وقيعا • 11 ماۋسىم، 2020

سورتوبە بۇككەن سىر

331 رەت كورسەتىلدى

قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەكەمەسى مەن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى كەلىسىم نەگىزىندە دالالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالدى. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا وعىز مادەنيەتىنىڭ مۇراسى جانكەنت قالاسى مەن سورتوبە قالاشىعىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر.

ەجەلگى اڭىزدا قورقىت بابا دۇنيەگە كەلدى دەلىنەتىن جانكەنت وسىعان دەيىن دە از زەرتتەلگەن جوق. بىراق قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى مەن وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ ماماندارى بىرلەسە اتقارىپ جاتقان بۇل جولعى قازبا جۇمىستارىنىڭ ءجونى بولەك. ماماندار قازالى اۋدانى اۋماعىنداعى تاريحي قالا­شىق­تا ستراتيگرافيالىق قازبا جۇ­مىستارىن جۇرگىزىپ، اشىلعان تۇر­عىن ءۇي بولمەلەرىن، ونىڭ ىشىندەگى ينتەر­ەرلەرىن قايتا قالپىنا كە­ل­تىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل اشىق اسپان استىنان مۋزەي جاساپ، تۋ­ريس­تەردى تاريحي ورىنعا تارتۋ جوبا­سى­نىڭ ءبىر بولىگى.

قازبا جۇمىستارى بارىسىندا قالا تىرشىلىگىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن قۇندى ارحەولوگيالىق جادى­گەرلەر، قىش ىدىس سىنىقتارى ءالى دە تابىلىپ جاتىر ەكەن. وسى جىل­عى جوسپار بويىنشا قالانىڭ سولتۇستىك قابىرعاسى بەتىندەگى ەكى مۇنارا تولىقتاي اشىلۋى كەرەك.

قارماقشى اۋدانىنىڭ ورتا­لى­عى جوسالى كەنتىنەن باتىس­قا قاراي 15 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان سور­توبە ماماندار نازارىنا كەيىن ىلىككەن تاريحي نىساننىڭ ءبىرى. ەڭ العاش وسىدان 12 جىل بۇرىن بەلگىلى ارحەولوگ جولداسبەك قۇر­مان­قۇلوۆ باستاعان شىرىك-رابات ارحەولوگيالىق بارلاۋ توبى مەن عالىم ماديار ەلەۋوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «ارحەولوگ» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» ماماندارى سورتوبەدە بولىپ، سۋ شايىپ بارا جاتقان قالاشىقتىڭ جوباسىن سىزىپ، سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ سۋرەتتەرىن جاريالاپ، ەل نازارىن اۋدارعان ەدى.

– وبلىس اكىمدىگىنىڭ قول­دا­ۋى­مەن جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ماقساتى سۋ شايىپ، جويىلۋ الدىندا تۇر­عان ورتاعاسىرلىق سورتوبە ءى جانە ءىى قالاشىقتارىنداعى ارحي­تەك­تۋ­رالىق قۇرىلىستاردى ساقتاۋ، ەسكەر­تكىشتەردى اشىق اسپان استى مۇراجايىنا اينالدىرۋ جانە ءوڭىردىڭ تۋريستىك كارتاسىنا ەنگىزۋ. قالا ورنىن زەرتتەۋگە بىزدەن بولەك رەسەيدىڭ شىعىس مۋزەيى، تۇر­كيانىڭ يزمير ۋنيۆەرسيتەتى، گەر­مانيانىڭ ەبەرحارد-كارل اتىن­دا­عى تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتى ما­ماندارى جۇمىلدىرىلعان، – دەي­دى قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عزو جەتەكشىسى، PhD دوكتورى ءازىلحان تاجەكەەۆ.

سورتوبە I، سورتوبە II دەپ بەلگى­­لەنگەن قوس قالاشىقتىڭ العاش­قى­سى­نىڭ باتىس قابىرعاسىنىڭ 80، وڭتۇستىك قابىرعاسىنىڭ 70 مەترى ساقتالعان، بيىكتىگى 3،5-4 مەتر بولاتىن توبەنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس بەتكەيىن سىرداريا وزەنى تولىق شايىپ كەتكەن. قالا­شىق­تىڭ كەراميكالىق كەشەنى وتە باي، وسى جەردەن تابىلعان VII-VIII عاسىرلار زاتتارىنا ءتان ءبۇيى­رى ءيىندى، قابىرعاسى بۇيىرىنەن ەرنەۋىنە قاراي سىرتقا يىلگەن توستاعاندار جەتىاسار ءىىى كەزەڭىنە جاتاتىن جادىگەرلەر مەن وتىرار قالاسىنان قازىلىپ الىنعان زاتتار اراسىنان ۇشىراسادى. سونىمەن قاتار IX-X عاسىرلارعا جاتاتىن ۇستىندە ويىپ سالىنعان سىزىقتى ورنەكتەرى بار قاقپاقتار، ءارتۇرلى ماقساتتا پايدالانىلعان «قوشقار» بەينەسىندەگى كۋلتتىك بۇيىمدار كوپ كەزدەسەدى.

قازىر سورتوبە ءى قالاشىعىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس قابىرعالارى جانە ۇيلەردىڭ ورىندارى ارشىلۋدا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قالاشىقتىڭ جوعارعى مادەني قاباتتارى
VIII-ءىX عاسىرلاردا بولعان دەگەن بولجام جاسالدى. قالاداعى تىر­شى­لىك سىرداريا وزەنى ارناسىنىڭ اۋى­سۋى­­نا بايلانىستى توقتاپ، مۇنداعى حالىق جانكەنت باعىتىنا ىعىسۋى مۇمكىن. ازىرگە بۇل تەك بولجام عانا. قالانىڭ پايدا بولعان ۋاقىتى، ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەرى جانە ونداعى تىرشىلىكتىڭ توقتاۋىنا سەبەپ بولعان جاعدايلار كەلەشەكتە جۇرگىزىلەتىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە انىقتالادى.

سونىمەن قاتار سورتوبە ءىى قالاشىعىنىڭ تسيتادەل بولىگى قولعا الىندى. قازبا بارىسىندا ارشىلعان قۇرىلىس نىساندارى مەن جادىگەرلەر كەشەنى سورتوبە ءىى-ءنىڭ ءحىى-ءحىىى عاسىرلاردا ۇلكەن مادەنيەت ورتالىعى بولعانىن كورسەتەدى.

– قازاقستانننىڭ ورتاعاسىرلىق ارحەولوگياسىندا وعىز كەزەڭى تۋرالى دەرەك تىم تاپشى بولىپ كەلدى. سورتوبەدە جۇرگىزىلەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە سول كەزەڭنىڭ ارحەو­لو­گيالىق مادەنيەتى تۋرالى جان-جاقتى، كەشەندى مالىمەتتەر الۋعا بولادى. كەلەشەكتە بۇل قالاشىقتار ورتاعاسىرلىق وعىز كەزەڭىنە قاتىستى ۇلگىلى ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن، – دەيدى ءازىلحان اۋەزحان ۇلى.

عالىمدار سورتوبە ەسكەرت­كىش­تەر توبى قورقىت اتا قورىمىنا ەڭ جاقىن وعىز كەزەڭىنىڭ قۇرىلىستارى ەكەندىگىن ايتادى. سول سەبەپتى قورقىت اتا كەشەنى – جوسالى – سورتوبە باعىتتارى بويىنشا تۋريس­تىك مارشرۋت ەنگىزۋ قاجەت. «جاسى» ءىح عاسىرعا سايكەس كەلىپ وتىرعان قالاشىقتىڭ جوعارعى قاباتى قورقىت اتانىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭىنە سايكەس كەلەدى. دەمەك، ونداعى قازبا جۇ­مىس­تا­رىنىڭ ناتيجەسىندە قورقىت بابا زامانىنداعى تۇرعىن ۇي­لەر­دىڭ قانداي بولعاندىعىن بىلۋ­گە مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. ءتىپتى ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردە كەز­دە­سەتىن وردازى قالاشىعى وسى سور­تو­بە بولۋى مۇمكىن.

جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قول­داۋى­مەن ارحەولوگتار بيىل تامىز ايىن­دا ورتا عاسىرلىق كەزەڭنىڭ تاعى ءبىر تاڭعاجايىپ تابارىگى اساناس قا­لا­سىنىڭ ورنىن زەرتتەۋ­گە كىرىسەدى.

 

قىزىلوردا

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار