رۋحانيات • 17 ماۋسىم، 2020

عۇلاما مۇرالارىنىڭ عيبراتى

266 رەت كورسەتىلدى

بعم عك وتكىزىلگەن حالىق­ارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كون­­فە­رەنتسيا جۇمىسىن فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىن­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ دي­رەكتورى، ساياسي عىلىمدار دوك­تورى، پروفەسسور ا.بيجانوۆ كىرىس­پە سوزبەن اشىپ، جۇرگىزىپ وتىر­دى. بۇكىل ادامزاتقا ور­تاق تۇلعا ءال-فارابي كىم؟ ول تۇركى­تەكتەس عۇلاما، ءبىزدىڭ توپىراقتان شىق­قان ويشىل. كونە فاراب جە­رىندە تۋىپ-ءوسىپ ءونىپ، الەمگە قا­ناتىن كەڭ سەرمەگەن كەمەڭگەر.

جىل باسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مە­رەي­تويىنىڭ رەسمي اشىلۋ ءرا­سىمى قازۇۋ-دىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا باستاۋ الدى. ۇلى ويشىل، عۇلامانىڭ مەرەيتويلىق سال­تاناتىنىڭ اشىلۋىندا بىرىك­­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ، سونداي-اق يۋنەسكو، تۇركسوي جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ، قازاقستانداعى ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ وكىلدەرى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، كورنەكتى عالىمدار قاتىسقانى ءما­لىم. وسىدان كەيىن ەلىمىزدە بىر­­قاتار شارالار وتۋدە، – دەدى ينس­تيتۋت ديرەكتورى.

ەندى مىنە، فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ء«ال-فارابي جانە قازىرگى قوعامداعى ينتەللەكتۋالدى مادەنيەتتى جاڭ­­عىرتۋ ماسەلەلەرى» دەگەن تاقى­رىپ­تا حالىقارالىق عىلىمي-تا­­جىريبەلىك كونفەرەنتسيا، ياعني فورۋم وتكىزدى. جۇرتشىلىققا ءما­­لىم، قازىرگى احۋالعا بايلانىس­تى بۇل باسقوسۋ جارتىلاي ون­لاين، ياعني كەيبىر عالىمداردىڭ كون­فەرەنتسياعا قاشىقتان قاتىسۋ جاعدايىندا ءوتتى.

سونىمەن اتالمىش حا­لىق­ارا­لىق فورۋمنىڭ جۇمىسىنا ۋك­راينادان، رەسەيدەن، قىتايدان، گەرمانيادان قاتىسقان ماماندار، سونداي-اق، بىرقاتار جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ، ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى عۇلاما ويشىل، فيلوسوف، ۇلى تۇلعا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ادامزات بالاسىنىڭ وركەندەپ دامۋىنا قوسقان ۇشان-تەڭىز ۇلەسى تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. 

عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ باستى باعىتتارى بەلگىلى. ولار: ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسى جانە قازىرگى زامان; ۇلى عۇلامانىڭ تاربيە تەورياسى جا­نە زاماناۋي ءبىلىمنىڭ جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى; قازاقستانداعى ءدىني جاعدايعا وراي عالىم ەڭبەك­تە­رىندەگى سە­نىم شارالارى; ءال-فا­رابي جا­نە تۇركى الەمىنىڭ مادەني-وركە­نيەتتىك مۇراسى، سونداي-اق قازاق فيلوسوفياسىنىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرى جانە باسقا تاقى­رىپ­تار قامتىلدى.

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاليا قۇرمانعاليەۆا ءوز سوزىندە «ونىڭ يدەولوگياسى بۇگىن دە ومىرشەڭ، جاڭا زاماندا الەم تانىعان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى وزىق مەتودولوگيا رەتىندە تانىلۋدا. فيلوسوفتىڭ زياتكەرلىك مۇرالارى جۇرتشىلىقتى ادام­گەرشىلىككە، بىلىمگە، ۇدايى ىزدە­نىس­تە بولۋعا ۇندەيدى. فارابي فەنومەنى وسىندا»، دەيدى.

