جاھاندى جالعان اقپارات كەزىپ ءجۇر
باق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا كوش باستاپ تۇرعان باتىس ەلدەرىنىڭ مەديا سالاسىنا, ونداعى سوڭعى ترەندتەر مەن قازىرگى جاعدايعا توقتالماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. دۇنيە جۇزىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءار ەلدىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي تۇرلەنسە دە, بارلىعىنا ورتاق دۇنيەلەر دە بار. تەحنولوگيا داۋىرىندە ءداستۇرلى باق-قا سۇرانىس تومەندەيدى دەگەن پىكىر ءار جەردە ايتىلىپ قالادى. الايدا بۇگىن كورىپ وتىرعانىمىزداي, گازەت, راديو, تەلەۆيزيا نە ينتەرنەت بولسىن, كەرىسىنشە ءوزارا ىقپالداسىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ جاتىر. ساراپشىلار ءبىراۋىزدان مەديا سالاسى ۇلكەن ترانسفورماتسياعا ۇشىراعانىن ايتادى.
1960 جىلدىڭ وزىندە كانادالىق زەرتتەۋشى مارشالل ماكليۋەن تەلەۆيزيا بولاشاقتا «جاھاندىق اۋىل قۇرادى» دەپ بولجاعان ەكەن, وندا «ۋاقىت توقتاپ, كەڭىستىك جوعالادى». كانادالىق زەرتتەۋشىنىڭ ايتقانى اينىماي كەلدى. دەگەنمەن جاھاندانۋ مەن تەحنولوگيانىڭ سالانى قالاي تۇرلەندىرەتىنىن ەشكىم ءدال بولجاي الماسا كەرەك. قازىر شەكارا, مادەنيەت, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر تۇسىنىگى دە بىرتىندەپ جويىلىپ بارا جاتقان ءتارىزدى. بۇل وزگەرىستىڭ دۇرىس-بۇرىستىعى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. بۇل جەردەگى ماقسات – باق-تىڭ عالامدىق ءرولىن ايقىنداۋ. ادەتتە مەديا تۇسىنىگىنە قولىمىزداعى تەلەفون مەن بارلىق بايلانىس قۇرالىن, كوڭىل كوتەرۋگە ارنالعان كەز كەلگەن تەحنولوگيالىق قۇرىلعى مەن الەۋمەتتىك جەلىنى دە قوسادى. الايدا ءبىز قاراستىراتىن ماسەلە رەسمي تىركەلگەن باق توڭىرەگىندە بولماق.
ينتەرنەتتىڭ يگىلىگىن ءوز كادەسىنە جاراتقان اقپارات قۇرالدارىنا قازىر قانداي دا ءبىر شەكتەۋ قويۋ قيىن. سالا ساراپشىلارى, مەديا زەرتتەۋشىلەر مەن كاسىبي ماماندار سوڭعى جىلدارى جالعان اقپاراتپەن, ياعني «فەيكپەن» كۇرەس ماسەلەسىن ءجيى كوتەرىپ ءجۇر. وسىدان 20 جىل بۇرىن اقش-تا «دەرەكتەردى تەكسەرۋ» – اعىلشىنشا «fact-checking» ۇعىمى دا پايدا بولعان-دى. بۇل باعىتتا جاسالعان شەتەلدىك زەرتتەۋلەردەن كوز سۇرىنەدى. زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن ارنايى ۇيىمدار مەن رەداكتسيالار دا بار. «الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تەكسەرىلمەگەن, جالعان, فەيك اقپاراتتىڭ تارالۋ جىلدامدىعى كاسىبي دەڭگەيدە جازىلعان اقپاراتپەن سالىستىرعاندا 70 پايىزعا جىلدام زاماندا باق ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – تۇتىنۋشى سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەۋ. قازىر جىلدام, ەكسكليۋزيۆتى حابار تاراتامىن دەگەندى باستى قاعيدا ەتىپ العان جۋرناليستەر وسى جاعىنان كوپ سۇرىنەدى. بۇل – وتاندىق جانە شەتەلدىك جۋرناليستەرگە ورتاق نەگىزگى ماسەلە», دەيدى مەديا زەرتتەۋشى ءاليا تەكەنوۆا.
جالعان مالىمەت تاراتۋ – بۇگىنگى اقپارات سالاسىنىڭ باستى اۋرۋى دەسەك ارتىق بولماس. بۇعان, اسىرەسە پاندەميا كەزىندە ناقتى كوز جەتتى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ دارىگەرلەرى جاپپاي بەلگىسىز ۆيرۋسپەن, ال ميلليونداعان ادام ءوز ءومىرى ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقاندا جاھاندا تاعى ءبىر ىندەت پايدا بولدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ونى «ينفودەميا» دەپ اتاپ, ودان كەلەتىن قاۋىپ كوروناۆيرۋسپەن بىردەي ەكەنىن ەسكەرتتى. مىنە, وسىدان-اق اقپاراتتىڭ قانداي كۇشكە يە ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەڭ سوراقىسى – وسى جالعان, راستالماعان دەرەكتەردىڭ رەسمي باق-تا دا كەزدەسەتىنى.
جالعان اقپاراتتى نوقتالاۋدىڭ ءبىر شەشىمى مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, دەرەكتەردى تەكسەرۋگە ۇيرەتۋ بولسا, ەكىنشىسى تۇتىنۋشىنىڭ وزىنە كەلىپ تىرەلەدى. قازىرگىدەي اقپارات تەڭىزىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامعا سىني تۇرعىدا ويلاپ, ءوز تالعامىن قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى بولماق. قازىر قايدا بارساڭ دا, كىممەن سويلەسسەڭ دە, تەلەفونىڭدى قولعا الساڭ دا, جاڭا نارسە كورەسىڭ نە ەستيسىڭ. وسىعان وراي سوڭعى كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءوز اۋديتورياسىن «تاربيەلەۋگە», ولارعا قامقورلىق تانىتۋعا تىرىسۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ كەلەدى. جالپى, دۇنيە جۇزىندە مەديا ساۋاتتىلىق ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى جىلدان-جىلعا ارتۋدا. اسىرەسە بۇل جاس ۇرپاق ءۇشىن وتە ماڭىزدى, سەبەبى تەحنولوگيانىڭ دامىعان داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن بالالار جاستايىنان سول قازاندا قايناپ وسەتىنى بەلگىلى. كاليفورنيا-سان ديەگو ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, ادام كۇنىنە 34 گيگابايتقا تەڭ اقپارات وڭدەيتىن كورىنەدى. بۇل ەڭ مىقتى دەگەن كومپيۋتەردىڭ ءوزىن ءبىر اپتادا ىستەن شىعارۋى مۇمكىن. عالىمدار, سونداي-اق ادام كۇنىنە 105 مىڭ ءسوز قابىلدايتىنىن ايتادى, بۇل دەگەنىمىز سەكۋندىنا 23 ءسوز. وسىلايشا جالعان اقپاراتپەن كۇرەستە ءتيىمدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى – اۋديتورياعا اقپاراتتى سۇرىپتاۋدى ۇيرەتۋگە كەلىپ سايادى. سوندىقتان دا كوپتەگەن ەلدەر مەديا ساۋاتتىلىق ساباعىن مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزە باستادى. ودان بولەك قوسىمشا كۋرستار مەن سەمينارلار ءجيى وتكىزىلەدى.
اقپاراتتىڭ ادام ساناسىنا اسەرىن تالداعان زەرتتەۋشىلەر قازىرگى تاڭدا تۇرعىنداردىڭ بارلىق مالىمەتتى سول كۇيىندە قابىلداۋدىڭ ورنىنا, وزىنە كەرەگىن الىپ, كەرەك ەمەسىن ىسىرىپ قويۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن العا تارتادى. بۇل رەتتە قوعام, باق پەن ۇكىمەتتىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى شەشۋشى ءرول ويناماق. جوعارىداعى ماسەلەلەر عالامدىق باق ءۇشىن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ اقپارات سالاسى ءۇشىن دە وزەكتى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز. جالعان اقپارات تاراتقاندار ءبىر كۇندىك نازارعا ىلىككەنىمەن, ۇزاق ۋاقىت جيناعان بەدەلىنەن سول مەزەتتە ايىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرگەنى ءجون بولار. قازىرگى ەڭ باستى «الەۋمەتتىك كاپيتال» سەنىم بولعان تۇستا وبەكتيۆتى اقپاراتتىڭ ءباسى ءاردايىم بيىك بولارى حاق.
سۇرانىستى ساپالى كونتەنت كوبەيتەدى
جاقىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا وتاندىق باق سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان القالى جيىن وتكىزدى. شاراعا قاتىسقان بىلىكتى ماماندار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ساراپشىلار سالانى ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى وي-پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. بۇل كەزدەسۋدە باق-تىڭ مەملەكەتتىك جۇيەدەگى ماڭىزدى ءرولىن اتاپ وتكەن مينيستر سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە دە توقتالدى.
قازاقستاندا بارلىعى 3600-دەن استام باق تىركەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ تانىمال اقپارات قۇرالى ءالى دە تەلەۆيزيا بولىپ تۇر. ينتەرنەت-رەسۋرستار ەكىنشى ورىنعا ورنالاسسا, ءداستۇرلى باسىلىمدار ءۇشىنشى ورىندا. دەگەنمەن ينتەرنەتتىڭ دامۋىمەن بۇل كورسەتكىش الداعى جىلدارى وزگەرىسكە ۇشىراۋى دا عاجاپ ەمەس. شەتەلدىك جانە وتاندىق ماماندار ونلاين باق-قا سۇرانىس جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ەلىمىزدە ءالى دە ينتەرنەت جەتپەگەن ەلدى مەكەندەردىڭ بار ەكەنىن ەسكەرسەك, تەلەۆيزيانىڭ ەڭ تانىمال اقپارات قۇرالى بولۋى – زاڭدىلىق. تسيفرلاندىرۋ جوسپارى بويىنشا بيىل 880 اۋىلدىڭ كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلۋى باق سالاسىنا دا وزگەرىس اكەلۋى ىقتيمال.
جالپى, اقپارات سالاسىنداعى باستى جاڭالىقتار ۇكىمەت بەكىتكەن 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان «اقپارات سالاسىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارىنا» سايكەس ەنگىزىلەدى. ۆەدومستۆونىڭ الداعى جوسپارلارى مەن باستامالارى وسى قۇجاتتا جازىلعان. وعان سايكەس وتاندىق اقپارات كەڭىستىگىن دامىتۋدىڭ ءۇش نەگىزگى باعىتى انىقتالعان. ولار – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, كادرلاردى دايارلاۋ جانە اقپارات سالاسىنداعى زاڭناما مەن قۇقىقتىق ماسەلەلەردى پىسىقتاۋ. ال سالاداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك قولداۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ كەرەك ەكەنى ايتىلادى. قۇجاتتا وسىعان بايلانىستى جاڭالىقتار ماتەريالدارىن وندىرۋگە مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تاپسىرىستان قاراجات ءبولۋدى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلادى. وسىلايشا اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسقا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاقىرىپتاردى قاۋزاۋىنا جول اشۋدى كوزدەيدى. كونتەنت تاقىرىبى سالاداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. ول تۋرالى كاسىبي ماماندار عانا ەمەس, تۇتىنۋشىلاردىڭ ءوزى تالايدان بەرى ايتىپ كەلەدى.
جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر, شولۋ ماتەريالدارى, ساراپتامالىق باعدارلامالار مەن ماقالالار وتاندىق باق-قا اۋاداي قاجەت. سەبەبى قازىرگى اقپارات قۇرالدارىنداعى كەيبىر ماتەريالداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنى تاعى بار. بۇل ماسەلە كوپ جاعدايدا قارجىلاندىرۋعا كەلىپ تىرەلەدى. مەملەكەتتەن قولداۋ الاتىن باق وقىرماننىڭ سۇرانىسىنان گورى, ەفيردى تولتىرۋ نە جوسپاردى ۋاقىتىندا ورىنداۋعا كوبىرەك ءمان بەرەتىنى بەلگىلى. ساپالى كونتەنت ۇسىنۋ ارقىلى جازىلۋشىلار سانىن كوبەيتۋ ابدەن مۇمكىن ەكەنىن شەتەلدىك باق تاجىريبەسىنەن كورۋگە بولادى. ماسەلەن, بريتانيالىق «The Guardian» گازەتى ماتەريالداردىڭ ساپاسى مەن تۇپنۇسقالىعىنا باسا نازار اۋدارىپ, جاڭالىقتار سانىن قىسقارتقان. وسىلايشا باسىلىم اۋديتورياسى ەكى ەسەگە ارتقان.
مينيسترلىك ۇسىنعان قۇجاتتا مەملەكەتتىك تاپسىرما مەن تاپسىرىس شەڭبەرىندە تالداۋ ماتەريالدارىنىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىن قاراۋ قاجەتتىلىگى دە كوتەرىلگەن. بۇل ءوز كەزەگىندە ماتەريال ساپاسىن ارتتىرىپ, باق-قا تۇراقتى اۋديتوريا جيناۋعا كومەكتەسسە, وتاندىق اقپارات قۇرالدارىنا وزدىگىنەن جازىلۋشىلار ەسەبىنەن قارجى تابۋىنا جول اشىلار ەدى.
رەسپۋبليكالىق باق وقىرمان تارتۋ, ساپالى كونتەنت, زامان تالابىنا ىلەسۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە باس قاتىرسا, ال ايماقتارداعى اقپارات قۇرالدارى ورتالىقتاعى ارىپتەستەرىمەن باسەكەدە كەيىن قالىپ وتىر. «جاڭا مەديانىڭ دامۋىمەن ايماقتىق باق قيىندىقتارعا تاپ بولدى. سەبەبى اقپارات اگەنتتىكتەرى ارقىلى, الەۋمەتتىك جەلىدە حابار جەدەل تارايدى. سول سەبەپتى ايماقتىق باق-قا سۇرانىس ازايىپ, كوممەرتسيالىق تابىس تومەندەدى. وعان كادر تاپشىلىعى, تەحنيكانىڭ ەسكىرۋى سەكىلدى ماسەلەلەر تاعى قوسىلادى», دەيدى «Semei» تەلەارناسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەكتۇرسىن زىكىباەۆ.
جالپى, بۇگىن ءماتىن فورماتىنداعى ماتەريالداردى مۋلتيمەديا الماستىرۋعا كوشتى. وعان دىبىستىق جانە بەينە يلليۋستراتسيالاردى تاعى قوسىڭىز. ۇلتتىق جوسپاردا كادر ماسەلەسىندە ءتۇرلى مەدياونىم دايارلاي الاتىن امبەباپ ماماندار تۋرالى دا ايتىلعان, اسىرەسە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جۋرناليستەردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ماسەلەسى وزەكتى. وسىعان قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن بەكتۇرسىن زىكىباەۆ جوسپاردا كورسەتىلگەن حولدينگ قۇرۋ پروتسەسىن ايماقتاردا جاپپاي ىسكە اسىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «سول ارقىلى وڭىرلەردەگى بۇكىل اقپارات قۇرالدارىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناپ, شىعىنىن ازايتۋعا بولادى. ۇنەمدەلگەن قارجى ەسەبىنەن تەحنيكانى جاڭارتىپ, الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندىلىكتى ارتتىرىپ, زامان سۇرانىسىنا ساي تاسىلدەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. شىعىن قىسقارعاننان كەيىن, مامانداردىڭ جالاقىسىن كوبەيتىپ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ۇنەمى ارتتىرىپ تۇرۋعا جول اشىلادى», دەيدى مامان.
جاقىن جىلدارى جۇزەگە اساتىن ۇلتتىق جوسپار بويىنشا كادر دايارلاۋ ماسەلەسى نەگىزى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. وعان سايكەس, جۇيەنى قايتا قاراپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ ۇسىنىلعان. بىلىكتى, باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن مەديايندۋستريا اكادەمياسى قۇرىلۋى مۇمكىن. قازىر بولاشاق مامانداردى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى دايارلايدى. جۋرناليستەردى ءتورت جىل ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وقىتۋ ماسەلەسى دە قوعامدا ارا-تۇرا كوتەرىلىپ ءجۇر. بىرەۋلەرى جۋرناليستيكا ارنايى وقۋدى قاجەت ەتپەيدى دەسە, ەكىنشى توپ ءداستۇرلى وقۋ جۇيەسى قاجەت ەكەنىن العا تارتادى. سالا ماماندارى تەك جۇرگىزۋشىلەر مەن ديكتورلاردان تۇرادى دەپ ويلاساق, ارنايى وقۋدىڭ قاجەتى دە بولماۋى مۇمكىن. بىراق كينو سەكىلدى مەدياونىمدى دە ازىرلەۋگە «ساحنا سىرتىندا جۇرەتىن» ءبىر توپ مامان قاتىسادى. ال دايىن جۇمىستىڭ ساپاسى تىكەلەي سولاردىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى. باق قىزمەتى كۇندە تاۋار دايىندايتىن زاۋىت سەكىلدى كورىنگەنىمەن, ونىڭ قوعامدىق پىكىرگە اسەر ەتۋدە وينايتىن يدەولوگيالىق ءرولى وراسان. وسى سەبەپتى دە ارنايى كاسىبي دايارلىعى جوق ماماننىڭ ورەسكەل قاتە جىبەرمەسىنە كىم كەپىل؟ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە تەورياعا قاراعاندا پراكتيكالىق ساباقتارعا باسىمدىق بەرۋ – وڭ شەشىمنىڭ ءبىرى بولماق. اكادەميالىق دايارلىق قاي ماماندىق يەسىنە بولسىن قاجەت, تەك سونى ءتيىمدى ۇيلەستىرە ءبىلۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وتاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, زامان تالابىنا, قوعام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن دۇنيە ۇسىنۋىن قاداعالاۋعا كەلگەندە ۇلتتىق جوسپارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلادى.
«قولىندا اقپاراتى بار ادام الەمدى باسقارادى» دەگەن كوپكە بەلگىلى ءسوزدىڭ راستىعىنا كۇمان كەلتىرۋ قيىن. قانشا ايبىندى باسشى نە كوش باستاعان الىپ مەملەكەت بول, كىم بولسا دا الەمگە ءوز ءامىرىن جۇرگىزەتىن ءتورتىنشى بيلىكپەن ساناسۋىنا تۋرا كەلەدى. الەمدىك مەدياكەڭىستىكتە ۇلتتىق باق-تىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل بولسىن دەسەك, باسەكەگە قابىلەتتى دۇنيە جاساۋعا بەيىمدەلگەنىمىز ابزال.
