وقيعا • 11 ماۋسىم، 2020

عاسىردىڭ ءجۇزىن كورگەن جادىگەر

573 رەت كورسەتىلدى

مىنا فوتو وسىدان ءدال 90 جىل بۇرىن موڭعول ەلىنىڭ باتىس شەبىندەگى قازاقتار شوعىر قونىستانعان قىزىلقايىڭ (ۇلان-قۇس) ولكەسىندە تۇسىرىلگەن ەكەن. اۆتورى بەيمالىم. سۋرەتتە بەس ايەل تۇر. جادىگەردىڭ ارتقى فونىنا «نا پاميات تاشينكە كاسىموۆوي وت شيرەتوۆوي» دەگەن جازۋ ويمىشتالىپ، «1930 جىلى 24 جەلتوقسان» كۇنى سىيعا بەرىلگەنى تاڭبالانىپتى.

جوعارىداعى جازۋدى تاپسىرلەسەك: ەستەلىك فوتونى قابىلداۋشى شيرەتوۆا دەگەنىمىز – 1930 جىلدارى كەڭەستىك بولشەۆيكتەردىڭ جولداماسىمەن موڭعول ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قىزمەت اتقارۋعا قوبدا ايماعىنا كەل­گەن، ءتۇبى كەرەكۋلىك چەكيست كەنجەبەك قوشا­نوۆتىڭ ايەلى. شيرەتوۆانىڭ ۇلتى – التاي.

بۇل فوتو قالاي تابىلدى؟ بۇنى كەزدەيسوق تاپقان ادام – تۇركولوگ عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى. قارجەكەڭدى تىڭدايىق: «1992 جىلدىڭ كوكتەمى. قازاقستاننان شىعىپ، بار­ناۋل ارقىلى تاۋلى التاي قالاسىنا كەلدىم. كۇن كەشكىردى. «التاي» قوناقۇيىنە كەلسەم، ورىن جوق. قايتەرىمدى بىلمەي، كە­زەكشى كەم­پىر­دىڭ قاسىندا ومالىپ وتىر ەدىم، ول كىسى: «وسى كوشەمەن ەكى كۆارتال جۇر­سەڭ، كولدەنەڭ ورنا­لاسقان بەس قابات سۇر­عىلت تۇرعىن ءۇي تۇر. سونىڭ ءبىرىنشى پودەزى 4-قاباتىندا شي­رەتوۆا دەگەن سارى­كىدىر ايەل تۇرادى. سول كىسى بولمەسىن جالعا بەرەدى. باعاسى دا قىم­­بات ەمەس. سوعان بارىپ تۇنەڭىز»، دەدى. جاپ-جاقىن جەر ەكەن، جەدەل جەتىپ باردىم. كىرە­بەرىستە ەكى ايەل اڭگى­مەلەسىپ وتىر. ولار­دان «شيرەتوۆا وسىن­دا تۇرا ما؟» دەپ سۇراپ ەدىم ولاردىڭ ءبىرى: «ونى قايتەسىز؟» دەدى. «جو­لاۋ­شىمىن، قو­نىپ شىقپاقشى ەدىم»، دەدىم.

– شيرەتوۆا مەنمىن، – دەدى جاسى جەتپىستى ەڭسەرگەن قارتاڭ ايەل.

كەلىستىك. جايعاسىپ بولعان سوڭ اڭگىمەلەس­پەي­مىن بە، ويتكەنى بۇل كىسى قازاقشا جاقسى بىلەدى ەكەن. جاس كەزىندە قازاقتار شوعىر قونىستانعان قوساعاش اۋدانىندا قىزمەت اتقارىپتى. مەنىڭ موڭعول قازاعى ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ: «سەن كەنجەبەك دەگەندى ەستىدىڭ بە؟» دەگەنى. انام مارقۇم «كەنجەبەك ايداعان جىل»، دەيتىن زوبالاڭدى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن، سول ەسىمە ءتۇسىپ: ء«يا، ەستۋىم بار»، دەدىم. سودان شيرەتوۆا اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى: «ول كىسى مەنىڭ تۋعان جەزدەم بولادى، – دەدى. – اپايىما ۇيلەنگەن. ول كىسى قايتىس بولدى. نينا دەگەن جالعىز قىزى بار ەدى، ول وسىندا تۇرىپ جاتىر. جەزدەمدى 1934 جىلى موڭعوليادا تاپ جاۋلارى ءولتىرىپ كەتكەن. سۇيەگى قوبدا قالاسىنىڭ شەتىندە جەرلەنىپتى. 1960 جىلى اپايىم ەكەۋمىز بارىپ كوردىك» دەپتى.

قارجەكەڭ اڭ-تاڭ. قوبدا بەتى قازاقتارى ءۇشىن اتى وشپەستەي تاريحتا قالعان كەنجەبەك رۇستەمبەكوۆيچ كوشانوۆتىڭ بالدىزىمەن جولىعام دەگەن وي تۇسىنە دە كىرمەگەن شى­عار. سونىمەن تاڭەرتەڭ تۇرىپ، شاي ءىشىپ اتتانارعا تاياعاندا ءۇي يەسى قارجەكەڭە مى­نا فوتونى ۇستاتپاي ما: «بۇنداعى ادام­داردىڭ ءبارى موڭعوليالىق ايەلدەر. اپام­نان قالعان كوز ەدى. ەندى بۇنىڭ ماعان قاجەتى بولماس، ەلىڭە اپار»، دەپ اماناتتايدى.

