كولەڭكەلى ەكونوميكانى تومەندەتۋدىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك جوسپارى 2018 جىلعى جەلتوقساننىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە قابىلداندى. 60 تارماقتان تۇراتىن قۇجاتتا ستاتيستيكالىق جاعدايدى جاقسارتۋدان جانە فيسكالدىق جادى بار باقىلاۋ-كاسسالىق ماشينالاردى جاپپاي ەنگىزۋدەن باستاپ جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندە باقىلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋمەن اياقتالادى. قۇجات بويىنشا ەكونوميكاداعى كولەڭكەلى اينالىمنىڭ ءىجو-گە شاققانداعى دەڭگەيى 2019 جىلى 23%, 2020 جىلى – 20%, ال 2021 جىلى – 15% -دان اسپاۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق ءبىزدىڭ ويعا العان ادەمى جوسپارىمىزدىڭ ءبارىن كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ زاڭى بۇزىپ جىبەرىپتى. 2017-2018 جىلدارداعى مالىمەت 25-27 % توڭىرەگىندە.
توقتالا كەتەتىن جايت, الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي قۇبىلىس ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىنان اسپاۋى كەرەك. ءتىپتى 10 پايىزدىڭ ءوزىن قاتارداعى قىلمىس دەپ قاراستىرىلادى ەكەن.
بۇدان بىلاي بۇل ماسەلەنى سىرتتان باقىلاپ وتىرا بەرۋگە بولمايتىنىن ەكى تاراپ تا ءبىلىپ-سەزىپ وتىر. جالعان كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى, ەكونوميكالىق قىلمىستاردىڭ نەگىزى دە وسى "كولەڭكەلى" تۇستا جاتىر. ماماندار «كولەڭكەلى» ەكونوميكا دەڭگەيىنىڭ ارتۋى الدىمەن ەكونوميكانى قۇلدىراتاتىنىن, بۇل ىشتەي بىلدىرمەي جەگى قۇرتتاي ءمۇجي بەرەتىن قاۋىپ ەكەنىن ەسكەرتىپ, بۇل ماسەلەنى كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ قاجەتتىگىن ايتا باستادى.
"اتامەكەن" ازىرلەگەن كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىن ەسەپتەۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن ازىرلەپ, ۇكىمەت نازارىنا ۇسىندى.
كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل رۇستەم ءجۇرسىنوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگىن قوسىمشا ەسەپتەلگەن قوسىمشا قۇن سالىعى (ققس) بويىنشا سالىقتىق تەكسەرۋلەر دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە ەسەپتەپ كەلگەنىن, ياعني قوسىمشا ەسەپتەلگەن ققس نەعۇرلىم جوعارى بولسا, كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيى دە سوعۇرلىم جوعارى بولعانىن ايتىپ بەردى. جاڭا ادىستەمە كولەڭكەلى ەكونوميكانى 5 كومپونەنت بويىنشا ولشەيدى: تىركەلمەگەن كاسىپورىندار (N1), زاڭسىز قىزمەت (N2), بەيرەسمي سەكتور (N3), ناقتى ەمەس دەرەكتەردى بەرەتىن ءونىم وندىرۋشىلەر (N6), ستاتيستيكالىق كەمشىلىكتەر (N7).
ر. ءجۇرسىنوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە 2017 جىلى ءىجو-دەگى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسى – 28,8 پايىز, 2018 جىلى 27,02% - دەگەن قورىتىندى جاسالدى 16 ترلن تەڭگە. "بۇل سوما بيۋدجەتتىڭ ءبىر جىلدىق شىعىندارىنان دا اسىپ ءتۇستى. ديناميكاعا نازار اۋدارار بولساق, سوڭعى جىلدارى كولەڭكەلى اينالىمنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. بۇل سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدىڭ جاقسارۋىمەن, ناقتى ايتقاندا تاۋەكەلدى باسقارۋ جۇيەسىن, ققس باقىلاۋ شوتىن, "استانا-1" اقپاراتتىق جۇيەسىن جانە ت. ب. ەنگىزۋمەن بايلانىستى. قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋدىڭ ەداۋىر ءوسۋى دە وڭ اسەرىن تيگىزدى. قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ 2018 جىلى 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ءوستى. بۇل كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ىقپالىن السىرەتتى", دەيدى رۇستەم ءجۇرسىنوۆ.
"كاسىپكەرلەر نەگە كولەڭكەگە كەتەدى؟" دەگەن ماسەلە – بارلىق ەلدەر ءۇشىن ترەند. كولەڭكەلى بيزنەس قالىپتاساتىن نەگىزگى سالالار – ساۋدا, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە كولىك. مۇنىڭ بارلىعى قانداي دا ءبىر دارەجەدە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارداعى سىبايلاس جەمقورلىقپەن جانە كەدەن مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى بۇزۋشىلىقتاردىڭ سالدارىنان ورىن الاتىن كونتراباندا, كونترافاكتىمەن بايلانىستى ەكەنىن تۇسىنەمىز.
ء"بىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, تەك كەدەن جۇمىسىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ بيۋدجەتىنە 300 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى تۇسپەي وتىر. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار سالاسى دا 300 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجىنى كولەڭكەگە جىبەرەدى" دەيدى رۇستەم ءجۇرسىنوۆ.
