جىل باسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ رەسمي اشىلۋ ءراسىمى قازۇۋ-دىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا باستاۋ الدى. ۇلى ويشىل, عۇلامانىڭ مەرەيتويلىق سالتاناتىنىڭ اشىلۋىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ, سونداي-اق يۋنەسكو, تۇركسوي جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, قازاقستانداعى ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ وكىلدەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, كورنەكتى عالىمدار قاتىسقانى ءمالىم. وسىدان كەيىن ەلىمىزدە بىرقاتار شارالار وتۋدە, – دەدى ينستيتۋت ديرەكتورى.
ەندى مىنە, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ء«ال-فارابي جانە قازىرگى قوعامداعى ينتەللەكتۋالدى مادەنيەتتى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا, ياعني فورۋم وتكىزدى. جۇرتشىلىققا ءمالىم, قازىرگى احۋالعا بايلانىستى بۇل باسقوسۋ جارتىلاي ونلاين, ياعني كەيبىر عالىمداردىڭ كونفەرەنتسياعا قاشىقتان قاتىسۋ جاعدايىندا ءوتتى.
سونىمەن اتالمىش حالىقارالىق فورۋمنىڭ جۇمىسىنا ۋكراينادان, رەسەيدەن, قىتايدان, گەرمانيادان قاتىسقان ماماندار, سونداي-اق, بىرقاتار جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ, ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى عۇلاما ويشىل, فيلوسوف, ۇلى تۇلعا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ادامزات بالاسىنىڭ وركەندەپ دامۋىنا قوسقان ۇشان-تەڭىز ۇلەسى تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ باستى باعىتتارى بەلگىلى. ولار: ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسى جانە قازىرگى زامان; ۇلى عۇلامانىڭ تاربيە تەورياسى جانە زاماناۋي ءبىلىمنىڭ جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى; قازاقستانداعى ءدىني جاعدايعا وراي عالىم ەڭبەكتەرىندەگى سەنىم شارالارى; ءال-فارابي جانە تۇركى الەمىنىڭ مادەني-وركەنيەتتىك مۇراسى, سونداي-اق قازاق فيلوسوفياسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جانە باسقا تاقىرىپتار قامتىلدى.
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاليا قۇرمانعاليەۆا ءوز سوزىندە «ونىڭ يدەولوگياسى بۇگىن دە ومىرشەڭ, جاڭا زاماندا الەم تانىعان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى وزىق مەتودولوگيا رەتىندە تانىلۋدا. فيلوسوفتىڭ زياتكەرلىك مۇرالارى جۇرتشىلىقتى ادامگەرشىلىككە, بىلىمگە, ۇدايى ىزدەنىستە بولۋعا ۇندەيدى. فارابي فەنومەنى وسىندا», دەيدى.
فورۋمعا قاتىسقان بىرقاتار عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, شىعىس عۇلاماسىنىڭ ءالى دە اشىلماي, زەرتتەلىنبەي جاتقان مۇرالارىن تىكەلەي اراب, پارسى تىلدەرىنەن, ياعني تۇپنۇسقادان ءتارجىمالاۋ قاجەتتىگى ءسوز بولدى.
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلجاحان نۇرىشەۆا «الەم تانىعان عۇلامانىڭ ەڭبەكتەرىنە تۇركى, اراب ەلدەرى عانا ەمەس, بۇگىندە اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز عالىمدارى نازار اۋدارىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ايتالىق وكسۆورد, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ويشىلدىڭ تۇجىرىمدارىنا دەن قويىپ, زەرتتەۋ ۇستىندە» دەپ تۇيىندەدى ءوز پىكىرىن.
ونلاين فورۋمعا قاتىسقان ياروسلاۆ مۋدرىي اتىنداعى ۋكراينا ۇلتتىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى ل.سيداك ادامنىڭ ءوزىن ءوزى دامىتۋى, ۇدايى ىزدەنۋى, جەتىلۋى, وركەنيەتكە ۇمتىلۋى كەرەك دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. كەرەمەت قوعام قۇرۋ ءۇشىن ادىلەتتىلىككە, ادامگەرشىلىككە باعىتتالۋى ءتيىس. ءال-فارابي تەوريالارى, پلاتونمەن عىلىمي بايلانىسى, اريستوتەلدىڭ ويلارىمەن ۇندەس بولۋى – مىنە قۇندىلىق دەگەن وسىندا جاتسا كەرەك. شىعىس عۇلاماسىنىڭ تەرەڭ ويلى تۇجىرىمدامالارىن بۇگىندە باتىس عالىمدارى مويىنداپ, زەرتتەۋ ۇستىندە.
