ەجەلگى اڭىزدا قورقىت بابا دۇنيەگە كەلدى دەلىنەتىن جانكەنت وسىعان دەيىن دە از زەرتتەلگەن جوق. بىراق قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى مەن وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ ماماندارى بىرلەسە اتقارىپ جاتقان بۇل جولعى قازبا جۇمىستارىنىڭ ءجونى بولەك. ماماندار قازالى اۋدانى اۋماعىنداعى تاريحي قالاشىقتا ستراتيگرافيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, اشىلعان تۇرعىن ءۇي بولمەلەرىن, ونىڭ ىشىندەگى ينتەرەرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل اشىق اسپان استىنان مۋزەي جاساپ, تۋريستەردى تاريحي ورىنعا تارتۋ جوباسىنىڭ ءبىر بولىگى.
قازبا جۇمىستارى بارىسىندا قالا تىرشىلىگىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن قۇندى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر, قىش ىدىس سىنىقتارى ءالى دە تابىلىپ جاتىر ەكەن. وسى جىلعى جوسپار بويىنشا قالانىڭ سولتۇستىك قابىرعاسى بەتىندەگى ەكى مۇنارا تولىقتاي اشىلۋى كەرەك.
قارماقشى اۋدانىنىڭ ورتالىعى جوسالى كەنتىنەن باتىسقا قاراي 15 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان سورتوبە ماماندار نازارىنا كەيىن ىلىككەن تاريحي نىساننىڭ ءبىرى. ەڭ العاش وسىدان 12 جىل بۇرىن بەلگىلى ارحەولوگ جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆ باستاعان شىرىك-رابات ارحەولوگيالىق بارلاۋ توبى مەن عالىم ماديار ەلەۋوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «ارحەولوگ» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» ماماندارى سورتوبەدە بولىپ, سۋ شايىپ بارا جاتقان قالاشىقتىڭ جوباسىن سىزىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ سۋرەتتەرىن جاريالاپ, ەل نازارىن اۋدارعان ەدى.
– وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ماقساتى سۋ شايىپ, جويىلۋ الدىندا تۇرعان ورتاعاسىرلىق سورتوبە ءى جانە ءىى قالاشىقتارىنداعى ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىستاردى ساقتاۋ, ەسكەرتكىشتەردى اشىق اسپان استى مۇراجايىنا اينالدىرۋ جانە ءوڭىردىڭ تۋريستىك كارتاسىنا ەنگىزۋ. قالا ورنىن زەرتتەۋگە بىزدەن بولەك رەسەيدىڭ شىعىس مۋزەيى, تۇركيانىڭ يزمير ۋنيۆەرسيتەتى, گەرمانيانىڭ ەبەرحارد-كارل اتىنداعى تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارى جۇمىلدىرىلعان, – دەيدى قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عزو جەتەكشىسى, PhD دوكتورى ءازىلحان تاجەكەەۆ.
سورتوبە I, سورتوبە II دەپ بەلگىلەنگەن قوس قالاشىقتىڭ العاشقىسىنىڭ باتىس قابىرعاسىنىڭ 80, وڭتۇستىك قابىرعاسىنىڭ 70 مەترى ساقتالعان, بيىكتىگى 3,5-4 مەتر بولاتىن توبەنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس بەتكەيىن سىرداريا وزەنى تولىق شايىپ كەتكەن. قالاشىقتىڭ كەراميكالىق كەشەنى وتە باي, وسى جەردەن تابىلعان VII-VIII عاسىرلار زاتتارىنا ءتان ءبۇيىرى ءيىندى, قابىرعاسى بۇيىرىنەن ەرنەۋىنە قاراي سىرتقا يىلگەن توستاعاندار جەتىاسار ءىىى كەزەڭىنە جاتاتىن جادىگەرلەر مەن وتىرار قالاسىنان قازىلىپ الىنعان زاتتار اراسىنان ۇشىراسادى. سونىمەن قاتار IX-X عاسىرلارعا جاتاتىن ۇستىندە ويىپ سالىنعان سىزىقتى ورنەكتەرى بار قاقپاقتار, ءارتۇرلى ماقساتتا پايدالانىلعان «قوشقار» بەينەسىندەگى كۋلتتىك بۇيىمدار كوپ كەزدەسەدى.
قازىر سورتوبە ءى قالاشىعىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس قابىرعالارى جانە ۇيلەردىڭ ورىندارى ارشىلۋدا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قالاشىقتىڭ جوعارعى مادەني قاباتتارى
VIII-ءىX عاسىرلاردا بولعان دەگەن بولجام جاسالدى. قالاداعى تىرشىلىك سىرداريا وزەنى ارناسىنىڭ اۋىسۋىنا بايلانىستى توقتاپ, مۇنداعى حالىق جانكەنت باعىتىنا ىعىسۋى مۇمكىن. ازىرگە بۇل تەك بولجام عانا. قالانىڭ پايدا بولعان ۋاقىتى, ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەرى جانە ونداعى تىرشىلىكتىڭ توقتاۋىنا سەبەپ بولعان جاعدايلار كەلەشەكتە جۇرگىزىلەتىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە انىقتالادى.
سونىمەن قاتار سورتوبە ءىى قالاشىعىنىڭ تسيتادەل بولىگى قولعا الىندى. قازبا بارىسىندا ارشىلعان قۇرىلىس نىساندارى مەن جادىگەرلەر كەشەنى سورتوبە ءىى-ءنىڭ ءحىى-ءحىىى عاسىرلاردا ۇلكەن مادەنيەت ورتالىعى بولعانىن كورسەتەدى.
– قازاقستانننىڭ ورتاعاسىرلىق ارحەولوگياسىندا وعىز كەزەڭى تۋرالى دەرەك تىم تاپشى بولىپ كەلدى. سورتوبەدە جۇرگىزىلەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە سول كەزەڭنىڭ ارحەولوگيالىق مادەنيەتى تۋرالى جان-جاقتى, كەشەندى مالىمەتتەر الۋعا بولادى. كەلەشەكتە بۇل قالاشىقتار ورتاعاسىرلىق وعىز كەزەڭىنە قاتىستى ۇلگىلى ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن, – دەيدى ءازىلحان اۋەزحان ۇلى.
عالىمدار سورتوبە ەسكەرتكىشتەر توبى قورقىت اتا قورىمىنا ەڭ جاقىن وعىز كەزەڭىنىڭ قۇرىلىستارى ەكەندىگىن ايتادى. سول سەبەپتى قورقىت اتا كەشەنى – جوسالى – سورتوبە باعىتتارى بويىنشا تۋريستىك مارشرۋت ەنگىزۋ قاجەت. «جاسى» ءىح عاسىرعا سايكەس كەلىپ وتىرعان قالاشىقتىڭ جوعارعى قاباتى قورقىت اتانىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭىنە سايكەس كەلەدى. دەمەك, ونداعى قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قورقىت بابا زامانىنداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قانداي بولعاندىعىن بىلۋگە مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. ءتىپتى ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردە كەزدەسەتىن وردازى قالاشىعى وسى سورتوبە بولۋى مۇمكىن.
جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن ارحەولوگتار بيىل تامىز ايىندا ورتا عاسىرلىق كەزەڭنىڭ تاعى ءبىر تاڭعاجايىپ تابارىگى اساناس قالاسىنىڭ ورنىن زەرتتەۋگە كىرىسەدى.
قىزىلوردا
