قىزىل ارايلى كەشتىڭ جالقىنى نەمەسە ارىپتەس تۋرالى ۇزىك سىر

– نەشىنشى كۋرس دەدىڭ؟..

مەن ءۇشىن مالىك جاۋاپ بەردى.

– ەكەۋمىز دە جۋرفاكتىڭ سىرت­­تاي ءبولىمىنىڭ ەكىنشى كۋرسىن ءتامامداپ تاستادىق, ناقا اعا.

جۋرفاكتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنان ءدارىستى تولىق الماي جاتىپ, وقۋدان شىققان, ستۋدەنتتىك اۋديتورياعا ەندى قايتىپ ورالۋ­دىڭ جولىن تاپپاي, مىڭ باتپان مۇڭمەن كۇن كەشكەن مەن بەيباق تۇكىرىگىمە شاشالىپ قالا جازدادىم. ابىروي بولعاندا, نازارى مالىككە اۋعان اعامىز مە­نىڭ قاپەلىمدە قوبالجي قال­­عانىمدى اڭعارمادى. الما­تىدان شىعاتىن بار گازەتتى ءسۇ­زىپ وقيتىن كەزىمىز. ەسىمى «لە­­نينشىل جاستان» وتە جاق­سى تانىس ناعاشىبەك قاپال­بەكوۆپەن, مالىكتىڭ ناقا اعا­سىمەن, بار بولعانى تانىسۋعا كەلگەنبىز... ءوڭ مەن ءتۇستىڭ ارا­سىندا مەنى – «جۋرفاكتىڭ ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتىن» قىز­مەتكە قابىلدايتىن بولدى! كەڭسەدەن شىققان بويدا ما­لىككە شۇيلىكتىم: ء«ۇشىنشى كۋرستى سەن قايدان شىعاردىڭ, ەر­تەڭ شىندىقتىڭ بەتى اشىلسا قايتتىك, مەن ليۋمپەن-پرولەتاريات ەمەسپىن بە؟!»

جالعىز اجەسىنىڭ تاربيەسى­مەن وسكەن جان دوسىم ساسپادى. قۋانىشتان ءجۇزى الاۋ­لاپ, «ي-ي... بايعۇس بالا, قۋ شەشەك...» دەپ اڭگىمەسىن قۇددى اجەسى قۇساپ باستادى. «سەن وقۋعا قايتىپ باس سۇعۋدىڭ جايىن ويلاسايشى, بىزگە ناقا اعام شانس بەرىپ تۇر. ءتۇسىندىڭ بە؟! گازەتكە شىققان ماقالالاردى جيىپ-تەرىپ, رەداكتسيادا ىستەيدى دەگەن انىقتامانى الىپ, دەكاننىڭ توتەلەي وزىنە بارامىز...»

 * * *

كوررەكتورلىق رەداكتسيا­دا­عى ەڭ تومەنگى دارەجەدەگى قىزمەت ەكەن. «بارىپ كەل, الىپ كەل» مىندەتى قوسىمشا جۇكتەلگەن. رەداكتورىمىز ابىلعازى توعىز­باەۆ اعا­مىزدىڭ قىسقا-نۇس­قا دارىسىنەن ۇققانىم, گازەت – تىم كۇردەلى ءوندىرىس, ياعني مەن «قىپ-قىزىل شوقتىڭ ورتا­­سىنا ءتۇستىم».

