ەكونوميكالىق بەلسەندىلىككە – ەرەكشە نازار
ەكونوميكانىڭ, بانك سالاسىنىڭ جاي-كۇيى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى جەرگىلىكتى قامتۋ تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر.دالەنوۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى ە.دوساەۆ, قارجى ءمينيسترى ە.جاماۋباەۆ, ونەركاسىپ جانە ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى جاعداي تۋرالى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى ب.اتامقۇلوۆ پەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ن.نوعاەۆ, اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى احۋالدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ, وڭىرلەردىڭ دامۋ بارىسىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ا.باتالوۆ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ج.قاسىمبەك, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ق.اقساقالوۆ باياندادى.
ر.دالەنوۆ ەسەپتى كەزەڭدە بايقالعان وڭ ترەندتەردى اتادى. «وندىرىستىك سەكتوردا ءوسۋ جالعاسۋدا. قىزمەتتەر سەكتورى مامىردان باستاپ سەرپىندى قالپىنا كەلۋدە. سونىمەن بىرگە ساۋدا بالانسىنىڭ سالدوسى جوعارى ءوسۋدى كورسەتتى. وندىرىستىك سەكتور بويىنشا قۇرىلىستا – 5,9%-عا, كەن وندىرۋدە – 5,2%, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە – 4,9% جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا 2,2%-عا ءوسۋ بايقالدى», دەدى مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قىزمەت سەكتورلارىندا, سونىڭ ىشىندە كولىك قىزمەتتەرىندە – 14,1%-عا, ساۋدادا – 12,3%, جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارىندا – 4,8%, اكىمشىلىك قىزمەتتەردى كورسەتۋدە – 3,8%-عا تومەندەۋ بولدى. بايلانىس قىزمەتتەرى قاڭتار-مامىردا 9,2%-عا ارتتى.
كارانتيندىك شەكتەۋ شارالارى جەڭىلدەگەن مامىردان باستاپ, قىزمەتتەر سەكتورى جەكەلەگەن سالالاردا قالپىنا كەلە باستادى. اتاپ ايتقاندا, ساۋدا 28,3%-عا, سونىڭ ىشىندە بولشەك ساۋدا – 34,2%, كوتەرمە ساۋدا 26,1%-عا ءوستى. كولىك قىزمەتتەرى – 20,7%-عا, ونىڭ ىشىندە جولاۋشىلار اينالىمى – 41,5%-عا, جۇك اينالىمى – 5,7%-عا ارتتى. ال تاماقتانۋ بويىنشا قىزمەتتەر 10,8%-عا ءوستى. وسىلايشا مامىردا قىزمەتتەر سالاسىندا ءوسۋدىڭ قالپىنا كەلۋ سەرپىنى تىركەلدى.
ر.دالەنوۆ اتاپ وتكەندەي, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ودان ءارى كۇشەيتۋ ماقساتىندا 20 مامىردا 2020 جىلعا ارنالعان كەشەندى جوسپار قابىلداندى. «كەشەندى جوسپار قولدانبالى سيپاتتاعى ناقتى شارالاردى قامتيدى. بۇل – ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىن قۇرۋ. وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا 3%-دىق جەڭىلدەتىلگەن مولشەرمەن كرەديت بەرۋ كوزدەلىپ وتىر», دەدى مينيستر.
ۇلتتىق بانك باعدارلاماسى مەن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» شەڭبەرىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ بويىنشا قىزمەت تۇرلەرى كەڭەيتىلۋدە. نەسيەلەۋ رەسىمدەرى جەڭىلدەتىلەدى. سونداي-اق, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا بيزنەس ءۇشىن ميكروكرەديتتەردى سۋبسيديالاۋدى قاراستىراتىن جاڭا «ميكروكرەديتتەۋ» باعىتى ىسكە قوسىلادى.
بۇل شارالاردىڭ بارلىعى سىرتقى سىن-قاتەرلەردىڭ تەرىس سالدارىن ازايتۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق كەشەندى جوسپار ەكونوميكا سالالارىنداعى جەدەل ماسەلەلەردى شەشۋگە, ىشكى ءوندىرىس پەن كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, كەشەندى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 49 زاڭنامالىق اكتىگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا.
قاڭتار-ساۋىردە سىرتقى ساۋدا اينالىمى 28,2 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورت 18,4 ملرد, يمپورت 9,8 ملرد دوللار بولدى.
ينۆەستيتسيالار بويىنشا 15 ءوڭىر ءوسۋ كورسەتتى. تۇركىستان وبلىسىندا ينۆەستيتسيا 2 ەسەگە جۋىق ۇلعايدى. 2 وڭىردە تومەندەۋ تىركەلدى, بۇل قىزىلوردا مەن اتىراۋ وبلىستارى. جالپى, نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋى – 0,1%.
سونداي-اق ر.دالەنوۆ 6 ەكونوميكالىق كورسەتكىش بويىنشا جالپى جاعدايدى اتاپ ءوتتى. ولار – وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ, ينۆەستيتسيالار جانە ينفلياتسيا. «وڭىرلەردىڭ كوبىندە جاقسى ديناميكا بايقالادى. بارلىق 6 كورسەتكىش بويىنشا 4 وڭىردە ءوسۋ بايقالادى. 5 كورسەتكىش بويىنشا – 6 وڭىردە, 4 كورسەتكىش بويىنشا – 4 وڭىردە ءوسىم بار. ال ماڭعىستاۋ وبلىسى 2 كورسەتكىش بويىنشا جاقسى ناتيجە كورسەتتى», دەدى مينيستر.
ر.دالەنوۆ قارجىلاندىرۋ جانە كرەديت بەرۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالاردى ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار نازارى بىرقاتار مىندەتكە شوعىرلانۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ولار: 2020 جىلعا ارنالعان ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردى ۋاقتىلى جانە ءتيىمدى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ; ەڭبەك نارىعىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جوبالاردى ىسكە اسىرۋ; «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە كاسىپكەرلەردى قولداۋ قۇرالدارىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ; جاڭا ەكونوميكالىق جاعداي كەزىندە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ وزەكتەندىرىلگەن پۋلى شەڭبەرىندە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جاڭا تاسىلدەردى قولدانۋ; كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سالاسىنداعى سەرپىندى ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ.
«جوعارىدا اتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى جەدەل قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ تۇيىندەدى مينيستر.
دەپوزيتتەر 3,3%-عا كوبەيدى
ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى مامىردا جىلدىق ينفلياتسيا 2020 جىلعا ارنالعان 4-6% نىسانالى دالىزدەن جوعارىلاپ, 6,7% بولدى. ەكونوميكانى قولداۋ شەڭبەرىندە پرەزيدەنتتىڭ داعدارىسقا قارسى باستامالارىن ىسكە اسىرۋ جالعاسۋدا.
توتەنشە جاعدايدىڭ ەنگىزىلۋىنەن زارداپ شەككەن شوب سۋبەكتىلەرىن جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ باعدارلاماسى بويىنشا اعىمداعى جىلعى 4 ماۋسىمدا كاسىپكەرلەر 494,4 ملرد تەڭگە سوماسىنا 2 041 ءوتىنىم بەردى, 197,6 ملرد تەڭگەگە
1 467 قارىز بەرىلدى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى بويىنشا بيىلعى 5 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا بانكتەر جالپى سوماسى 305,1 ملرد تەڭگەگە 526 ءوتىنىم قابىلدادى, 210,4 ملرد تەڭگە سوماسىنا 422 قارىز بەردى. «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا وسى جىلعى 4 ماۋسىمدا 216,5 ملرد تەڭگەگە 18 769 ءوتىنىم ماقۇلداندى, سونىڭ ىشىندە 183,9 ملرد تەڭگە سوماسىنا 15 556 قارىز بەرىلدى. «باسپانا حيت» نارىقتىق يپوتەكالىق باعدارلاماسى بويىنشا اعىمداعى جىلعى 4 ماۋسىمدا 244,4 ملرد تەڭگە سوماعا 29 324 ءوتىنىش ماقۇلداندى, 198,0 ملرد تەڭگەگە 24 277 قارىز بەرىلدى. ال بانكتەردەگى دەپوزيتتەر كولەمى
3,3%-عا ۇلعايدى.
كىرىس جوسپارى 102,9% ورىندالدى
مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى بايانداعان قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ مالىمەتىنشە بيىلعى بەس ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 3 ترلن 420 ملرد تەڭگە كولەمىندە كىرىس ءتۇسىپ, جوسپار 102,9% ورىندالدى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 2 ترلن 111 ملرد تەڭگە كىرىس ءتۇستى, بۇل جوسپاردىڭ 94,4%-ى. كىرىستەر بويىنشا جوسپار 125 ملرد تەڭگەگە ورىندالمادى.
«جوسپاردىڭ ورىندالماۋىنا سىرتقى فاكتورلار اياسىندا توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە بيزنەستى قولداۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالار اسەر ەتۋدە», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ازايۋى ءساۋىر ايىنان باستالىپ, مامىر ايىندا جالعاستى. «ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالار» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ ەڭ كوپ تومەندەۋى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋداعا تيەسىلى. تاۋارلاردى وتكىزۋ بويىنشا اينالىمدار 2019 جىلعى مامىرمەن سالىستىرعاندا 54%-عا نەمەسە 1,2 ترلن تەڭگەگە تومەندەگەن.
شيكى مۇنايعا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى بويىنشا جوسپار 4 ملرد تەڭگەگە ورىندالعان جوق. سەبەبى ساۋىردە مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسى باررەلىنە 25 اقش دوللارىنان تومەن بولدى.
جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ءوز كىرىستەرى 120,4%-عا اتقارىلىپ, 1 ترلن 309 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. جوسپار 222 ملرد تەڭگەگە اسىرا ورىندالدى.
مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارى 97,9%-عا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت 98,9%-عا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر 97,2%-عا اتقارىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 5 ترلن 620 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بيۋدجەت قاراجاتى 61 ملرد تەڭگەگە يگەرىلمەدى.
«يگەرىلمەۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى: كونكۋرستىق رەسىمدەردى ۇزاق جانە ۋاقتىلى وتكىزبەۋ, ناقتى كورسەتىلگەن قىزمەتتەر, اتقارىلعان جۇمىستار كولەمىنە تولەۋ, شارت جاساسۋ رەسىمدەرىن ۇزاق جۇرگىزۋ, تولەم بويىنشا قۇجاتتاردى ۇزاقمەرزىمدى كەلىسۋ», دەپ ءتۇسىندىردى ە.جاماۋباەۆ. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىستارى 2 ترلن 606 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. يگەرىلمەگەن قاراجات – 75 ملرد تەڭگە.
ماشينا جاساۋ ءوندىرىسى 18,5%-عا ءوستى
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ 5 ءايودىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 4,8% وسكەنىن ايتتى. «ماشينا جاساۋ سالاسى جاقسى ناتيجە كورسەتىپ, ءوندىرىس كولەمى 18,5% ءوستى. اۆتوكولىك قۇرالدارى, ترەيلەرلەر جانە اشىق تىركەمەلەر شىعارۋ 47,1%, ماشينالار مەن جابدىقتار 6,7%, وزگە كولىك قۇرالدارىن جاساۋ 125,2%, كومپيۋتەرلەر جاساۋ 3,8%-عا ءوستى», دەدى مينيستر.
قۇرىلىس سالاسىندا ناقتى كولەم يندەكسى 2020 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا 105,9%-دى قۇرادى. ءوسىم ەلىمىز بويىنشا قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىن قايتا جاڭعىرتۋعا بايلانىستى قۇرىلىس كولەمىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
5 ايدا 4 ملن 75 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل – وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 88,4%-عا تەڭ. رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 33 479 باسپانا پايدالانۋعا بەرىلدى.
ا.مامين: سالىنعان ءاربىر تەڭگە پايدا اكەلۋگە ءتيىس
ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى قاڭتار-مامىر ايلارىندا ءىجو 2019 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنە قاراعاندا 1,7%-عا تومەندەدى, بۇل پاندەميادان تۋىنداعان الەمدەگى جانە ايماقتاعى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ كۇرت قۇلدىراۋىنا, سونداي-اق شيكىزات پەن كاپيتالدىڭ حالىقارالىق نارىقتارىنداعى تۇرلاۋسىزدىعىنا بايلانىستى.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت قابىلداپ جاتقان شارالار مەن ۇلتتىق ەكونوميكادا قالىپتاسقان تۇراقتىلىق ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ سەنىمدى ءوسۋ قارقىنىن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشتى. تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ كولەمى 5,2%-عا, وڭدەۋ ونەركاسىبى – 4,9%-عا, سونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ – 18,5%-عا, فارماتسەۆتيكا – 21,2%-عا, جەڭىل ونەركاسىپ – 10,8%-عا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ – 12,3%-عا ءوستى. قۇرىلىس كولەمى 5,9%-عا ءوستى, ساۋدا بالانسىنىڭ وڭ سالدوسى قامتاماسىز ەتىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 2,2%-عا ۇلعايدى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى وڭتايلى مەرزىمدە اياقتالدى, ولاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەگىس القابى 237,7 مىڭ گا ۇلعايىپ, 22,5 ملن گەكتاردى قۇرادى.
حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ شارالارى بەلسەندى تۇردە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بيىل جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاردەمدەسۋ بويىنشا كەشەندى شارالارمەن 1,22 ملن ازامات قامتىلادى.
كارانتين رەجىمىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جەڭىلدەتۋ اياسىندا قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنداعى ىسكەرلىك بەلسەندىلىك سەرپىندى تۇردە قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, مامىر ايىندا ساۋىرمەن سالىستىرعاندا ساۋدادا, كولىك سەكتورىندا جانە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ايتارلىقتاي ءوسىم بايقالدى.
وسى جىلدىڭ بەس ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 0,1%-عا ءوستى. سونىمەن قاتار مامىر ايىندا بيىلعى ءساۋىر ايىمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 32%-عا ارتتى. وعان قوسا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ ءوسىمى 25,7%-دى قۇرادى.
ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – قىسقا مەرزىمدە ەكونوميكانىڭ داعدارىسقا دەيىنگى دامۋ قارقىنىن قالپىنا كەلتىرۋ. بۇعان ەكونوميكانى قولداۋ جانە وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءبىز قابىلداعان شۇعىل شارالار ىقپال ەتۋى ءتيىس», دەدى ا.مامين.
نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ وزىق ءوسۋ قارقىنى قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان, الماتى جانە قوستاناي وبلىستارىندا قامتاماسىز ەتىلگەن, ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە باتىس قازاقستان, جامبىل, اقمولا, تۇركىستان, اقتوبە, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىندا, نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىندا قول جەتكىزىلدى, كەيبىر وڭىردە كورسەتكىشتەر رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن تومەن بولدى. ولار – اتىراۋ, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارى, سونداي-اق شىمكەنت قالاسى.
ۇكىمەت باسشىسى وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ, وتاندىق ءوندىرىستى بارىنشا قولداۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ, ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ, حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ساقتاۋ جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى بەلسەندى تۇردە قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«قازىرگى جاعدايدا بيۋدجەت قاراجاتىن ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى جۇمساۋ قاجەت. ءاربىر تەڭگە ەكونوميكاعا پايدا اكەلۋى ءتيىس», دەدى ا.مامين.
پرەمەر-مينيستر جارتى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەر جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتەتىن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قارالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