ال قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى «ياساۋي» عىلىميزەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور دوساي كەنجەتاەۆ ءفارابيدىڭ تەولوگياسى, جان, بولمىس تەوريالارى تۋرالى وي قوزعادى. عارىشتىق ينتەللەكت, ياعني عالامدىق, كوسمەولوگيالىق تۇجىرىمدار, اللانى تانۋ, قۇدىرەت ۇعىمدارى تۋرالى پىكىرىمەن ءبولىستى.
عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا سونداي-اق عالىمدار تاراپىنان كوڭىل بولەتىن جايت دەنساۋلىق, جان مەن ءتان پروبلەماسى, ءومىر مەن ءولىم ماسەلەسىنە دەگەن فيلوسوفيالىق كوزقاراستار ورتاعا سالىندى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇرالارىن اۋدارۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستاۋ الىپ, قازاقستان فارابيتانۋدىڭ الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالعانى ءمالىم. ءال-فارابي يدەيالارى الەمدىك وركەنيەتتىڭ باعا جەتپەس جاۋھارلارىنىڭ بولىنبەس ءبىر بولىگى سانالادى. ونىڭ قۇندى ويلارى بۇگىندە ءبىلىمدى تۇلعالاردىڭ ساناسىنا يگى اسەر ەتىپ, ونەگەلى ىستەرگە تالپىنۋداعى ىزدەنىستەر مەن ادىلەتتى قوعام ورناتۋ جولىنداعى ادامزاتتىڭ دامىپ, باقىتقا جەتۋگە دەگەن تالپىنىسىن ايعاقتايدى.
ءال-فارابي ۇلكەن ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستاز» اتانادى. حالىقارالىق باسقوسۋ فورۋمىنا ءار تاراپتان قاتىسقان عالىمدار وسى جولى تاعى ءبىر مارتە عۇلامانىڭ كەمەڭگەرلىگىن تىلگە تيەك ەتىپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. كورەگەن عالىم فيلوسوفيا سالاسى بويىنشا گرەك ويشىلى اريستوتەلدىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرىن تالداپ تۇسىندىرگەنى ايتىلدى. ياعني ول گرەك تىلىندە عانا دامىپ جاتقان عىلىمنىڭ اراب, پارسى, تۇرىك تىلدەرىندە ءتاپسىرىن جاسايدى. سونىمەن قاتار اريستوتەلدىڭ الەۋمەتتىك-قوعامدىق يدەيالارىن ءتۇسىندىرىپ قانا قويماي, ونى دامىتا ءبىلدى. جالپى سانى 150-گە جۋىق فيلوسوفيالىق جانە عىلىمي تراكتاتتار جازىپ قالدىرعانى ءمالىم. تەرەڭ ويلى ىزدەنىمپاز عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىنە كوز سالساق, فيلوسوفيا مەن لوگيكا, ساياسات پەن ەتيكا, مۋزىكا مەن استرونوميانى زەرتتەگەنىن بىلەمىز. مەملەكەتتى, ەل باسقارۋ جونىندە عاجاپ تۇجىرىمدار جاساي بىلگەن. ءال-ءفارابيدىڭ باي عىلىمي مۇراسىنا فيلوسوفيالىق كوزقاراس تۇرعىسىندا «پاراساتتى وي» رەتىندە, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادامداردىڭ تەڭدىك ماسەلەلەرىنە, الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن جالپى يگىلىك پروبلەمالارىنا ارنالعان شىعارمالارى ىرىكتەلدى.
ءال-فارابي سياقتى عالامدىق تۇلعانىڭ ەڭبەكتەرى كوپ ۋاقىتتان بەرى الەمنىڭ كوپتەگەن عالىمدارى تاراپىنان زەرتتەلىنىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى زەرتتەۋلەر وسى ۇلكەن ۇدەرىستىڭ جالعاسى دەسەك تە بولادى.
ۇلى ويشىل, عۇلاما عالىم ءال-فارابي مۇرالارىنىڭ قازاق دالاسىنا قايتا ورالۋى جانە ونىڭ مەملەكەت باسقارۋ جونىندەگى تۇجىرىمدارى, الەۋمەتتىك-ەتيكالىق, ساياسي, فيلوسوفيالىق, ءدىني كوزقاراستارى قازىرگى جاھاندانۋ اياسىنداعى قوعامىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. قازاق دالاسى وتىراردا دۇنيەگە كەلىپ, تۇركىلىك دۇنيەتانىمنىڭ مۇمكىندىگىن الەمگە پاش ەتكەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ادامزاتتىڭ كەمەلدىككە دەگەن ۇزدىكسىز ۇمتىلىسى. الەمدىك وركەنيەتتە ءوز ورنىن ويىپ العان بابامىزدىڭ ءىلىمىن ءارى قاراي زەرتتەپ, تانىپ ءبىلۋ, ونى ۇلت مۇددەسىنە جاراتۋ – تاۋسىلماس رۋحاني ازىق, باعا جەتپەس قۇندىلىق.
ساياسات بەيىسباي,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى
