىكبايدىڭ ايىبىن مويىنداۋى, ابايدى اقتاپ 700 ادامنىڭ كۋالىك بەرۋى, بولىستىققا سايلانۋى, توتەنشە سەزدە توبە بي بولۋى, ءىنىسى وسپاننىڭ دۇنيە سالۋى. وسى ءبىر ءجۇز جىلعا تاتىرلىق ون جىلدىڭ اينالاسى ابايدى ابدەن قاجىتقانىن, تيتىقتاتقانىن اڭعارامىز.
مىنە, وسى تۇستا «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ...» ولەڭى دە جازىلدى. ابايشا جازىلدى. الكماننىڭ بوستان بولماي, بورىشتى بولۋى, گەتەنىڭ مەملەكەت قىزمەتىنە ءوزىن شىنجىرلاپ بايلاۋى, لەرمونتوۆتىڭ جان ازابى – قارالى, ازالى كۇيى ابايعا جات بولدى ما؟ جوق. اباي سونىڭ ءبارىن ءوز جۇرەگىنەن وتكىزدى. ءوز باسىمەن, تاعدىرىمەن كەشتى. ابايدىڭ «سىلكىنە المايتىن جاپىراعى», «شاڭ شىعارمايتىن جولى» ماۋجىراعان تابيعاتتىڭ تىنىشتىق كۇيى ەمەس قوي, ءوزىنىڭ بايلانۋى. بارىنە. سابىردان وزگە سۇيەنەرى جوق. ال وڭگە دۇنيە – توتىقۇس تۇستەنگەن.