اقىرى بۇل فوتونى قارجاۋباي اعام: «سەن قوبدا بەتى قازاقتارىنىڭ تاريحىمەن اينالىسىپ ءجۇرسىڭ عوي، ءما مىنانى ال»، دەپ ءبىزدىڭ قولعا ۇستاتتى. سول ساتتەن باستاپ: «مۇنداعى ايەل ادامدار كىم؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ىزدەۋ سالىپ كوردىك. باي-ولكەلىك اعايىندار فوتونى ءارى-بەرى اينالدىرىپ قاراعانىمەن، تاپ باسىپ تاني المادى.

ءسويتىپ جۇرگەندە 1930 جىلدارى موڭ­عوليا قازاقتارىنا جاڭا نيزام ساياساتىن ناسي­حاتتاۋعا بارعان كيم وكىلى وسكەمەندىك قازاق ءشارىپ وتەپوۆتىڭ كۇندەلىگىن كورىپ قال­دىق. وسىنداعى جازبادا 1930 جىلى قىزىل­قايىڭدا ماسكەۋدىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن كەلگەن كومينتەرن وكىلى اباي قاسىموۆ، ءوزى جانە موڭعوليالىق العاشقى كوممۋنيست تۇركىستان ءبايجۇنىس ۇلى ۇشەۋى فوتوعا تۇسكەنى جايلى ايتىپتى. دەمەك مىنا فوتو دا سول كەزدە ءتۇسىرىلدى دەگەن ءسوز.

سۋرەتتەگى ادامدارعا كەلەتىن بولساق، ورتا­دا تۇرعان تاشينكە مىرقاسىمقىزى. ياعني قوب­دا بەتى قازاقتارىنا كوممۋنيزم يدەياسىن تاراتۋ ءۇشىن ارنايى كەلگەن كومينتەرن وكىلى ا.قاسىموۆتىڭ جۇبايى. قالعاندارى العاش قوبدا بەتىندە اقبالشىق دەگەن جەردە قۇرىلعان قىزىل وتاۋ مۇشەلەرى: (وڭ جاقتان) كۇمىس بەلدەمشەقىزى، ءاليپا سۇگىرقىزى، تۇقي نۇرمىحاتقىزى، كۇلان سەرىك­بايقىزى. بۇعان ەشقانداي كۇمان جوق. ويت­كەنى وسى بەس ايەل بىرىگىپ فوتوعا تۇسكەنى جاي­لى ش.وتەپوۆتىڭ كۇندەلىگىندە انىق اي­تىلعان.

بۇگىندە بۇلاردىڭ ءبارى ومىردە جوق. تا­شين­كە اباەۆنا 1948 جىلى سەمەي وبلىسى بەسقاراعاي اۋىلىندا قايتىس بولسا، قالعان اپالارمىز ءوز كەزەگىمەن باقيدىڭ بەسىگىندە تەربەلىپ جاتىر.

بۇل فوتو تاۋلى التايعا قالاي بارىپ ءجۇر دەگەنگە توقتالساق: وعان جوعارىداعى «نا پا­­ميات تاشينكە كاسىموۆوي وت شيرەتوۆوي» دەگەن جازۋدى دالەلگە تارتا وتىرىپ، ايتپا­عىمىز: اتالعان جادىگەردى اباي قاسىموۆتىڭ جۇبايى تاشينكە قۇربىسى شيرەتوۆاعا ەستەلىك رەتىندە بەرگەن. شيرەتوۆا كۇيەۋى كەنجەبەك قوبدا بەتىندە ولگەن سوڭ تاۋلى التاي قالاسىنا بارىپ، توركىن جۇرتىن پانالاپ وسى قالادا تۇراقتاپ قالعان.

ال قالعان اپالاردى ءبىر-بىرلەپ تانىس­تىرساق: وڭ جاقتا شەتتە تۇرعان كۇمىس بەلدەم­شەقىزى. اقبالشىقتان العاش شىققان جاڭا زامان جارشىلارىنىڭ ءبىرى. تۇلبا سۇ­مىن باستىعى بولا تۇرىپ اتۋ جازاسىنا بۇيى­رىلعان تۇركىستان ءبايجۇنىس ۇلىنىڭ جۇبايى. بۇل ايەل اباي مەن تاشينكە قوبدا بەتىنە كەلگەندە بالاسى شەتىنەگەن سوڭ، تۋعان قىزى وڭال­حاندى ولارعا بالا قىلىپ بەرگەن ادام. بۇل وقيعا تۋرالى «Egemen Qazaqstan» گازە­تىنىڭ 16 ءساۋىر كۇنگى سانىندا جاريالانعان «قىرىق جىلدان كەيىن تابىلعان قىز» اتتى جازبادا تولىق باياندالعان.

وڭ جاقتان ەكىنشى ايەل – ءاليپا سۇگىرقىزى. بۇل اپامىز 1983 جىلى باي-ولكە ايماعىنىڭ نوگوننور اۋىلىندا قايتىس بولىپتى.

ءۇشىنشى ادام – تۇقي نۇرمىحاتقىزى ال­عاشقى قىزىل وتاۋدىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان تاريحي تۇلعا، سونىمەن قاتار قازاقتان شىق­قان تۇڭعىش گەنەرال جايسانىپتىڭ اناسى ەسەبىندەگى ادام.

ءتورتىنشى ايەل – كۇلان سەرىكبايقىزى. قوبدا بەتىندە العاش قۇرىلعان پارتيا ۇياسى­نىڭ باستىعى بولعان وسپان كىتاپباي ۇلىنىڭ زايىبى. كۇيەۋى وسپان 1938 جىلى ۇستالىپ، اتىلعان.

ەگەر دە تاراتىپ-تارقاتىپ ايتار بولساق، بۇل ايەلدەردىڭ تاعدىرى ءوز الدىنا ۇلكەن تاريح.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار