ەكولوگيا • 11 ماۋسىم، 2020

جاڭا كودەكس – ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك كەپىلى

151 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى تاڭدا ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بولىنبەس بولشەگى. 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 31-بابىندا «مەملەكەت ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن قورشاعان ورتانى قورعاۋدى ماقسات ەتەدى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن كورسەتىلگەن.

بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە بىر­قاتار ماسەلەلەر قولعا الىن­عانىمەن، ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ىسىندە شەشىمىن تاپپاعان ءتۇيىن ءالى دە جەتكىلىكتى. ايتالىق 2019 جىلدىڭ ورتا شەنىندە Nonەws ۆەب-سايتىن­دا Numbeo ستاتيستيكاسىنا ساي­كەس قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىنە قاتىستى الەم ەلدەرىنىڭ رەيتينگى جاريا­لاندى. وسى رەيتينگتە قازاق­ستان الەمدەگى 109 ەلدىڭ ىشىندە 25-ورىندى قاناعات تۇتىپتى. بۇل ەلىمىزدە تومەن ەكولوگيالىق احۋال قالىپتاسىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ بۇعان دەيىن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ەلىمىزدەگى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر ءوز قىزمەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە ەكولوگيالىق تالاپتار مەن زاڭ­دى­لىقتاردى ورىنداۋعا ەن­جار­لىق تانىتىپ كەلگەنىن دايەك­تەيدى. مۇنداي جاعىمسىز جايت ءوز كەزەگىندە اتالعان ماسە­لەنى رەتتەۋدىڭ تومەن دەڭگەيىنە اكەلىپ سوقتىرعان.

سونىمەن بىرگە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قازىرگى قولدانىستاعى ەكولوگيالىق كودەكستىڭ سولقىل­داقتىعى دا ىقپال ەتكەنى باي­قالادى. ەكولوگ-مامان­دار­دىڭ مالىمدەۋىنشە، ەلدىڭ باستى ەكولوگيالىق قۇجاتى ءبىر عانا ء«وزىن-ءوزى باقىلاۋ» جانە «قال­دىق قارجىلاندىرۋ» قاعيدات­تارىنا نەگىزدەلىپ كەلدى.

وسى جىلدار ىشىندە اتالعان كودەكسكە «اكىمشىلىك كەدەرگى­لەردى ازايتۋ ماقساتىندا» 64 رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلگەنى دە ەلىمىز­دەگى زياندى قالدىقتار شىعارا­تىن ءىرى كاسىپورىن يەلەرىنىڭ اياقتارىن الشاڭ باسۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزدى. ونىڭ باسىم بولىگى 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا جاسالعان ەكەن.

بەس جىل بۇرىن كاسىپكەرلىك كودەكسى قابىلدانعان كەزدە دە ەكولوگيالىق باقىلاۋ تالاپتارى ەداۋىر تومەندەتىلگەن. ءسويتىپ الەۋمەتتىك-ەكولوگيا­لىق ماڭىزى جوعارى شارالار سۋبەكتىگە بارماي-اق ءبىر عانا پروفيلاكتيكالىق باقى­لاۋ­لار جۇرگىزۋمەن اۋىس­تى­رىل­عان. وسى ۋاقىت ارالى­عىن­دا كا­سىپ­كەرلەرگە سالىنا­تىن اكىم­شىلىك ايىپ­پۇل مەن ارىز مولشەرىن ەداۋىر مول­شەر­دە تومەندەتۋ ماسە­لەسى قايتا قا­رالعان. بۇعان قوسا ايىپ­­پ­ۇل تولەۋگە جاتاتىن لاس­­تاۋ­­شى زاتتار ءتىزىلىمى دە قىس­قار­­تىل­دى. وسىلايشا، ء«اي دەي­تىن اجە، قوي دەيتىن قوجا» بول­­ما­عان سوڭ ەلىمىزدەگى اۋانى لا­س­تاۋ­­شى كاسىپورىن يەلەرى ەكو­­لو­­گيا­لىق تالاپتاردى بەلدەن باسۋ­دى ادەتىنە اينالدىردى. اتال­­عان كەرەعار كورىنىستىڭ ەلى­­­مىز­­دىڭ جەتەكشى يندۋستريا­لى اي­ماعى اقتوبەگە قاتىسى جو­­نىن­­دە وبلىستىق ەكولوگيا دە­پار­­­تا­­مەنتى باسشىسىنىڭ ورىن­­با­­سارى ەربولات قوجىقوۆ جەتكىزدى.

– بۇدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن، ياعني 2008-2009 جىل­دارى تەك اقتوبە وبلىسى بويىنشا قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن جينالعان تو­لەم­دەر سوماسىنىڭ كولەمى شا­ما­مەن 20 ملرد تەڭگەگە جا­قىن­داپ قالاتىن-دى. ايتسە دە 2019 جىلى وبلىستىق بيۋدجەت­كە تۇسەتىن ايىپپۇلدار مەن تو­لەم­دەر مولشەرى ەكى ەسەگە دەيىن تومەندەپ، نەبارى 9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. مۇنى تا­بي­عات پايدالانۋشىلاردىڭ ەكو­لوگيالىق تالاپتارعا نەم­قۇراي­دى قاراۋىنىڭ سالدارى دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز، – دەدى ول.

ارينە، مۇنداي جاعداي وڭىر­دەگى ءىرى كاسىپورىنداردا قور­شاعان ورتاعا ەميسسيانى ازايتۋ جانە ءوندىرىستى جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارى مۇلدەم جۇر­گىزىل­مەگەن دەگەندى بىلدىر­­مەيدى. وبلىستاعى ءىرى كاسىپورىن­دار­دىڭ ءبىرى اقتوبە حروم قوسىن­دىلارى زاۋىتى 2001 جىل­دىڭ وزىندە كوممەرتسيالىق ونىم­دەرگە ارنالعان شيكىزات ءوندى­رۋدىڭ تىڭ تەحنولوگياسىن ەن­گىزگەن ەدى. وسىلايشا مونو­حروميت تۇنباسىن شلامدى تو­عاندارعا ورنالاستىرۋ­دى ءتورت ەسە ازايتۋعا جول اشىل­دى. سونىمەن بىرگە التى ۆالەنتتىك ۋلى حروم قۇرامى التى ەسەگە دەيىن تومەندەتىلدى. ءارى ات­موس­فەرالىق اۋاعا كانتسە­روگەن­­دى قوسىلىستار مەن كالتسي حروم­دارى شىعارىلۋىن بول­دىر­ماۋدىڭ تاپتىرماس مۇم­كىن­دىگى جاسالدى. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ ىرگەلى كاسىپ­ورىن ISO14001 تالاپتارىنا ساي­كەس­تىك سەرتيفيكاتىنا قول جەتكىزدى.

مۇنداي وڭ مىسالدى ءدوڭ تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنا قاتىستى ايتۋعا دا بولادى. مۇندا ارتىق جانە قۋىس جى­­­نىس­تاردى پايدالانىلعان كارەر­­­لەرگە ورنالاستىرۋ تەحنو­­لو­­­­گيا­سى ەنگىزىلدى. ونىڭ كومە­گى­­­­مەن قور­شاعان ورتاعا تەرىس اسەر­­­دى ەداۋىر كولەمدە تو­مەن­­دەتۋ­­گە مۇم­­كىندىك تۋدى. سون­­داي-اق وڭىر­دە «جاسىل ەكو­نو­مي­­كانى» ور­­نىق­تىرۋ جو­نىن­دەگى ءىس-قي­­مىل باع­دار­لا­ما­سى ەكولوگيا­لىق احۋال­دى ساۋىق­تىرۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە قاراس­تىرىلعان. ونى ءوڭىر جاڭا­شىلدارى يتاليالىق ينۆەس­­تور­لارمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇزە­گە اسىرۋدا. بىلتىر قارعالى اۋدانىن­دا قۋاتى 48 مەگا­ۆات­تىق جەل-ەلەكتر بەكەتىنىڭ العاشقى كەزە­ڭى ىسكە قوسىلدى.