سونىمەن, مەن قانداي ور­تاعا ءتۇستىم!؟ كەڭسەدەگى جا­سى كەمەل ەڭ ۇلكەنىمىز – ءحا­نىم­­بۇبى اقجولوۆا اپامىز. اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىن باس­قارادى. باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى. قا­زاقستان «قىزىل جۋرناليس­تي­كا» ينستيتۋتىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى. حات ءبولىمى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى – ەركىن قۇت­­پان­باەۆ. فەلەتونشى. ۇمىت­پايمىن, لەزدەمەدە العاش وسى ەركىن اعامنىڭ اۋزىنان قۇيتتاي ماقتاۋ ەستىگەم... رەداك­توردىڭ ورىنباسارى جۇماعالي ءجۇمادىلوۆ – ازىلقوي, تاپقىر, ويلى جان. ماقالانى تەك قا­نا قالتا بلوكنوتىنا قاراپ وتى­­رىپ, «ديكتوۆكامەن» جازا­تىن جۇماتاي قالىعۇلوۆ اعام­­­نىڭ ءبىر ءوزى – ءبىر رەداكتسيا! شەتىنەن سىن مەرگەندەرى, سۇرمەرگەندەر! كوررەكتورلىقتى ماعان وتكىزىپ, تىلشىلىككە بوي ۇرعان ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ – تۇيدەي قۇرداس. تەز ءتىل تابى­سىپ, شۇيىركەلەسىپ كەتتىك. بىل­گەنىن تالماي ۇيرەتتى. كۇنى بۇ­گىن جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ جازۋ ۇستە­لىندەگى وتە مايدا ءارىپ تىزبەلەرىن كور­گەندە اۋداندىق كەڭسەدەگى اق پاراققا ىج­داھاتپەن ءتۇسىرىپ وتىراتىن بولاشاق زور جازۋشىنىڭ قولتاڭبا ءارىپ-بەل­­گىلەرىن كوز الدىما ەلەستەتەمىن. زاتى ءفوتوتىلشى دەمەسەڭ, سەيىتحان مولداحمەتوۆتىڭ تۇلا بويىن تۇمشالاپ تۇنىپ جاتاتىن جىر شۋماقتارى, توسىننان ساۋىلداپ كەلىپ قۇيىلۋعا شاق تۇراتىن. «سۋىقتوبە» اتتى سىرلى انىمەن تانىلعان ءانشى, كومپوزيتور, ارينە, جۋرناليست جولداسحان قۇرامىسوۆ اعام مەن قازاق راديوسىنىڭ داڭقتى ديكتورى ساراگۇل نۇسىپ­باەۆا دا وسى رەداكتسيادا قىزمەت ەتتى, وي-حوي! كوپ ۇزاماي قاتارىمىزعا وراق مۇرىن, قياق مۇرت ماناربەك ءىزباساروۆ كەلىپ قوسىلدى. امبەباپ! سۋرەت تۇسى­رەدى. فەلەتون جازادى, راديو ءىسىن دە مەڭگەرگەن. اقىن. ءان­شى, اسابا... ال باس شتابتىڭ باستىعى – جاۋاپتى حاتشى نا­­عاشىبەك قاپالبەكوۆ وسىنداي كىل مىقتىلار باس قوسقان شى­عارماشىلىق ۇجىمدى شاشاۋ شىعارماي, ءيىرىپ ۇستادى, كەز كەلگەن يگىلىكتى ىستە ۇيىتقى بولا ءبىلدى!

 * * *

ءاپ-ادەمى قالىپقا تۇسكەن گا­زەت ءنومىرى كەشكىلىك, اپاق-سا­پاقتا ويلاماعان جەردەن بىت-شىتى شىعىپ بۇزىلادى. اۋپارت­كومنىڭ ناۋقاندىق جيىنى­نان ورالعان رەداكتور تاعات تاپپاي وتىرعان روزا اپامىزبەن كول­دەي ماقالانى ماشينكاعا جە­دەلدەتىپ باسىپ, «مەنىڭ بۇل ەسە­بىمنىڭ باس جاعى ءبىرىنشى بەتتەن سالىنۋى ءتيىس, جالعاسىن قاي بەت­كە جايعاستىراسىڭدار, ونى ويلاستىرىڭدار, سوڭى ءتورتىنشى بەتكە ءتۇسىپ كەتىپ جۇرمەسىن» دەپ, بۇيىرا نۇسقاۋ بەرىپ اسىعىس كەتەدى. جاۋاپتى حاتشى ناقاڭدى تاياق تاستام جەردەگى ۇيىنەن شا­قىر­تىپ ۋاقىت وزدىرعانشا, ءوزى ۇيرەتكەن «الىپپەگە» سۇيەنىپ, دەرەۋ دايىن بەتتى «بۇزىپ» تاۋەكەلگە بارۋعا بەل بايلاپ ۇيرەنگەنىم سوندا. كەڭسەدەگى ەڭ كىشى قىزمەتكەردىڭ «كوزسىز ەرلىك جاساپ» تاۋەكەل ەتۋىنىڭ ءوز سەبەبى بار-دى! كەشكى 19.00-دەن سوڭ قارعالىعا قاراي اۆتوبۋس قاتىنامايدى. ۇزىناعاش پەن ەكىارادا ول كەزدە جۇرەتىن جاي كولىكتىڭ ءوزى نەكەن-ساياق. مەجەلى ۋاقىتتان كەشىكسەم, «دالادا» قالارىم حاق. سوندىقتان دا جانۇشىرىپ بەتتى ءوز بەتىم­شە بۇزىپ, بەت قاتتاۋشى ۇلتۋ­عان­مەن ءتىل تابىسىپ, ونى قاي­تا قالپىنا كەلتىرىپ, گازەتكە ەرتەرەك «جارىققا» دەگەن رۇق­سات قول قويدىرۋ ءۇشىن كە­زەكشى جۋرناليسكە جۇگىرىپ, الا­شاپقىن بولۋعا تۋرا كەلدى. ال­دەنەشە رەت وسىنداي سىننان امان ءوتتىم. بىراق... ءبىر كۇنى ارقاسۇيەر ناقاڭ اعام ەكەۋ­مىز رەداكتوردىڭ الدىندا وتىر­دىق. تىلدەسكەندە كوزىل­دى­رى­گىن مۇرنىنىڭ ۇشىنا ءتۇ­سىرىپ قويا­تىن ابىلعازى اعام: «شى­راعىم, گازەتتىڭ ەرتە, ۋاقتىلى شىققا­نى وتە جاقسى, الايدا «ساپوگپەن», «كولباسامەن» شىق­قان گازەتتىڭ قۇنى كوك تيىن! ناعاشىبەك, وسى جاعىن ەس­كە­رىڭدەر...» دەپ, اسا داۋىس كوتەرمەي كابينەتىنەن جەكە مەنى ىڭ-شىڭسىز شىعارىپ سالدى (جانى جايساڭ ەرەكشە عاجاپ جاننىڭ رۋحىنا مىڭ تاعزىم! – اۆت.) ءوز باسىم رەداكتوردىڭ مۇنىسىن جاۋاپتى حاتشىعا ءزىل تاستاعانى عوي دەپ ءتۇيسىندىم, قاراداي قاتتى قىسىلدىم.

ومىردە كىسى بالاسىنا رەن­جىگەنىن بايقاتپايتىن نا­­قاڭ-ۇستازىم ەكەۋمىز سول كۇ­نى ءبىر بۋما ماكەت-جوبا­نى الدى­مىزعا جا­يىپ سالىپ, جات­تى­عۋ­عا كىرىستىك. گازەت بە­تىنە سالىنعان ماقالانىڭ ءبىر شەتى گەومەتريالىق تىك ءتورتبۇ­رىش – شارشىدان بۇلتيىپ شى­عىپ كەتسە, رەداكتور كەيىگەن «ەتىك» دەگەنىڭىز سول, ال, بەتكە ۇزىننان ۇزىن ءبىر-ەكى باعاندى تۇگەل الىپ, سالا-قۇلاش سالبىراپ سالىنعان ماقالا – «شۇجىق!» قانشاما ماكەت-پاراق سىزىلىپ, شيىرلانىپ قوقىسقا تاستالدى. گازەت بەتىندە ماقالا مەن سۋرەت كادىمگى كىرپىش قالاعانداي قيۋلاسۋى ءتيىس. ارينە, وڭاي ەمەس. ماقالانى «كىرپىش-ماكەتكە» لايىقتاپ كۇزەسەڭ, اۆتوردىڭ قۇقىن اياق استى ەتەسىڭ, باسىڭ داۋعا قالادى. تۇڭعيىق ءھام تىنىشسىز ءبىر الەم! كوكتەم شى­عىپ, جاۋحاتشىمىزعا جۋرفاكتان 5-ءشى كۋرس سەسسياسىنا شاقىرۋ قاعازى كەلدى. باس شتابتىڭ – سەكرەتارياتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كىمگە جۇكتەي­مىز دەگەن ساۋال تۋدى. ناقاڭ مەنى رەداكتورعا الىپ كىردى: «لايىق. مەن سەسسيادان ورالعانشا جاۋحاتشىلىق قىزمەتتى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ ورىندايدى. ءپىسىردىم. سەنەمىن...» توعىزباەۆ اعام سوزگە كەلمەي نەبارى توعىز اي رەداكتسياداعى ەڭ تومەنگى جالاقىمەن, ەڭ تومەنگى قىزمەت اتقارعان كوررەكتورعا جاۋاپ­تى حاتشىنىڭ قىزمەتىن اتقارادى دەپ بۇيرىق شىعاردى. ايلىعىم 80 سومنان بىردەن 150 سومعا كوتەرىلدى. ورنىما دەرەۋ كور­رەكتور ىزدەدىك. راتبەكتى قالا­دىم. ناقاڭ جىميىپ قولىمدى قىسىپ, «ساسپا, ءبارى ويداعىداي بولادى. انە-مىنە دەگەنشە مەن دە كەپ قالامىن...» دەپ جىگەر­لەندىرگەنمەن ەرتەسىنە-اق بويىم­دى بەلگىسىز ۇرەي بيلەپ بەردى. باقسام, ارقامدا جاۋحات­شىنىڭ ءوزى تۇرعان سوڭ جاۋعا شاپقانداعىداي توسىننان پايدا بولا كەتەتىن باتىلدىق ەكەن مەندەگى. گازەت وندىرىسىندەگى سىناق, ناعىز شىڭدالۋ مەكتەبى باستالدى...

