وزگە ءونىمدى «وگەي بالا» كورمەيىك
مىسالى, قازىر سىر وڭىرىندە كوكتەم كەش تۋىپ, كۇز ەرتە باستالاتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە دارياداعى سۋ دەڭگەيى دە جىلدان-جىلعا تومەندەپ كەلەدى. ال عالىمدار ءارتاراپتاندىرۋ اركىم ءوزى باستاپ كەتەتىن شارۋا ەمەس ەكەندىگىن ايتادى, بۇل باعىتتا ءوندىرىس پەن عىلىم ۇشتاسۋى كەرەك.
سىر بويىندا كەڭەس وداعى داۋىرىندە كۇرىشتەن باسقا دا داقىل تۇرلەرى ەگىلەتىن. كەيىنگى 30 جىلدىڭ بەدەرىندە بۇل ءداستۇر ۇمىتىلىپ, ەگىستىك ءوندىرىس تەك كۇرىشكە نەگىزدەلدى. قازىر وڭىردەگى ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي ماماندارى جىل سايىن ءتۇرلى داقىلداردىڭ سۇرىپتارىن شىعارىپ, ونىڭ ەگۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەپ, پايداسىن ديقاندار اراسىندا ناسيحاتتاپ كەلەدى.
– بىزدەگى بارلىق تەحنولوگيا تەك كۇرىشكە نەگىزدەلگەن. ال شارۋالار ءارتاراپتاندىرۋدىڭ الىپپەسىن باستاسىن دەسەك, مەملەكەت تاراپىنان شىعىنى از, پايداسى كوپ داقىل تۇرلەرىن وسىرۋگە ارنالعان تەحنيكالارعا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديانى 50 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ كەرەك, – دەيدى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقىتجان دۇيسەمبەكوۆ.
– سوندا قازىر ءارتاراپتاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن تۇسىنگەنمەن تەحنيكا الۋعا قارجىسى بولماي وتىرعان شارۋالاردىڭ ءۇمىتى ويانىپ, باستاما جالعاسادى.
ينستيتۋت ماماندارى قازىر مايبۇرشاق, جازدىق جانە كۇزدىك بيداي, ماقسارى, زىعىر, راپس, جۇگەرى, قانت قۇمايى سەكىلدى داقىلداردى ەگىپ جاتىر. وسىنىڭ اراسىندا افريكالىق داقىل سانالاتىن قانت قۇمايىنىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز. قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە تانىمال بۇل داقىلدىڭ ءدانىن مال ازىعىنا, 20 پايىزعا دەيىن قانت جينايتىن وزەگىن ءتۇرلى شىرىن شىعارۋعا, قالعانىن سۇرلەمگە پايدالانۋعا بولادى. قايتا وڭدەۋ ارقىلى باس-اياعى 50-گە جۋىق ءونىم بەرەتىن داقىلدىڭ قالدىعىنان وتىندىق بريكەت شىعارىلادى. تامىرى مەن ءتۇبىرىنىڭ ءوزى ءبىر گەكتارعا 18 تونناعا جۋىق ورگانيكالىق تىڭايتقىش «قالدىرادى».
داقىل تاماق ونەركاسىبى, جەمشوپ ءوندىرىسى جانە بيووتىن سالاسىندا پايدالانىلادى. كۇرىشكە بالاما رەتىندە دانىنەن ۇن, جارما, سىرا, سپيرت, قۇراما-جەم وندىرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ەۋروپا ەلدەرىندە داقىلدىڭ وزەگىنەن الىناتىن شىرىندار ازىق-ت ۇلىك جانە كونديتەر ونەركاسىبىندە ءجيى قولدانىلا باستاعان.
قازىر قانت قۇمايىن ەگۋدى الماتى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى باستاپ, مال-ازىقتىق قورەك نەمەسە سۇرلەم ەسەبىندە عانا پايدالانىپ كەلەدى. قىزىلوردالىق عالىمدار دا بىلتىر 5, بيىل 80 گەكتار جەرگە ەگىپ وتىر. ازىرشە ءونىمىن تەك مال ازىعىنا جاراتادى. ال ونىڭ پايداسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن اشۋ قاجەت.
– مۇنداي تاجىريبەنى اۋەلى مولداۆاندار باستاپ, 150 گەكتار جەرگە وسى داقىلدى ەگىپتى. ونى ەگۋگە, ورۋعا قاجەتتى تەحنيكا الىپ, توقتاپ تۇرعان شاراپ زاۋىتىن شىرىن وندىرىسىنە بەيىمدەپ, ءونىم شىعارا باستايدى. كەتكەن شىعىن 2-3 جىلدا وتەلىپ, ءتورتىنشى جىل پايداعا جۇمىس ىستەي باستاعان, – دەيدى عالىم.
جالپى قانت قۇمايى ەكولوگيالىق ءونىم سانالادى. ونى بەلارۋستاردىڭ تاجىريبەسى دالەلدەي تۇسەدى. ولار رادياتسيامەن لاستانعان اۋماققا جۇگەرى مەن قانت قۇمايىن قاتار ەگىپتى. كەيىن قورالارعا ءبولىنىپ قامالعان ساۋىن سيىرلارعا ەكى داقىلدى بولەك بەرەدى. جۇگەرى جەگەن سيىرلاردىڭ سۇتىندە رادياتسيا بەلگىسى بايقالعان, ال قانت قۇمايى بەرىلگەن قوراداعى سيىرلاردىڭ ءسۇتى تاپ-تازا بولىپ, تالداۋ ناتيجەسى بالالار تاعامى ءۇشىن پايدالانۋعا جارامدى دەگەن انىقتاما بەرگەن. جەردىڭ تۇزىن, ءتۇرلى «اۋرۋلارىن» بويىنا جيىپ الىپ, جويىپ جىبەرەتىن قانت قۇمايى قىزىلوردا ءوڭىرى ءۇشىن ناعىز كەرەكتى داقىل. تاعى ءبىر پايداسى, ءبىر گەكتار ورمان اعاشى 16-18 توننا كومىرقىشقىل گازىن بويعا سىڭىرسە, وسى كولەمدەگى قانت قۇمايىنىڭ «جۇتاتىنى» 55 توننا. ونىڭ سىرتىندا شاڭ ۇستايتىن دا قاسيەتى بار. تاعى ءبىر تيىمدىلىگى, ونىمدىلىگى جوعارى, نارىقتا باعاسى دا قىمبات. گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 7-8 توننادان تۇقىم جينالادى. ءار كيلوسى ورتا ەسەپپەن 600 تەڭگەدەن. ال ورتاشا 5 توننادان جينالاتىن كۇرىشتىڭ باعاسى 200 تەڭگەدەن ازەر اسادى. مىناداي دا سالىستىرۋ بار: شامامەن 320-340 مىڭ تەڭگە شىعىن جۇمسالاتىن كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 100-115 مىڭ تەڭگە, ال 120-150 مىڭ تەڭگە كەتەتىن قانت قۇمايىنان 328 مىڭ تەڭگە تازا پايدا تۇسەدى. سونداي-اق كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنا 30 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەتسە, وسىنداي كولەمگە ەگىلگەن قانت قۇمايىنىڭ «ىشەتىنى» 1500-2500 تەكشە مەتر شاماسىندا.
– ديقاندار اراسىندا وزگە داقىلعا «وگەي بالاداي» قارايتىن كوزقاراس قالىپتاسقان. مىسالى, شارۋالار كۇرىشتى تولىق ەگىپ بولماي, باسقاسىنا كىرىسپەيدى. ەككەن كۇننىڭ وزىندە «شىقسا شىعار, شىقپاسا قويار» دەگەن نيەتپەن ىستەيتىن سياقتى. تاجىريبەلى مەحانيزاتورلاردىڭ ءوزىن جاڭا تاسىلگە بەيىمدەۋ قيىن بولىپ تۇر. سوندىقتان دا ولاردى ىنتالاندىرۋ كەرەك. عالىمدار ءۇشىن بارلىق شارۋاشىلىقتى ارالاپ, ءارتاراپتاندىرۋدىڭ پايداسىن ءتۇسىندىرۋ اۋىر. ءبىز ايتىپ جۇرەتىن اگروپارك وسى ءۇشىن كەرەك. ارنايى اگروپارك قۇرىلىپ, فەرمەرلەردى وقىتقاندا عانا شارۋا العا باسادى, – دەيدى باقىتجان الىشەر ۇلى.
قازىر ەكستەنشن دەگەندى ءجيى ەستيتىن بولدىق. كوپ ماعىنا بەرەتىن تەرميننىڭ ءبىر تۇسىندىرمەسى – عىلىم تاراتۋ. دالىرەك ايتساق, عالىمداردىڭ فەرمەرلەردى جاڭالىققا بەيىمدەۋى. اۋىل شارۋاشىلىعىن عىلىممەن وسىلايشا ۇشتاستىرۋ ارقىلى قازىر ارگەنتينا, يزرايل, برازيليا سەكىلدى مەملەكەتتەر كوپ پايدا تاۋىپ جاتىر.
بۇل «كۇرىش كەرەك ەمەس» دەگەن ءسوز ەمەس
جىل وتكەن سايىن كۇرىش شارۋاشىلىعى پايداسىنان شىعىنى باسىم سالاعا اينالىپ كەلە جاتىر. سۋ جەتىسپەۋشىلىگى دە ديقاندار كوڭىلىندە سەنىمنەن گورى الاڭدى كوبەيتىپ-اق تۇر. وسىدان دا ەل اراسىندا «كۇرىشتەن باس تارتۋ كەرەك» دەگەن پىكىرلەر دە ەستىلىپ قالادى.
– سالانى بىلمەيتىن, سىرتتاي تون پىشەتىن «ساراپشىلاردىڭ» ويىمەن استە كەلىسۋگە بولمايدى, – دەيدى عالىم. – كۇرىش كەرەك! تەك وندىرىسكە عىلىم ارالاسۋى قاجەت. مىسالى, ءبىزدىڭ عالىمدار قازىر اۋىسپالى ەگىننىڭ 8 تاناپتىق جۇيەسىن جاساپ شىعاردى.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى سالا توقىراي باستاعاندا كۇرىش ەگىلگەن القاپتاردىڭ كوبى بوس قالعان. اينالاسى 2-3 جىلدىڭ ىشىندە سول تاناپتار شەڭگەل مەن جيدە باسىپ, سورى بەتىنە شىعىپ, جارامسىز جەرگە اينالدى دا قالدى. قازىر كۇرىشتەن باس تارتساق, سول كەپتى قايتا كيەيىن دەپ تۇرمىز. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, بۇل پروبلەمانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اۋىسپالى ەگىن جۇيەسى ساقتالۋى كەرەك. مىسالى, قازىر ايماقتاعى كۇرىش القاپتارىنىڭ كوبى كەپپەي, وراق كەش ءتۇسىپ جاتادى. وسىنىڭ سالدارىنان بىلتىر ەگىن وراعى قارا كۇزگە دەيىن سوزىلىپ كەتتى. بۇل شارۋالاردىڭ تاعى دا سول عىلىمدى كەرەك قىلماعانىنىڭ كەسىرى.
– بىزدە كۇرىش ەگەتىن القاپ سوقامەن 25 سانتيمەتردەي عانا تەرەڭدىكتە جىرتىلادى. ال ونىڭ استىندا نەشە جىلدان بەرى تاپتالىپ, بەتونعا اينالعان توپىراقاستى ۇلتانى جاتىر. جازدا دۇرىس سۋ سىڭبەي, كۇزدە كولكىلدەپ كەپپەي تۇراتىنى سول. جاڭاعى قاتتى بولىكتىڭ استىنداعى جەر استى سۋى ىستىقتا بۋلانىپ, توپىراق بەتىن اق سور باسادى. ول وسى جەرگە ەگىلگەن باسقا داقىلدى دا وسىرمەيدى, – دەيدى عالىم.
بۇدان قۇتىلۋدىڭ جولى – جەردىڭ تومەنگى قاباتىن تەرەڭدەتىپ ءتىلۋ. قازىر جالاعاش اۋدانىنداعى «ەر-ءالى» شارۋا قوجالىعى وسى ءتاسىلدى قولعا الدى. مۇنىڭ تيىمدىلىگى, سۋ جەرگە تەز ءسىڭىپ, جەراستى سۋىنىڭ تۇزىن سىرتقا شىعارمايدى. سورى كەتكەن جەردىڭ ءونىمى دە جاقسى بولادى. ەڭ باستىسى, كۇرىشتى قىركۇيەك ايىنا دەيىن ورىپ الىپ, كۇزدىك جۇمىستى ۋاقىتىندا بىتىرەسىز. ءارتاراپتاندىرۋ تالابى دا وسى.
سىردىڭ برەندىنە اينالعان ونىمگە قاتىستى سوزگە قايتا ورالايىق. كۇرىشتىڭ كەرەكتىگىنە داۋ جوق, تەك ونىڭ كولەمىن ازايتىپ, ەسەسىنە عىلىمي نەگىزدە ەگۋ ارقىلى ءتۇسىمىن كوبەيتۋ قاجەت.
– ءبىر ەگىستى ەگە بەرسەڭىز, ءتورت-بەس جىلدا جەردىڭ قۇنارلىلىعى جويىلادى. قازىر ءبىز القاپقا اگروحيميكاتتاردى توننالاپ توگىپ, كۇرىشتى زورلىقپەن ءوندىرىپ وتىرمىز. ال ونداعى نيتراتتار ءبىزدىڭ اعزامىزعا ءتۇسىپ, نيتريتكە اينالادى. ول اعزادا مەتابوليتكە ۇلاسادى. ونىڭ ار جاعى نە بولارىن ءوزىڭىز بىلە بەرىڭىز. قازىر ءجيى ايتىلاتىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىندە عىلىمنىڭ ايتقانىنا جۇگىنگەن ءجون, – دەيدى عالىم.
ءارتاراپتاندىرۋ دەگەنىمىزدىڭ نەگىزى جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ. قازىر ايماقتا جەردىڭ قۇنارلىلىعى 0,5-1 پايىز ارالىعىندا. ال بۇل 2 پايىزدان اسۋى كەرەك. وسىدان دا توپىراعىمىز تىڭايتقىشقا تاۋەلدى. وسى كۇنى ديقاندار كۇرىشتەن گەكتارىنا 55-60 تسەنتنەر ءونىم السا, تەلپەگىن اسپانعا اتىپ قۋانادى. ال ىرگەمىزدەگى رەسەيدىڭ كورسەتكىشى 70-80 تسەنتنەردىڭ ارالىعى. ولاردا ارنايى كوميتەت قۇرىلىپ, مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانعان. كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى سوڭعى ۇلگىدەگى جابدىقتارمەن جاساقتالعان. ءبىز دە بيدايدىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويعان ونىمگە وسىنداي جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ويتكەنى كۇرىشكە سۇرانىس جىل سايىن ارتپاسا, كەمىمەيدى. مىسالى, قازىر الەم بويىنشا جىلىنا 730 ملن توننا كۇرىش وندىرەدى, ال كەرەگى 781 ملن توننا. ءارتاراپتاندىرۋ – تيىمدىلىگى جوعارى داقىلداردى كوبەيتۋمەن قاتار, قولدا باردى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋ. ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا مەملەكەت مۇددەلىلىك تانىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن قولداۋ اياسى ارتۋى ءتيىس. سوندا عانا ورتاق باستامادان وڭ ناتيجە شىعادى.
قىزىلوردا وبلىسى