سونداي-اق ساراپشىلار بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ دا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەنىن ايتادى. ونىڭ اۋقىمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭبەكاقى تولەۋ قورى بويىنشا ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى (18 ترلن تەڭگە) مەن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بازاسىن (8 ترلن تەڭگە) سالىستىرۋعا بولادى. ايىرماشىلىق شامامەن 10 ترلن تەڭگەنى نەمەسە 55%-دى قۇرايدى.
"بجزق سالىمشىلارىنىڭ 63%-ى ەڭ تومەنگى جالاقىنى دەكلاراتسيالايدى, ياعني رەسمي جالاقى مولشەرىن 42,5 مىڭ تەڭگەدەن اسىرمايدى. جۇمىسپەن قامتىلعان 8,7 ملن ادامنىڭ 2,5 ملن عانا تۇراقتى تۇردە جىلىنا 12 رەت مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارادى. وسىلايشا, جۇمىسپەن قامتىلعان تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى جالاقىسىن "كونۆەرتپەن" الادى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ال بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋدىڭ باستى سەبەبى – ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ جوعارى بولۋى. قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس بەرۋشى ءوز قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن 31% مولشەرىندە بەس تولەم تولەۋگە مىندەتتى, ولار: جەكە تابىس سالىعى (10%), زەينەتاقى جارناسى (10%), الەۋمەتتىك سالىق (6%), مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى (3,5%) جانە الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى (1,5%). 2018 جىلى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان 2,6 ترلن. تەڭگە بيۋدجەتتەن تىس تولەمدەر مەن سالىق تولەنگەن» دەيدى رۇستەم ءجۇرسىنوۆ.
بىلتىردان بەرى "اتامەكەن" ۇكپ ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ كەدەن جۇمىسىنا اشىقتىق ەنگىزۋ مەن ساتىپ الۋلاردى وڭتايلاندىرۋ بويىنشا ءبىراز جۇمىستىڭ باسىن قايىردى, نەگىزگى ەلەمەنت جاپپاي تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلدى. "ساتىپ الۋلاردىڭ بىرىڭعاي تەرەزەسى" پورتالى ىسكە قوسىلىپ, بيزنەس-ءتىزىلىم ماڭىزدى ەلەمەنتكە اينالدى, ويتكەنى وسى ءتىزىلىم ارقىلى كەز كەلگەن كاسىپكەر ءوز كونتراگەنتىنىڭ سەنىمدىلىگىن تەكسەرە الادى. بيزنەستىڭ ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋ جانە سالانى اشىق ەتۋ جونىندەگى باستامالارى بار. مىسالى, رەسەيدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ اينالىمى بويىنشا اگرارلىق ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ حارتياسى جۇمىس ىستەيدى. بۇل تاجىريبەنى اۋىل شارۋاشىلىعىندا عانا ەمەس, قۇرىلىستا دا قولدانۋعا بولادى. بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار بار.ساراپشىلار تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن كەزدە سالالىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. بۇل ءار سالانى نازىك كۇيگە كەلتىرۋ (سالىقتار مەن ۇكىمەت شىعىنىن تسيكلدىككە قارسى تۇراقتى تۇردە قايتا قۇرۋ ەسەبىنەن ەكونوميكانى جۇمىسپەن تولىق قامتىلۋ دەڭگەيىندە ۇستاۋ) دەگەندى بىلدىرەدى. ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا تۇسەتىن جۇكتەمە ماسەلەسى بىرنەشە جىل بويى تالقىلانىپ كەلەدى. "اتامەكەن" ۇكپ-نىڭ باستى ۇسىنىستارىنىڭ ءبىرى – گرۋزيانىڭ ۇلگىسى بويىنشا بارلىق جۇكتەمەنى بىرىڭعاي تولەمگە بىرىكتىرۋ جانە ونى 20%-عا دەيىن تومەندەتۋ. بۇل شارا كاسىپكەرلەر مەن قاراپايىم ازاماتتارعا كولەڭكەدەن شىعۋعا, سونداي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىلارىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاراجاتتى قايتا ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىن, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى بىرىكتىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت» دەيدى رۇستەم ءجۇرسىنوۆ.
مامىر ايىنىڭ سوڭىندا ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا كەشەندى جوسپار قابىلداندى. وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا مولشەرلىگىنە قاراماستان ۇلتتىق بانك باعدارلاماسى بويىنشا اينالىم قاراجاتىن جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋ ۇسىنىلادى.
2019 جىلى 20 جەلتوقساندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە "اتامەكەن" ۇكپ-مەن بىرلەسىپ بيزنەس سۋبەكتىلەرى بويىنشا اشىق ينتەگراتسيالانعان دەرەكتەر بازاسىن, ياعني ادال وتاندىق بيزنەس-سەرىكتەستەردىڭ ءتىزىلىمىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. الايدا, سالىق قۇپياسىن قورعاۋ فۋنكتسياسى رەتىندە ساقتاۋ ماقساتىندا اتالمىش ءتىزىلىم سالىق قۇپياسىن قۇرايتىن مالىمەتتەردى ەمەس, بىرىكتىرىلگەن (تۋىندى) دەرەكتەر تۇرىندەگى مالىمەتتەردى قامتيتىن بولادى.