فورۋمعا قاتىسقان بىرقاتار عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، شى­عىس عۇلاماسىنىڭ ءالى دە اشىلماي، زەرتتەلىنبەي جاتقان مۇرا­لارىن تىكەلەي اراب، پارسى تىل­دە­رىنەن، ياعني تۇپنۇسقادان ءتارجى­مالاۋ قا­جەتتىگى ءسوز بولدى.

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلجاحان نۇرىشەۆا «الەم تانىعان عۇلامانىڭ ەڭ­بەكتەرىنە تۇركى، اراب ەلدەرى عانا ەمەس، بۇ­گىندە اعىلشىن، نەمىس، فرانتسۋز عالىمدارى نازار اۋدارىپ، قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. اي­تا­لىق وكسۆورد، ستەنفورد ۋني­ۆەرسيتەتتەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ويشىلدىڭ تۇجىرىمدارىنا دەن قويىپ، زەرتتەۋ ۇستىندە» دەپ تۇيىندەدى ءوز پىكىرىن.

ونلاين فورۋمعا قاتىسقان ياروسلاۆ مۋدرىي اتىنداعى ۋك­راينا ۇلتتىق زاڭ ۋنيۆەر­سي­تە­تى­نىڭ عالىمى ل.سيداك ادامنىڭ ءوزىن ءوزى دامىتۋى، ۇدايى ىزدەنۋى، جە­تىلۋى، وركەنيەتكە ۇمتىلۋى كە­رەك دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. كەرەمەت قوعام قۇرۋ ءۇشىن ادى­­لەتتىلىككە، ادامگەرشىلىككە با­عىت­تالۋى ءتيىس. ءال-فارابي تەو­ريالارى، پلاتونمەن عىلىمي باي­لانىسى، اريستوتەلدىڭ ويلارىمەن ۇندەس بولۋى – مىنە قۇندىلىق دەگەن وسىندا جاتسا كەرەك. شىعىس عۇلاماسىنىڭ تەرەڭ ويلى تۇجىرىمدامالارىن بۇگىندە باتىس عالىمدارى مويىنداپ، زەرتتەۋ ۇستىندە.

ال قوجا احمەت ياساۋي اتىن­داعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى «ياساۋي» عىلىمي­زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور دوساي كەنجەتاەۆ ءفارابيدىڭ تەولوگياسى، جان، بولمىس تەوريالارى تۋرالى وي قوزعادى. عارىشتىق ينتەللەكت، ياعني عالامدىق، كوسمەولوگيالىق تۇجىرىمدار، اللانى تانۋ، قۇدى­رەت ۇعىمدارى تۋرالى پىكىرىمەن ءبولىستى.

عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا سونداي-اق عالىمدار تاراپىنان كوڭىل بولەتىن جايت دەنساۋلىق، جان مەن ءتان پروبلەماسى، ءومىر مەن ءولىم ماسەلەسىنە دەگەن فيلوسوفيالىق كوزقاراستار ورتاعا سالىندى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇرالارىن اۋدارۋ، زەرتتەۋ، ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باس­تاۋ الىپ، قازاقستان فارابي­تا­نۋ­دىڭ الەمدەگى ەڭ ۇل­كەن ورتا­لىقتارىنىڭ بىرىنە اينالعانى ءمالىم. ءال-فارابي يدەيا­لارى الەم­­دىك وركەنيەتتىڭ باعا جەتپەس جاۋھارلارىنىڭ بولىنبەس ءبىر بو­لىگى سانالادى. ونىڭ قۇندى ويلارى بۇگىندە ءبىلىمدى تۇل­عالاردىڭ ساناسىنا يگى اسەر ەتىپ، ونەگەلى ىستەرگە تال­پىنۋداعى ىز­دەنىستەر مەن  ادىلەتتى قوعام ور­ناتۋ جولىنداعى ادامزاتتىڭ دامىپ، باقىتقا جەتۋگە دەگەن تالپى­نىسىن ايعاقتايدى.

ءال-فارابي ۇلكەن ىزدەنىس­تە­رىنىڭ ارقاسىندا اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستاز» اتانادى. حالىقارالىق باسقوسۋ فورۋمىنا ءار تاراپتان قاتىسقان عا­لىمدار وسى جولى تاعى ءبىر مارتە عۇلامانىڭ كەمەڭگەرلىگىن تىل­گە تيەك ەتىپ، ءوز ويلارىن ور­تا­عا سالدى. كورەگەن عالىم في­­لو­سوفيا سالاسى بويىنشا گرەك ويشىلى اريستوتەلدىڭ كوپ­­تە­گەن ەڭبەكتەرىن تالداپ تۇسىن­دىر­گەنى ايتىلدى. ياعني ول گرەك تىلىندە عانا دامىپ جاتقان عى­لىم­نىڭ اراب، پارسى، تۇرىك تىل­دەرىندە ءتاپسىرىن جاسايدى. سو­نىمەن قاتار اريستوتەلدىڭ الەۋ­­مەتتىك-قوعامدىق يدەيالارىن ءتۇسىندىرىپ قانا قويماي، ونى دامىتا ءبىلدى. جالپى سانى 150-گە جۋىق فيلوسوفيالىق جانە عى­لىمي تراكتاتتار جازىپ قال­دىرعانى ءمالىم. تەرەڭ ويلى ىزدە­نىمپاز عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىنە كوز سالساق، فيلوسوفيا مەن لوگيكا، ساياسات پەن ەتيكا، مۋزىكا مەن استرونوميانى زەرتتەگەنىن بىلەمىز. مەملەكەتتى، ەل باسقارۋ جونىندە عاجاپ تۇجىرىمدار جاساي بىلگەن. ءال-ءفارابيدىڭ باي عىلىمي مۇراسىنا فيلوسوفيالىق كوزقاراس تۇرعىسىندا «پاراساتتى وي» رەتىندە، ءبىرىنشى كەزەكتە، ادامداردىڭ تەڭدىك ماسەلەلەرىنە، الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن جالپى يگى­لىك پروبلەمالارىنا ارنالعان شى­عارمالارى ىرىكتەلدى.

ءال-فارابي سياقتى عالامدىق تۇلعانىڭ ەڭبەكتەرى كوپ ۋاقىتتان بەرى الەمنىڭ كوپتەگەن عالىمدارى تاراپىنان زەرتتەلىنىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى زەرتتەۋلەر وسى ۇلكەن ۇدەرىستىڭ جالعاسى دەسەك تە بولادى.

ۇلى ويشىل، عۇلاما عالىم ءال-فارابي مۇرالارىنىڭ قازاق دالاسىنا قايتا ورالۋى جانە ونىڭ مەملەكەت باسقارۋ جونىندەگى تۇجىرىمدارى، الەۋمەتتىك-ەتي­كالىق، ساياسي، فيلوسوفيالىق، ءدىني كوزقاراستارى قازىرگى جاھاندانۋ اياسىنداعى قوعامىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. قازاق دالاسى وتى­راردا دۇنيەگە كەلىپ، تۇركىلىك دۇ­نيەتانىمنىڭ مۇمكىندىگىن الەمگە پاش ەتكەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ادامزاتتىڭ كەمەلدىككە دەگەن ۇزدىكسىز ۇمتىلىسى. الەمدىك وركە­نيەتتە ءوز ورنىن ويىپ العان بابامىزدىڭ ءىلىمىن ءارى قاراي زەرت­تەپ، تانىپ ءبىلۋ، ونى ۇلت مۇد­دەسىنە جاراتۋ – تاۋسىلماس رۋحاني ازىق، باعا جەتپەس قۇندىلىق.

 

ساياسات بەيىسباي،

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلگە كەرەك ەكى كىتاپ

رۋحانيات • بۇگىن، 08:52

«عارىشقا اپارار جول»

رۋحانيات • بۇگىن، 08:50

العاشقى عارىش ايلاعى

وقيعا • بۇگىن، 08:48

تاريحي جەرلەردىڭ تاعىلىمى بولەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

شيرەك فينالدا ءسۇرىندى

تەننيس • بۇگىن، 08:11

ەل-كلاسيكودا جەڭىسكە جەتتى

فۋتبول • بۇگىن، 08:06

رۋحى بيىك ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

يزرايلدەن باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 08:04

عىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

عىلىم • بۇگىن، 08:01

ۇلتتىق ۇردىستەر ۇزىلمەيدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار