قازانشىنىڭ ەركى بار...

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل اگەنتتىگىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن ۋا­قىتشا اتقارۋشى قانات قوجاحمەتوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, 2018-2019 جىلدارى جەم­قورلىق قىلمىسقا قاتىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 25, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 68 دەرەك تىركەلگەن. جۇرگىزىلگەن قىلمىستىق ءىس شەڭبەرىندە ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جانە وعان باعىنىشتى مەكەمەلەردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قاتىستى تەرگەۋدە زاڭ تالاپتارىن بۇزۋدىڭ كوپتەگەن ورەسكەل فاكتىسى انىقتالعان.

– ماسەلەن, وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىقتىڭ باسشىسى ءوزى باسقاراتىن كاسىپورىن مەن «كازگيۋ ۋنيۆەرسيتەتى» اق اراسىندا «Mini Master of Business Administration (MBA)» باعدارلاماسى بو­يىنشا «اكىمشىلىك ىستەر ماگيسترى» مامان­دىعىنا ءوزىنىڭ وقۋى ءۇشىن 1 800 000 تەڭگەگە كەلىسىمشارت جاساسقان. الاي­دا ول وقۋ شىعىنى ءۇشىن دەمەۋشىلىك, قايى­رىمدىلىق كومەكتەر ەسەبىنەن اۋدا­رىلعان قارجىنى تالان-تاراجعا سالۋ جولىمەن يەمدەنگەن. سونداي-اق ول قىزمەت­كەرلەرىنە سىياقى, ىنتالاندىرۋ سىيلىعى جانە اقىلى قىزمەتتەر جاساعانى ءۇشىن قوسىمشا اقى رەتىندە بارلىعى 6 978 000 تەڭگەنى نەگىزسىز ارتىق اۋدارىپ, اراداعى ءبىر قىزمەتكەرىنە تاپسىرما بەرۋ ارقىلى قايتا جيناپ العان, – دەدى قانات قوجاحمەتوۆ.

ونىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, نەونتولوگيا دارى­گە­رىنىڭ پورتۋگاليا رەسپۋبليكاسىندا كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, تاجىريبە الما­سۋعا بارۋى ءۇشىن 1 490 000 تەڭگە قارجىلىق كو­مەك بولىنگەن. الايدا نەونتولوگيا دارى­گەرىن ىسساپارعا جولداماي, ونىڭ ورنىنا ءوزى شەت مەملەكەتكە نەگىزسىز بارعان.

– وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىق باس­شىسىنىڭ لاۋازىمىنا كونكۋرسقا قا­تىس­قان كەزدە ەكس-باسشىسىنىڭ ەڭبەك ءوتىلى 4 جىل 10 اي 24 كۇن بولعان. الايدا دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ باسقارۋ لاۋازىمىنداعى ەڭبەك ءوتىلى 5 جىلدان كەم بولماۋى قاجەت ەدى. بۇل لاۋازىمعا ديرەك­توردى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باس­قار­ماسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى نەگىزسىز ۇسىنعان, – دەدى قانات قوجاحمەتوۆ. – ال ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى بيۋدجەتكە كەلتىرىلگەن 110 ملن تەڭگە شىعىننىڭ 58 ملن 512 مىڭ تەڭگەسىن وتەدى. سوت ۇكىمىمەن مەملەكەت پايداسىنا قۇنى 11 ملن تەڭگە تۇراتىن «Toyota Land Cruser Prado» اۆتوكولىگى مەن 2,5 ملن تەڭگەگە باعالانعان «Hyundai Super Aero» شاعىن اۆتوبۋسى, سونداي-اق ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردىڭ ەسەپشوتىندا ساقتالعان 4 ملن تەڭگە قاي­تارىلدى.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل اگەنتتىگى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبى­نەن قارجىلاندىرىلاتىن ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىنا كۇندەلىكتى موني­تو­رينگ جۇرگىزۋ تاجىريبەسىن ەنگىزدى. مونيتورينگ كونكۋرس جاريالانعان ساتتەن باستاپ جۇر­گىزىلەدى. بۇل مەملەكەتكە زيان كەلتىرگەنگە دەيىن, العاشقى ساتىدا بيۋد­جەت­تىك قاراجاتتى ءتيىمسىز پايدالانۋدىڭ ىقتيمال بەلگىلەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ويت­كەنى سوڭعى كەزدە بيۋدجەتتىك سەكتور شىعىس­تارىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرايتىن مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىسىنە 18 مىڭنان اس­تام تاپسىرىس بەرۋشى مەن 80 مىڭنان اس­تام ءونىم بەرۋشى تارتىلدى. دەمەك مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ كولەمىنىڭ جىل سا­يىنعى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. ماسەلەن, 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا, بيۋدجەت بۇل سا­لاعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى 3 ەسەگە, ياعني 1,4 تريلليوننان 5,8 تريلليون تەڭ­گەگە دەيىن ارتتىردى. قازىر بۇل سوما 6 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. مۇنى ەلدىڭ بارلىق شى­­عىن­دارىنىڭ جارتىسى (12 ترلن تەڭگە) دەۋگە بولادى.

ال كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور جۇيەسىندە بۇل سوما بىرنەشە ەسە كوپ. دەمەك بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ مۇنداي اينالىمى تيىسىنشە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جوعارى تاۋەكەلىن تۋىنداتادى. بۇعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت تىركەيتىن ءاربىر التىنشى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىسىنىڭ (1706-نىڭ 305-ءى) مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا جاسالاتىنى انىقتالعانى دالەل بولا الادى. مۇنداي دەرەكتەر بويىنشا شىعىن كولەمى 2,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.

مامانداردىڭ ساراپتاۋىنشا, قىل­مىس­تىق سحەمالارمەن ناقتى جەتكىزۋشىلەردىڭ مۇد­دەسىن قولداۋ, تەحنيكالىق سپەتسيفيكاتسيا­سى بار ايلا-شارعى جاساپ, جالعان اكتىلەرگە قول قويۋ بۇرىنعىسىنشا قالىپ وتىر. وسى سالا­دا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن انىق­تاۋ جانە جويۋ ماقساتىندا اگەنتتىكتىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جوسپارلارىنا تالداۋ جاساپ كەلەدى. مونيتورينگ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمدار, سونىڭ ىشىندە زاڭنامالىق سيپاتتاعى ۇسىنىستار ەنگىزەدى. ال مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا ءبىر تاۋار­دى ءارتۇرلى مەكەمەلەر جوعارى باعامەن جاريا­لاعانى انىقتالدى. جوعارى باعا جۇرت كوپ ەلەي بەرمەيتىن تاۋارلارعا قويىلىپتى.

– ماسەلەن, اتىراۋ وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنا قاراستى «ماقات مۇناي جانە گاز تەحنولوگيالىق كوللەدجى» مم 1 ليتر ايراندى 450 تەڭگەگە باعالاپ, جالپى سوماسى
38 000 تەڭگەنى ارتىق جۇمساپتى. ال مايلى­لىعى 1-3% ءسۇت ءونىمىنىڭ 1 ءليترىن 350 تەڭگەدەن ساتىپ الۋعا 98 000 تەڭگەگە جوعارى باعا بەلگىلەگەن. وسىنداي جوعارى باعامەن ساتىپ الۋ فاكتىلەرى شاي (1 كگ – 3500 تەڭگە) مەن كەپتىرىلگەن جەمىس-جيدەكتەردى (1 كگ – 1000 تەڭگە) ساتىپ الۋ كەزىندە دە بايقالدى.

سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ باسىم بولىگى ا4 فورماتتاعى اق قاعاز الادى. الايدا وعان جۇمسالاتىن سوما ءبىر دانا ءۇشىن 1800 تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. ونى مىنا دەرەكتەن اڭعارۋعا بولادى. قۇرمانعازى اۋدانىنداعى ورلى اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ اپپاراتى سونداي قاعازدى 1700 تەڭگەدەن السا, سۇيىندىك اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيى جانە لاباي اۋىلدىق كلۋبى 1800 تەڭگەدەن 45 داناسىن 81 000 تەڭگەگە باعا­لاعان. قازىرگى تاڭدا نارىقتىق باعاعا سايكەس ا4 فورماتىنداعى اق قاعازدىڭ ءبىر داناسىنىڭ قۇنى – 1450 تەڭگە. ياعني جوعارىدا اتالعان مەكەمەلەرمەن تاۋار قۇنى 15 750 تەڭگەگە جوعارى شارىقتاعان. «تۇرمىستىق قىزمەت» مەكەمەسى ءبىر كار­تريد­جدى 80 000 تەڭگەگە ساتىپ العان. بۇل باعاعا ءبىر ەمەس, ەكى پرينتەر الۋعا بولادى. ويتكەنى كار­تريدجدىڭ نارىقتاعى باعاسى 20 000 تەڭ­گەدەن اسپايدى, – دەپ اقپارات تاراتتى وبلىستىق دەپارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

سونداي-اق دەپارتامەنت ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن دا قاتاڭ باقىلاۋدا ۇس­تاپ وتىر. اسىرەسە بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىندا ساتىلاتىن 19 ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندەگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعالارى دا نازاردان تىس قالمايدى.

وسى ورايدا, تاعى دا دەرەككە جۇگىنەر بول­ساق, اتىراۋ وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قار­سى ديسپانسەر مايلىلىعى 1-3% ءسۇت ءونىمىنىڭ 1 ءليترىن 250 تەڭگەدەن ساتىپ العان. الايدا ونىڭ نارىقتىق باعاسى – 215 تەڭگە. دەمەك اتالعان مەكەمەمەن ءسۇت ءونىمىن ساتىپ الۋ 1 112 000 تەڭگەگە جوعارى باعالانىپ وتىر.

دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ №666 جانە №1027 بۇيرىقتارىنا سايكەس بالا ەمىزەتىن انالاردىڭ اۋرۋى بولۋىنا بايلانىستى بالانى بەيىمدەلگەن ءسۇت قوسپاسىمەن جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى قامتاماسىز ەتەدى. بىراق بۇل قوسپالاردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندە دە جوعارى باعا قويىلاتىنى انىقتالىپتى. ماسەلەن, №1 اتىراۋ قالالىق ەمحاناسى وسىنداي 1 دانا قوسپانى 2679 تەڭگەگە ساتىپ الۋعا ۇيعارىم جاساپتى. دەپارتامەنت ۇسىن­عان دەرەككە قاراعاندا, نارىقتىق باعا­عا سايكەس مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ حابار­لاندىرۋىنداعى قوسپالاردىڭ سوماسى 2000 تەڭ­گەدەن اسپايدى. ياعني بۇل تاۋاردى ساتىپ الۋ جيىنتىعى 1 323 212 تەڭگەگە جوعارى باعا­لانعانىن اڭعارتادى.

ارينە, بۇل ءبىر قاراعاندا ۇساق-تۇيەك سەكىلدى كورىنەتىن شىعار. بىراق تيىننان تەڭگە قۇرالاتىنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ اس­تا­رىندا بيۋدجەت قاراجاتىن تالان-تا­راجعا سالۋ فاكتىسى جاتىر. وسىنى ەس­كەرگەن دەپارتامەنت مونيتورينگ جۇر­گى­زىپ, وسىنداي دەرەكتەردى جاريا ەتتى. مو­نيتورينگ ناتيجەسىندە ءساۋىر ايىندا تا­ۋار­لاردى ساتىپ الۋ بويىنشا ناقتى ۇنەم­دەۋ 2 662 712 تەڭگەنى قۇرادى. ال بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا 14 347 094 تەڭگە ۇنەمدەلىپ وتىر.

اتىراۋ وبلىسى