 * * *

ناقاڭ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىر­گەنشە مەن «تاقتان» تۇسپەدىم. ءوزىم دە تيتىقتاپ ءبىتتىم. سەس­سيادان سوڭ ىلە ەڭبەك دەمالىسىنا كەتتى, ودان جازۋشىلار وداعىنىڭ ساپارلامالارىنا اتتاندى. ودان ديپلوم جازۋ... جاس جازۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسىنەن ماراپاتپەن ورالعاندا ءبارىمىز قۋاندىق. اتاقتى جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ جاس جازۋشى ناعاشىبەك قاپالبەكوۆتىڭ مولتەك اڭگىمەسىندەگى قوي با­ۋىزدالعانداي قىزىل-قان ءتۇس­تىڭ كۇننىڭ قىزىل ارايلا­نىپ باتۋىمەن تەڭەگەنىن قۇ­زىر­لى جينالىستا قىزىعا, قى­زىنا ماقتاپتى! كوپكە دەيىن ول بەينەبىر كۇللى «ەكپىندى ەڭ­بەكتى» ماداقتاعانداي اسەردە جۇردىك. «ورتامىزدا تالانتتى قالامگەر جەتىلىپ كەلەدى, جى­گىتتەر», دەدى رەداكتورىمىز...

ءوستىپ ءجۇرىپ گازەتىمىزدىڭ جارتى عاسىر­لىق مەرەكەسىن تويلايتىن كۇنگە جەتتىك. ول – 1982 جىل ەدى! سۋداي جاڭا رەداكتورىمىز ناعاشىبەك قاپالبەكوۆ ءوزى باس بولىپ الماتىداعى كىل جاقسىلاردى – اتاق-داق­پىرتى ايعا جەتكەن ارىپتەس اعا­لار­دىڭ ءبىرىن قالدىرماي تويعا شاقىردى. اتتارىنان ات ۇركەتىن مەيمانداردىڭ كەلۋىن تولقي ءجۇرىپ كۇتتىك. ءبىزدىڭ بۋىن ءۇشىن وسى جيىننىڭ تالىمدىك تۇستارى كۇتكەننەن دە اسىپ ءتۇستى! الماتىدان ءبىر توپتى بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ءبىر توپتى شەرحان مۇرتازا اعالارىمىز باستاپ كەلدى. سىرباز سەيداح­مەت اعا بەردىقۇلوۆتىڭ ءوزى قان­داي, سوڭىنان ەرگەن «لەنينشىل­جاستىق» ءدۇر جىگىتتەرى قانداي! حالىق الدىندا سونداي بەدەلدى شەراعام سوندا 50-دە, سىيلاس دوسى سەيداحمەت اعا بەردى­قۇلوۆ نەبارى 49 جاستا ەكەن!.. ۇزىن-سانى 7000 دانادان اساتىن اۋداندىق گازەتتىڭ مەرەكەلىك ءنومىرى الماتىداعى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنىڭ باسپاحاناسىندا اپپاق قاتتى قاعازبەن, ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋ­­مەن باسىلىپ شىقتى. ەلى­مىزدەگى ەشبىر اۋداندىق گا­زەت­تىڭ ومىرىندە بۇرىن-سوڭ­دى بولماعان بۇل تاريحي وقي­عاعا سەبەپكەر ناعاشىبەك قا­پالبەكوۆتىڭ تىكەلەي ءوزى ەدى. توي سوڭىندا جاقسى اعالارمەن جاپا-تار­ما­­عاي ارمانسىز سۋرەتكە تۇستىك, باتا الدىق.

ءوز تۇسىندا بۇل ناقاڭنىڭ «ەكپىندى ەڭبەكتە» قىزمەت ەت­كەن قانشاما جۋرناليسكە شاراپاتى ءتيدى! سول جىلدارى رەداك­تسياعا بالالار جازۋشىسى مۇحامەتجان ەتەكباەۆ پەن تاريحشى-جۋرناليست, توكپە اقىن بازاربەك اتشاباروۆ اعا­لارىمىز قىزمەتكە كەلدى. ءمۇيىزى قاراعايداي-قاراعايداي جۋرناليست-اقىندار ءالىمجان ءداۋىت, راتبەك تەرلىكباي, ءنۇسىپ ابدىراحيمدەردىڭ قالىپتاسقان, شىڭدالعان ۇستاحانالارى وسى جەر. ەرجان, بەيسەن, ءالىم, ولجاباي, كەرىمباي, باقىت­گۇلدەر, شىركىن, ناعىز گازەت ءۇشىن جارالعان جايساڭدار-تىن! ايتىستا اتى وزعان قاي­ران ەشونىڭ – ەسەنقۇل جا­قىپبەكتىڭ رەداكتسيادا العاش جاس اقىندار ۇيىرمەسىن اشقا­نى سول جىلداردىڭ ءىشى! «ەك­پىن­دى ەڭبەك» («اتامەكەن») ۇستاحاناسىندا شىڭ­دالىپ, سۋى­تىلعان ءتىلشى-جۋرناليست قاناتىن قومداپ ارا-تۇرا كەزەك-كەزەگىمەن ۇلكەن الماتىنى بەتكە الىپ جاتاتىن.

 * * *

ارادا... سىناپتاي سىرعىپ سان جىلدار ءوتىپتى دە كە­تىپتى. جادىمدا وشپەس سۋرەتتەي ساقتالعان ءسات – العاشقى تانىستىق, جان دوسىم مالىك پەن ونىڭ ناقاڭ اعاسى! سول باداناداي اپپاق ءتىس, جايدارى كۇلكى! اينىماعان باياعى ناقاڭ! وڭ جاققا ادەمى قايرىلعان... سامايدان ورلەگەن كۇمىس قىراۋ وتكەن مازمۇندى جىلداردىڭ ماڭىزىن سيپاتتاپ تۇرعانداي كوزگە ۇرادى!

ول – بۇگىندە شىعارمالارى الەم تىلدەرىنە اۋدارىلعان بەل­گىلى قالامگەر-رومانيست, جامبىلتانۋشى ۇلكەن عالىم, پروفەسسور, قوعامتانۋشى اكادەميك ناعاشىبەك قاپالبەكوۆكە اينالعان تۇلعا. 1969 جىلى (2-15 ناۋرىز) دامان ارالىن قىتاي اسكەرلەرىنەن كەۋدەسىن وققا توسەپ قورعاعان كەڭەستىك جا­ۋىنگەر ناعاشىبەك قاپالبەكوۆتىڭ ەرلىگىن جالپى جۇرت بىلمەيدى-اۋ؟! وعان ءار جىلدىڭ ءبىر-اق كۇنى – قارۋلاستار ورتاسىندا ءبىر-اق رەت كيىلەتىن كيتەل توسىندەگى الاۋلاعان «قىزىل جۇلدىزدار» كۋا!.. ەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى – قۇتتىقتاۋ حات! ونداي ماراپات قازاقستان پرە­­زيدەنتى ق.توقاەۆتان كەلگەن. رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتيننەن دە كەلدى. ول ەندى... بولاشاق اڭگىمەنىڭ جەلىسى!

تالعات ءسۇيىنباي

الماتى