ايتسە دە جوعارىدا ايتىل­عان­داي، وڭىردەگى ساۋساق­پەن سانار­لىقتاي كاسىپورىندار­دىڭ ەكولوگيالىق ءنورماتيۆتى تولىق جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قاپى­سىز قادام-قيمىلى جۇزدە­گەن ءىرى جانە ورتاشا كاسىپورىن شوعىرىندا ازدىق ەتەتىنى دە ايان. سول سەبەپتى اقتوبە وبلى­سىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ويتكەنى ءوڭىر اۋماعىندا اۋانى لاستاۋشى زياندى زاتتار كولەمى جىلدان-جىلعا وسۋدە. بۇل تۇرعىدا اقتوبە وڭىرلەر اراسىندا ءتورتىنشى ورىندا تۇر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا ورىن العان ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا باسا نازار اۋدارعان بولاتىن. ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدەگى باستى تەتىكتەردىڭ ءبىرى – قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن تيگىزەتىن فاكتورلاردى بارىنشا تومەندەتۋ. وڭىردە ءىستىڭ وسى تۇسى ەكى اياعىن تەڭ باسا الماي تۇر دەۋگە بولادى. بۇل تۇرعىدا سوڭعى جىلدارى زاڭدى تۇلعالار ءوز قادامدارىن قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن پايدامەن ولشەپ جۇرگەندەرى وكىنىشتى-اق.

ەكولوگيالىق قارىم-قاتى­ناس­تاردى تۇنىعى لايلان­باعان قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن تولەگەن ءىرى كولەمدەگى ايىپپۇل اقشاسىمەن ولشەۋگە مۇلدەم بولمايدى. اقيقاتىن ايتقاندا، قورشاعان ورتا اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەندەي – مەملەكەتىمىزدىڭ باستى باي­لىعى. بەينەلەپ ايتقاندا، بۇل – ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى. ماسەلەن، سوڭعى كەزدە مەديتسينا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قارجىلان­دىرۋ كولەمىن كوتەرۋ قاجەتتىگى جو­نىندە ءجيى ايتىلا باستادى. دۇ­رىس-اق، بۇل – قۇپتاۋعا دا، قول­داۋعا دا تۇرارلىق ماسەلە. سونى­مەن بىرگە بۇرىن بولماعان اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ وسۋىنە قانداي قۇبىلىستاردىڭ اسەر ەتكەنى ۇدايى نازاردا تۇرسا، ۇتىلماس ەدىك. ياعني ەكولوگ-عالىمدار اۋرۋدىڭ 30 پايىزى قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىمەن بايلانىستى بولاتىنىن مالىمدەپ وتىرعان جاعدايدا، ايتىلعان جايتتىڭ وزەكتىلىگى تەرەڭدەي تۇسپەك. بۇگىندە ەل ازاماتتارى پارلامەنتتە تالقىلاۋ ساتى­سىندا جاتقان جاڭا ەكولو­گيالىق كودەكستەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى.

– مۇندا اتموسفەرالىق اۋا­عا جىبەرىلگەن زياندى زاتتار مەن قالدىقتاردى بارىنشا تومەندەتۋ ءۇشىن ەڭ وزىق تەحنولوگيانى قولدانعان وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالاردى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ىنتا­لاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇت­قا­لارى قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىندا كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقسات الا الماعان كاسىپورىندار ءۇشىن تولەمدەردىڭ ەداۋىر ءوسۋى بەلگىلەنگەن. سونداي-اق ەكولوگيا سالاسىندا ورىن العان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىنداعى ءمۇنداي وزگە­رىستەر ەلىمىزدەگى بىرقا­تار الپا­ۋىت كاسىپورىن يە­لەرىنە ۇناماۋى مۇمكىن. سون­دىق­تان ولار بۇل كودەكستىڭ قابىلدانباۋىنا مۇددەلى بولۋى عاجاپ ەمەس. دەگەنمەن جاڭا كودەكس ەلىمىزدەگى كۇردەلى ەكولوگيالىق پروبلەمانى رەتتەۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزە الاتىنىنا سەنىمىمىز مول، – دەيدى اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قوجىقوۆ.

شىن مانىندە، جاڭا ەكولو­گيا­لىق كودەكس ەلى­مىزدەگى قور­شاعان ورتانى لاستاي­تىن ءىرى كاسىپ­ورىن­داردىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگىن كوتەرۋگە ىقپا­لىن تيگى­زىپ، ەكولوگيالىق مادە­نيەتتىڭ وسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزە­تىن بولسا، ەل-جۇرتتىڭ تىلەگى قابىل بولعانى ەمەس پە؟!

 

اقتوبە

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار