الىپتاردىڭ باسى قاشان, قالاي قوسىلماق؟

پوستكوروناۆيرۋس كەزەڭى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى جوعارى دەڭگەيدەگى باس­قوسۋ بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر­عان اتالعان سامميتكە پرەزيدەنت ترامپتىڭ ادەتتەگى دامىعان جەتى ەلدىڭ باسشىسىن عانا ەمەس, اۋس­تراليا, ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا جانە رەسەيدىڭ باسشىلارىن دا شاقىرايىق دەگەن توسىننان ايتىلعان ۇسىنىسى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارتتى. قحر-دى قورشاپ جاتقان ەلدەردىڭ باسشىلارىن اقش-قا شاقىرىپ, حالىقارالىق ساياسي-ديپلوماتيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس­تاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماسە­لەلەرىن بىرگە تالقىلايىق دەپ وتىر­عان ترامپتىڭ بۇل ۇسىنىسى كىمگە قارسى باعىتتالعان قادام ەكەنى ايداي انىق. اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى مەن كورو­ناۆيرۋسكە قاتىستى ءسوز سالعى­لاسۋ ساياسي سالقىندىققا ۇلاسقانى سونشاما, ءتىپتى اقش اكىمشىلىگى بۇگىنگە دەيىن الەمدەگى ەڭ ءبىرىنشى ساياسي قارسىلاسى بولىپ كەلگەن رەسەي­دىڭ ءوزىن دامىعان ەلدەر قاتا­رىنا قوسىپ, ايتپاعىن تىڭداپ, اقىل­داسۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. بىراق باتىستىق دەموكراتيالىق امبە­باپ قۇندىلىقتاردى بولىسەتىن باسقا ەل­دەردىڭ باسشىلارىمەن قوسا ترامپ­تىڭ رەسەي باسشىسى ۆ.ءپۋ­تيندى الداعى سامميتكە شاقىرۋعا قاتىستى ۇسىنىسىنا ونىڭ باسقا ارىپتەستەرى قارسىلىق ءبىلدىردى.

اقش پرەزيدەنتىنىڭ وسى ۇسى­نىسىنا بايلانىستى 31 مامىردا CNN اقپاراتتىق اگەنتتىگى رەسەيدى سامميتكە شاقىرۋى قىتايعا قارسى ساياسات اياسىنداعى شارا ەكەنى, وسى ارقىلى ترامپ باسقا ەلدەردىڭ باسشىلارىنان قولداۋ تاپقىسى كەلىپ وتىرعانى تۋرالى جاريالادى. سول كۇنى New York Times گازەتى ءسامميتتى ۇيىمداستىرۋشى تاراپ رەتىندە اقش پرەزيدەنتى قاي ەلدىڭ باسشىسى بولسىن شاقىرۋعا قۇقىلى ەكەنىن, ال رەسەي رەسمي تۇردە قاتىسپاسا دا, حالىقارالىق شاراعا شاقىرىلعان مەيمان مەملەكەت رەتىندە باقىلاۋشى بولىپ قاتىسا الاتىنى جايىندا اقپارات تاراتتى.

الايدا قاراشا ايىندا اقش-تا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ەكى اي قالعاندا رەسەي پرەزيدەنتى پۋ­تين ۆاشينگتونعا ساپار جاساپ جاتسا, ونداي جاعداي قايتا ساي­لانۋعا ۇمىتتەنىپ وتىرعان ترامپ ءۇشىن قانشالىقتى ۇتىمدى قادام بولماق؟ بۇل دا ءبىر ماڭىزدى سايا­سي سۇراق بولىپ وتىر. نە دەگەنمەن, الدىڭعى سايلاۋدا ترامپتىڭ جەڭۋىنە رەسەيلىكتەر ىقپال ەتتى دەگەن اڭگىمە ءالى دە جۇرتتىڭ جادىندا ەكەنى بەلگىلى جانە سايلاۋ مەزگىلى جاقىنداعان سايىن ونداي اڭگىمەنىڭ قايتا ءورشۋى, وعان ترامپتىڭ ءوزى ماي قۇيىپ الۋى ابدەن مۇمكىن.

پرەزيدەنت ترامپ بۇگىنگى تاڭ­داعى الەمدىك دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسە­لەلەردىڭ كوبىسى دەرلىك رەسەيگە كەلىپ تىرەلىپ وتىرعانىن العا تارتىپ, ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن وسى ەلمەن بىرلەسە قاراستىرۋدىڭ ءجون ەكەنىن ايتىپ وتىر. بىراق ءسوز بوستاندىعى مەن ادام قۇقىعى, زاڭ ۇستەمدىگى مەن نارىقتىق ەكونو­ميكالىق بايلانىستار سياقتى قۇندىلىقتاردى بولىسەتىن دەمو­كراتيالىق مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى سامميتىنە رەسەي پرەزي­دەنتىن شاقىرۋعا قارسىلىق ءبىل­دىرىپ جاتقان ەلدەر دە بار. ماسەلەن, ۇلىبريتانيا مەن كانادانىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى ونداي ويدى قولدامايتىندارىن الدەن-اق اشىق ايتىپ ۇلگەردى.

اۋستراليا, ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا باسشىلارى الەمدىك ەلي­تار­لىق توپتىڭ ورتاسىنان تابىلۋ ءۇشىن مۇنداي مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالۋعا بارىن سالاتىنى بەلگىلى. ال ماسكەۋ ءۇشىن بۇل شاقىرۋدى قابىل الۋ وڭايعا تۇسپەي وتىر. 2014 جىلى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قارسىلىعىنا قاراماي قىرىمدى قوسىپ العاننان كەيىن «ۇلكەن سەگىزدىك» (G8) قاتارىنان شىعىپ قالعان ەل ءۇشىن الداعى سامميتكە قاتىسۋ الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن قاتىناستاردى قايتا جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەر بولسا, ۆ.ءپۋتيننىڭ ءوزى سوڭعى كەزدە قوعامداعى تومەندەپ كەتكەن رەيتينگىسىن قايتا كوتەرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي رەتىندە پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىن بولار. بىراق كرەملدىڭ بۇل شاقىرۋعا بىرجاقتى قاراي الماسى تاعى انىق. سەبەبى قىتاي دەگەن ۇلكەن فاكتور بار. باتىستىڭ سانكتسيالارىمەن الىسقان, كوروناۆيرۋسپەن الەك بولعان, مۇناي باعاسى كۇرت تومەندەپ ەسىن شىعارعان رەسەي قازىرگى تاڭدا قاسىنداعى قىتايدىڭ كوڭىلىنە قاراۋعا قاتتى ءماجبۇر. رەسەي ءۇشىن ءدال قازىر الىپ ەلدەردىڭ اراسىندا قىتايدان اسقان ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەس جوقتىڭ قاسى. كحر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سايتىنداعى اقپاراتقا سۇيەنىپ ايتار بولساق, كوروناۆيرۋسقا باي­لانىستى كارانتين باستالعان قان­تار ايىنان مامىر ايىنىڭ ايا­عى­نا دەيىن قىتاي باسشىسى سي تسزين­پين تەلەفون ارقىلى قىرىق رەت شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن سويلەسكەن. سولاردىڭ ىشىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتينمەن ءۇش رەت سويلەسكەن ەكەن. بارلىق كەلىسسوزدەر بارىسىندا ۆ.پۋتين اقش پەن قحر اراسىنداعى تەكە­تى­رەستە بەيجىڭنىڭ پوزيتسياسىن قولدايتىنىن ايتقان. ساياسي سالا­داعى كەلىسسوزدەردىڭ وسىنداي ءجيى ءارى جاعىمدى بولۋىنىڭ استارىندا, ارينە, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى وڭدى وزگەرىستەر جاتقانى تۋرالى اي­تىپ وتكەنىمىز ءجون. ماسەلەن, كو­رو­ناۆيرۋستىڭ سالدارىنان قحر-دىڭ وسى جىلدىڭ قاڭتارى مەن ناۋ­رىز ايلارى اراسىنداعى سىرتقى ساۋدا كولەمى مەن شەت ەلدەرمەن تاۋار اينالىمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 8,4 پايىزعا ازايسا, رەسەيمەن ساۋدا جانە تاۋار اينالىمى كەرىسىنشە 3,4 پايىزعا كوبەيىپ وتىر. رەسەي ءۇشىن ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە ساتىپ كەلگەن مۇناي ەكسپورتىنىڭ كولەمى كەمىپ وتىرعان تۇستا قىتاي باستى ساتىپ الۋشىعا اينالىپ وتىرعانى ەڭ ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. جالپى, قىتاي شەتەلدەردەن ساتىپ الىپ وتىرعان مۇناي ونىمدەرى كولەمىنىڭ 20 پايىزى رەسەيدەن كەلسە, وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىن­دا رەسەيلىك مۇناي يمپورتى وت­كەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 31 پايىزعا ۇلعايعان. رەسەي ەكونوميكاسىنا سالىنىپ وتىرعان قىتايلىق ينۆەستيتسيا كولەمى دە ارتىپ كەلەدى. ەلدە جاڭا ستاندارتتاعى 5G ينتەرنەت جەلىسىن قوسۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى ەنگىزۋ ءۇشىن قىتايلىق «حۋاۆەي» كومپانياسىنىڭ تاڭدالعانى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار ءداستۇرلى شيكىزات سالا­سى عانا ەمەس, جاڭا تەحنولوگيا­لار سالاسىندا دا دامىپ كەلە جات­قا­نىن بىلدىرەدى. جالپى, رەسەي ەكونو­ميكاسىنىڭ قىتايعا تاۋەل­دىلى­گى وسىلاي جالعاسا بەرسە, سونىڭ اسە­رىنەن ساياسي تۇرعىدان دا بەيجىڭنىڭ ماسكەۋگە ىقپالى ارتاتىنى ءسوزسىز.

ال ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باس­تى گەوساياسي كۇشتىڭ قىتاي بولىپ وتىرعانى باتىستى الاڭداتپاي قويمايدى. فرانتسيا پرەزيدەنتى ە.ماكروننىڭ ەۋروپا ەلدەرى باسشىلارىنا رەسەيدى قىتايدىڭ ىقپالىندا قالدىرماۋ ءۇشىن قول ۇشىن سوزايىق دەپ ۇندەۋ تاستاعانى بەكەر بولماسا, جىل باسىنان بەرى اقش پرەزيدەنتى د.ترامپتىڭ رەسەي باسشىسى ۆ.پۋتينمەن التى رەت تەلەفونمەن سويلەسكەنى دە كوپ ماسەلەنى اڭعارتادى. دەگەنمەن رەسەي قىتايدىڭ گەوساياسي ىقپالىندا قالىپ قويماۋدىڭ امالىن ىزدەۋگە مۇددەلى. سوندىقتان بۇگىنگىدەي حالىق­ارالىق ەكونوميكالىق جاع­داي­دا وزىندىك دەربەس ساياسات جۇرگىزە الاتىن الىپ ەل رەتىندە ءوزىن الەمگە ايگىلەۋ ماقساتىندا ماسكەۋ بۇدان بىلاي اينالاسىنداعى ەلدەرگە ىق­پالىن ارتتىرۋعا, اسىرەسە ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتى (ەاەو) نىعايتۋ باعىتىندا ءىس-قيمىل­دارىن كۇ­شەيتىپ, ايماقتاعى ەڭ ءىرى ساياسي فاك­تور بولىپ قالۋعا تىرىساتىن بولا­دى. رەسەي وسىلايشا اقش پەن قى­تاي­تىڭ تەكەتىرەسىن بارىنشا ءوز پاي­داسىنا اسىرىپ قالۋدى كوزدەيدى.

اقش-تاعى سامميتكە قاتىستى ماس­كەۋدىڭ شەشىمى ماڭىزدى ماسە­لەگە اينالىپ وتىر. ەگەر پۋتين سامميتكە رەسمي تۇردە قاتىسسا, سامميت ناتيجەسى بويىنشا قابىلداناتىن مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بىر­لەسكەن مالىمدەمەسىنە قول قويۋعا تۋرا كەلەدى. ال سامميت بارىسىندا جانە بىرلەسكەن مالىمدەمەدە اقش باستاپ, وداقتاستارى قوستاپ گونكونگ اۆتونوميالىق ايماعى­نىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋگە الىپ كەلەتىن زاڭ قابىلداۋعا قاتىستى قىتاي ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىن قاتتى سىنعا الماقشى. پرەزيدەنت ترامپ گون­كونگ اۆتونومياسىنا قاتىستى كەلى­سىمدەردى ورەسكەل بۇزىپ, ء«بىر ەل, ەكى جۇيە» باسقارۋ فورمۋ­لاسىن وزگەرتۋگە تالپىنىپ وتىر دەپ بەيجىڭدى اشىق تۇردە ايىپتاسا, اقش-تىڭ ازياداعى سەنىمدى وداقتاسى جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ابە 10 ماۋسىمداعى پارلامەنت جيىنىندا قىتاي ۇكىمەتىنىڭ بۇل شەشىمىنە قاتىستى «ۇلكەن جەتى­لىككە» مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باس­شىلارىمەن بىرلەسكەن مالىم­دەمە جاساپ, قارسىلىق ءبىلدىرۋ ءۇشىن بارىن سالاتىنىن ايتتى.

ال قىتاي بولسا اقش-تى سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ وي-پىكىرىمەن ساناسپايتىن, ءىس-قيمىلدارى بىرجاقتى ەل رەتىندە ايىپتاۋدا. اقش پرەزي­دەنتىنىڭ الداعى سامميتكە رەسەيدى شاقىرۋدى ۇسىنعانىنا بايلانىس­تى قىتايلىق رەسمي اقپارات­تىق اگەنتتىكتەر امەريكالىق ۋنيلاتەراليزم جايىندا جارىسا جازىپ جاتىر. ءتىپتى اقش-تىڭ وداقتاس مەملەكەتتەرىمەن دە ارالارىندا سالقىندىق پايدا بولعانىن العا تارتىپ, سوندىقتان قىتايدى قورشاپ جاتقان ەلدەردىڭ باسىن قوسقىسى كەلەتىن پرەزيدەنت ترامپتىڭ ونىسىنان تۇك شىقپايتىنىن اشىق ايتىپ وتىر. ساياسي ەموتسيانىڭ سال­دارىنان ايتىلعان سوزدەر بولعانى­مەن, نەگىزسىز پىكىر ەمەس سياق­تى. مىسالى, ماۋسىمنىڭ سوڭى­نا جوس­­پارلانعان ءسامميتتىڭ قىر­كۇ­يەك­كە اۋىستىرىلعانىنا كوروناۆيرۋس قانا ەمەس, گەرمانيانىڭ كانتس­لەرى مەركەلدىڭ ۋنيلاتەراليزم پرينتسيپتەرىنە يەك ارتقان بىربەتكەي اقش اكىمشىلىگىنىڭ ءىس-قيمىلىنا كوڭىلى تولماي, سامميت­تەن باس تارتقانى باستى سەبەپ بولدى دەپ بولجام جاساۋشىلار دا بار. ەندى رەسەي فاكتورى سول دامىعان وداقتاس جەتى ەلدىڭ اراسىنا جاڭا جىك سالىپ جاتپاسىنا كىم كەپىل. سەبەبى «رەسەيدى شاقىراتىن بولساڭ, ءبىز قاتىسپايمىز» دەيتىندەر بار. رەسەي ءۇشىن الەمنىڭ دامىعان مەم­لەكەتتەرىمەن ءتىل تابىسا الماسا, اقش ءتىپتى حالىقارالىق ساياسي تۇرعىدان وقشالانۋعا ءماجبۇر بولۋى دا مۇمكىن. ونداي جاعدايدا ساي­لاۋداعى ترامپتىڭ پوزيتسياسى السىرەيتىنى ءسوزسىز. قىتايدى قورشاۋعا الىپ, قىسىم كورسەتەم دەگەن ترامپ رەسەيدىڭ كەسىرىنەن سايلاۋدا ۇتىلىپ قالسا, ونداي جاعداي بەيجىڭ ءۇشىن ۇلكەن جەڭىس بولادى. ال ەكى ايدان كەيىن سايلاۋدا ۇتىلىپ قالاتىن پرەزيدەنتتىڭ شاقىرۋىن قابىل العان ماسكەۋ ءۇشىن ول ءتيىمسىز ءارى قىتاي الدىندا قولايسىز جاع­دايعا قالدىراتىن قادام بولماق. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), الەمدەگى ەڭ ءىرى دامۋشى بەس مەملەكەت (بريكس), شىعىس ازيا ەلدەرى (اسەان), ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) جانە ء«بىر بەلبەۋ, ءبىر جول» سترا­تەگيالىق باعدارلاماسى اياسىندا حالىقارالىق قاتىناستاردى دا­مىتۋعا كۇش سالىپ وتىرعان قىتاي ءۇشىن اقش پەن ونىڭ وداق­تاس­تارىنىڭ ويى ءبىر جەردەن شىق­پاي جاتۋى ءتيىمدى بولار ەدى. قحر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى رەسمي وكىلىنىڭ 1 ماۋسىمداعى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى بارىسىندا اقش-تىڭ سوڭعى كەزدە دۇنيەجۇزىلىك دەن­­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ددسۇ), ونىڭ الدىندا بۇۇ-نىڭ ءبىلىم, عى­لىم جانە مادەنيەت جونىن­دەگى ۇيى­مى (يۋنەسكو) مەن عالام­دىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىس­تى كەلىسىمشارتى (پاريج كەلىسىم­شارتى) سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن كەلىسىمشارتتاردان شىعىپ كەتكەنى تۋرالى ايتقانى دا بەكەر ەمەس ەدى.

ال رەسەيگە كەلەر بولساق, ۆا­شينگ­تون مەن بەيجىڭنىڭ تەكەتى­رەسىن بارىنشا ءوز مۇددەسىنە پايدا­لانعىسى كەلەتىن ماسكەۋ ءۇشىن الداعى سامميتكە قاتىسۋ نەمەسە قالىس قالۋعا قاتىستى شەشىم قابىلداۋ وڭايعا تۇسپەيىن دەپ تۇر. قايتكەن كۇندە دە, الداعى سامميت اقش ءۇشىن دە, قىتاي ءۇشىن دە, رەسەي ءۇشىن دە ناعىز ساياسي-ديپ­لوماتيالىق جانە ستراتەگيالىق سىناق بولعالى وتىرسا, مەملەكەتتەر باسشىلارىنان كورەگەندىك تالاپ ەتىلەدى. وسى ءۇش الىپ مەم­لەكەتتىڭ الداعى ۋاقىتتاعى قارىم-قاتى­ناسى پوستكوروناۆيرۋس كەزە­ڭىندەگى جاھاندىق گەوساياسات پەن گەوەكونوميكا سالالارىن­دا جاڭا ترەندتەردىڭ پايدا بولۋىنا نەگىز بولماق. اتالعان مەملەكەت­تەردىڭ بارلىعىمەن ستراتەگيالىق ارىپ­تەستىك ورناتىپ وتىرعان ءبىز ءۇشىن دە وسى ەلدەردىڭ ءوزارا بايلانىستارى كەلەشەكتەگى ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىمىز ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور بولىپ قالا بەرمەك.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت, ىندەت­كە بايلانىستى بيىلعى كۇزگە جوسپارلانعان بۇۇ باس اسسامب­لەياسىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيلى سەسسياسى وتپەي قالۋى نەمەسە ونلاين تۇردە ۇيىمداستىرىلۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. ال الەمنىڭ ون بىردەي دامىعان ەلىنىڭ باسشىلارىن سول بۇۇ-نىڭ باس شتابى ورنالاسقان اقش-قا شاقىرىپ, سامميت وتكىزۋدى ويلاپ وتىرعان ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ وسى جوسپارى جۇزەگە اسىپ جاتسا, بۇعان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كوزقاراسى قالاي بولار ەكەن دەگەن سۇراق تۋىندايدى. پوستكوروناۆيرۋس كەزەڭىندەگى جاھاننىڭ قانداي بولماعى الەم ەلدەرىنىڭ باسىن قوسقان بۇۇ باس اس­سامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا ورتاعا سالىنا ما, الدە اقش پەن وعان وداقتاس مەملەكەتتەر باس­شى­لارىنىڭ سامميتىندە وڭاشا تالقى­لانىپ, جاڭا عالامدىق باعدار بو­يىنشا بارلىعى ءۇشىن «ورتاق شەشىم» قابىلدانا ما؟..

باتىرحان قۇرمانسەيىت,

شىعىستانۋشى, ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن