سۇحبات • 05 ماۋسىم، 2020

ساكەن دىلداحمەت كيىكتى قورعاۋ، ارال، قورىقتار مەن ۇلتتىق پاركتەر تۋرالى

1223 رەت كورسەتىلدى

5 ماۋسىم - دۇنيەجۇزىلىك قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنى. جەردىڭ ءاربىر تۇرعىنى بەيجاي قالماۋى ءتيىس بۇل كۇنى ءارتۇرلى ەكولوگيالىق اكتسيالار مەن ءتۇرلى جارمەڭكەلەر ۇيىمداستىرىلادى. وسى ورايدا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەتپەن سۇحباتتاستىق. اڭگىمە بارىسىندا ەلىمىزدەگى سانى كوپ جابايى جانۋار كيىك تۋرالى، ارال ايماعىنداعى سەكسەۋىل وتىرعىزۋ پروتسەسى جانە كاسپي تەڭىزىندەگى يتبالىقتار تۋرالى ايتىلدى. سونداي-اق ساكەن دىلداحمەت الداعى جازدا قازاقستاندىقتار بارۋعا بولاتىن ەلىمىزدەگى ۇلتتىق پاركتەردىڭ ۇزدىك بەستىگىن ۇسىندى.

– اتالعان كوميتەت نەمەن اينالىسادى؟

– ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. كوميتەتتىڭ باستى ماقساتى – جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ ءوسىمىن مولايتۋ، ساقتاۋ جانە قورعاۋ، سونداي-اق ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا جان-جانۋارلاردى قورعاۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى. جالپى ايتار بولساق، قازاقستاننىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىنا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ۇيىمنىڭ ءبىرى. بۇل كوميتەتكە 53 ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمدار كىرەدى، بۇنىڭ ىشىندە ۇلتتىق پاركتەر مەن قورىقتار، رەزەرۆاتتار مەن وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيالار، بالىق ءوسىرۋ زاۋىتتارى، بۇدان بولەك سەلەكتسيالىق جانە ورمان ورنالاستىرۋ مەكەمەسى كىرەدى. وسىنداي وتە ۇلكەن ەلىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن مولايتۋمەن اينالىساتىن مەكەمە.

– جىل سايىن «كيىك» كەڭ اۋقىمدى تابيعات قورعاۋ اكتسياسى وتەدى. بيىلعى جىلعى ناتيجە قالاي؟ جالپى جىل سايىنعى ناتيجەلەرىن سالىستىرىپ وتسەڭىز...

– كيىك ەلىمىزدىڭ 10 وبلىسىنىڭ اۋماعىندا مەكەن ەتەدى. 2019 جىلعى ساناق بويىنشا كيىكتىڭ باسى – 334400 باستى قۇرايدى. بيىل ءساۋىر ايىندا ساناق وتكىزۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق كارانتينگە بايلانىستى كۇزگە اۋىستىردىق. قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنبەگەن، اڭشىلىق تۇرگە جاتاتىن، رەتتەلەتىن جانۋار. 2023 جىلعا دەيىن كيىكتى اتۋعا تىيىم سالىندى. سالىنۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنە توقتالىپ وتسەك. 2015 جىلى 200 مىڭعا جۋىق كيىك قىرىلىپ، سانى كۇرت ازايدى. كيىكتىڭ سانىن مولايتۋ ءۇشىن مەملەكەت وسىنداي موراتوري جاريالادى. ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى مەن 14 وبلىستىق اۋماقتىڭ ينسپەكتسياسى جانە «وحوتزووپروم» مەكەمەسى كيىكتى جانە قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانۋارلاردى قورعاۋمەن اينالىسادى. بيىل 15 ءساۋىر مەن 15 مامىر ارالىعىندا ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى بىرلەسىپ، «كيىك» اتتى كەڭ اۋقىمدى تابيعات قورعاۋ اكتسياسىن باستادى. بۇل اكتسياعا ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى تاراپىنان 200 ينسپەكتور، 64 جوعارعى جىلدامدىقتا جۇرەتىن اۆتوكولىك، 6 بلوك-پوست، سونىمەن قاتار 16 بىرلىك كۋنگ، 5 بىرلىك موتوتسيكل جانە بيىل قورعاۋ جۇمىستارىنا پيلوتسىز ۇشاتىن اپپاراتتاردى قولدانىپ جاتىرمىز. نەگىزگى ماقسات – بۇل اكتسيا كەزىندە كيىك مۇيىزىنە دەگەن سۇرانىستى تىيۋ. قازىرگى تاڭدا كيىك ءمۇيىزىنىڭ كونتراباندالىق جولمەن شەتەل اسىپ جاتقانى ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. بۇل ىسپەن اينالىساتىن ۇيىمداسقان توپتار بار، اۋىل-ايماقتا كيىكتى اتىپ، ءمۇيىزىن جينايتىندار بار. ءتىپتى، قابىرعالارعا ارنايى حابارلاما ءىلىپ، ءارتۇرلى ساتۋ سايتتارىندا «كيىكتىڭ ءمۇيىزىن ساتىپ الامىز» دەگەن حابارلامالار جاريالانادى. وسىنداي تىزبەكتەلگەن تىرلىكپەن اينالىساتىن ازاماتتاردى انىقتاۋ ماقساتىندا وسى اكتسيا باستالعان بولاتىن. ىشكى ىستەر ورگاندارى ءوز قۇزىرەتى شەبىندە جۇمىستارىن اتقارادى. شىعىس مەديتسيناسىندا كەڭىنەن قولدانىلعاندىقتان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى، ونىڭ ىشىندەگى شەكارا قىزمەتى قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان كونتراباندالىق جولمەن شەكارادان شىعۋ فاكتىلەرىن انىقتايدى. اكتسيا باستالعالى بەرى 6 كيىكتى زاڭسىز ساتۋدىڭ براكونەرلىك فاكتىسى تىركەلدى، 27 تۋشاسى جانە 697 ءمۇيىزى تاركىلەندى. قاراپ وتىرساق، اكتسيا بارىسىندا وسىنداي كەڭ كولەمدى تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتار انىقتالۋدا. كەشە عانا باتىس قازاقستان وبلىسىندا 200-دەن اسا كيىكتىڭ ءمۇيىزىن زاڭسىز ساتقان ازاماتتار ۇستالدى.

654

كيىكتىڭ ءمۇيىزى تەك قانا تەكەسىندە بولادى. ەگەر تەكەلەرى كوپ كولەمدە اتىلاتىن بولسا، وندا كيىكتەردىڭ سانى وسپەيدى. بۇل تىكەلەي كيىكتەردىڭ گەنوفوندىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان دا جالپى ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى جىل بويى كيىكتى قورعاۋمەن اينالىسادى. «وحوتزووپروم» مەكەمەسى كيىكتەر تولدەگەن ۋاقىتتا قورعاۋ جۇمىستارىن بارىنشا كۇشەيتەدى. نەگە دەسەڭىز، كيىكتىڭ انالىقتارى بولەك-بولەك جينالىپ، وزدەرى تولدەيدى. ال ولاردان 4-5 شاقىرىم الشاقتىقتا اتالىقتارى شىعىپ كەتەدى. وزدەرى جىرتقىش اڭدار مەن قۇستاردان قورعاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. سول كەزدە توپپەن جينالعان تەكەلەرگە براكونەرلەردىڭ كوزى تۇسەدى. سول ۋاقىتتا كيىكتەردى باقىلايتىن ءموبيلدى توپ قۇرىلادى، ينسپەكتورلار كۇندىز-ءتۇنى قورعاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. بۇدان بولەك، قىس مەزگىلىندە كيىكتەردىڭ ويناق مەرزىمى باستالادى. سول كەزدە كيىكتىڭ تەكەلەرى ۇرپاق جالعاستىرۋ پروتسەسىنە قاتىسقاندىقتان بويىنداعى كۇش-قۋاتى كەتىپ، السىرەيدى. سول ساتتە براكونەرلەر دە وزدەرىنىڭ جىمىسقى ويلارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ىسكە كىرىسەدى. تەكەنىڭ ارتىنان قۋدىڭ قاجەتى جوق، السىزدەنىپ جاتقاندا مۇيىزدەرىن كەسەدى.

654

كيىكتىڭ ەرەكشەلىگى – ءمۇيىزى تىكەلەي باس سۇيەگىمەن بايلانىسقان. مىسالى، مارالدىڭ ءمۇيىزىن كەسىپ تاستاساڭ قايتا ءوسىپ شىعادى. ال كيىكتەر وتە سەزىمتال اڭ بولعاندىقتان، قانسىراپ ولەدى.

 

2015 جىلى كيىكتىڭ قىرىلۋ سەبەبى

– 2015 جىلى كيىكتەر جاپپاي قىرىلعان كەزدە حالىق ىشىندە الىپ-قاشپا اڭگىمە ءوربىدى. قىرىلۋ سەبەبىن – گەپتيل دەپ كەلتىردى. ۇكىمەت تەك قازاقستاندىق ۆەتەريناريا جانە عىلىم ماماندارىن عانا ەمەس، رەسەي، فرانكفۋرت، ۇلىبريتانيا ماماندارىن شاقىرتىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سىنامالاردىڭ ناتيجەسى بويىنشا كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اسەر ەتكەن بۇل پاستەرەللەز دەگەن اۋرۋ بولدى. 2015-2016 جىلدارى ۇلىبريتانيانىڭ ۆەتەرينارلىق ينستيتۋتى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن كەزدە قازاقستانداعى كيىكتەردىڭ قىرىلۋىنا سەبەپ پاستەرەللەز ەكەنىن دايەكتەپ ءوتتى. كيىكتەر قىرىلعان كەزدە گەرمانيادان ارنايى ءتۇسىرىلىم توبى كەلدى. دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ، وسكاردان جۇلدەلى بولدى. وسىلايشا قازاق دالاسىندا بولعان ەكولوگيالىق پروبلەمانى بۇكىل الەم نازارىنا ۇسىندى.

2015-تەن بەرى جىل سايىن كيىكتىڭ تولدەۋ ماۋسىمى كەزىندە ۆەتەرينار ماماندارى ءتۇرلى اۋرۋ وشاقتارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ارينە، بۇگىنگى كۇنى قازاقستانداعى بارلىق اۋرۋ وشاقتارىن باقىلاۋ ءۇشىن وتە ۇلكەن قاراجات كەرەك.

الەم بويىنشا كيىك پوپۋلياتسياسىنىڭ 95%-ى قازاقستاندا مەكەن ەتەدى

الەمدە كيىكتەردىڭ 5 پوپۋلياتسياسى عانا بار. ءبىر پوپۋلياتسياسى رەسەيدىڭ كالمىكيا ەلىندە، سانى 4-5 مىڭنان اسپايدى. 2020 جىلى كيىك رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلدى. ەكىنشى پوپۋلياتسياسى – موڭعوليادا، ونىڭ دا سانى سول شامالاس. ال قالعان 3 پوپۋلياتسيا ورال، بەتپاقدالا، ۇستىرتتە مەكەن ەتەدى. بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك جابايى جانۋارلار قورى سوڭعى 30 جىلدا بۇكىل الەمنىڭ جابايى جانۋارلارىنىڭ قانشالىقتى جويىلعانى جونىندە تالداۋ جۇرگىزدى. 60 پايىزعا جۋىق جابايى جانۋارلار جويىلىپ كەتكەن. ەڭ باستى سەبەپ – انتروپوگەندىك فاكتور.

باتىس قازاقستان وبلىسىندا ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى وسكەنى جاقسى بايقالادى. ولاردى ساقتاۋ ماقساتىندا بوكەي وردا رەزەرۆاتىن قۇرۋ ءۇشىن ۇسىنىستارىمىزدى بەرىپ جاتىرمىز. رەزەرۆات قۇرىلسا تەرريتورياسىندا كيىكتەر مەكەن ەتەدى، قورعاۋ جۇمىسىنا قوسىمشا ينسپەكتورلار قوسىلادى. باستى ماقساتىمىز – كيىكتەردىڭ سانىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە دەيىن كوبەيتىپ الۋىمىز كەرەك. 2015-تەگى جۇت قايتالانباۋى كەرەك. كيىك ءوزى تەز كوبەيەتىن جانۋار، مىسالى كوكتەمدە تۋىلعان انالىق ءتول قىستا پروتسەسكە قاتىسىپ، كوكتەمدە ءتولىن بەرەدى. ال تەكەلەرى تەك ەكى جىلدان كەيىن عانا ۇرپاق بەرۋگە جارامدى بولادى.

– ارال ايماعىنداعى لاندشافتتىڭ شولەيتتەنۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقانى بەلگىلى. وسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي امال جاساپ جاتىرسىزدار؟

– ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى 2007 جىلدان بەرى ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان تابانىنا قىزىلوردا وبلىسىنداعى جەرگىلىكتى ورمان شارۋاشىلىقتارىمەن بىرگە ورمان وتىرعىزۋدا. ەگەر قىزىلوردا وبلىسىنا بارساڭىز، اۋىلداردىڭ قۇم استىنا كەتىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. ونى توقتاتۋدىڭ ءبىر عانا جولى – سەكسەۋىل ەگۋ. ءبىر سەكسەۋىلدىڭ اعاشى، ءتۇپ-تامىرى 4 تونناعا جۋىق قۇمدى ۇستايدى. جىل سايىن ارال تەڭىزىنىڭ تابانىنان 100 ملن تونناعا جۋىق تۇز، قۇم اتموسفەراعا كوتەرىلەدى ەكەن. عالىمداردىڭ وزدەرى ارال قۇمىنىڭ انتاركتيداعا جەتكەنىن انىقتاعان. قۇم كوشۋىن توقتاتاتىن ءبىر عانا جول – سەكسەۋىل ەگۋ. 2017 جىلى قازاقستان كورەي رەسپۋبليكاسىمەن ورتاق جوبا باستادى. بۇل جوباعا كورەي ورمان قىزمەتىنىڭ ماماندارى قاتىستى. جوبا ماقساتى – ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان تابانىنا فيتوورمان ميلەراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. ياعني، سەكسەۋىل وتىرعىزۋ. كورەيا مەملەكەتى قازاقستانعا 1 ملن دوللاردان اسا ينۆەستيتسيا قۇيدى. 2018-2020 جىلدارى ورتاق جوبا اياسىندا 13 مىڭ 300 گا ايماقتا سەكسەۋىل وتىرعىزدىق. 5 ملن-عا جۋىق سەكسەۋىل كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. بۇل وتىرعىزۋ جۇمىستارى قىس تۇسەر الدىندا جانە كوكتەمدە بولدى. ارال تەڭىزىن اۋماعىندا ەشقانداي سۋ جوق. تابيعي جولمەن ورمان وتىرعىزىلدى. 2007-2020 جىلدارى ارالىعىندا جالپى ارال تەڭىزىنىڭ تۇبىنە 91 مىڭ گا اۋداندا سەكسەۋىل كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. 2007-2008 جىلدارى وتىرعىزىلعان كوشەتتەر بۇگىندە نۋ ورمانعا اينالعان.

قازاقستان سەكسەۋىلدى برەندكە اينالدىرۋى كەرەك

–ەلىمىزدىڭ بۇكىل تەرريتورياسىنىڭ 4،7 پايىزىن ورمان قورى قۇرايدى. سول ورمان قورىنىڭ 50 پايىزى – سەكسەۋىلدەر. قازاقستاندا سەكسەۋىلدىڭ ءۇش ءتۇرى بار: قارا، اق، زايساندىق. قارا سەكسەۋىل 80 پايىزدان اسا اۋماقتا كەڭ تارالعان. جىل سايىن 9 مىڭ گەكتار اۋداندا سەكسەۋىل كوشەتتەرى وتىرعىزىلادى، 20 مىڭ گا اۋداندا سەكسەۋىل داندەرى سەبىلەدى.

654654

2014 جىلى قازالى اۋدانىندا سەكسەۋىل پيتومنيگىن اشقان بولاتىنبىز. وسى سەكسەۋىل پيتومنيگى جىل سايىن 5 مىڭعا جۋىق سەكسەۋىل كوشەتتەرىن دايىندايدى. سول جەردەگى كوشەتتەر ارال تەڭىزىنىڭ تۇبىنە وتىرعىزىلادى. ورتالىق ازيادا سەكسەۋىل ورمانىنىڭ ەڭ كوپ كولەمى قازاقستان جەرىندە. براكونەرلىك ءار سالادا بار. 2017 جىلى سەكسەۋىلدىڭ ساتىلۋىنا تىيىم سالىندى. 2023 جىلعا دەيىن كەسۋگە موراتوري سالىنعان. مەيرامحانالاردا كاۋاپ جاساۋ ءۇشىن قولدانىلسا، اۋىلدى ايماقتاردا وتىن كوزى رەتىندە قولدانىلادى. رەسەيگە بارساڭىز - اققايىڭدارىمەن، جاپونيا ەلى ساكۋراسىمەن ماقتانادى. بۇكىل ورتالىق ازيادا ەڭ كوپ تاراعان بۇل قازاقستانداعى سەكسەۋىل، ەلىمىزدىڭ برەندىنە اينالۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ونىڭ ماڭىزدىلىعىن، ءبىر سەكسەۋىلدىڭ قاسيەتى قانداي ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك.

– قازاقستانداعى قورىقتار مەن ۇلتتىق تابيعي پاركتەردەگى جاعداي تۋرالى نە ايتاسىز؟ ينفراقۇرىلىمى قالاي دامىپ جاتىر؟

– ۇلتتىق پاركتەر، قورىقتار، رەزەرۆاتتاردىڭ بارلىعى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماقتار دەپ اتالادى. وتە ۇلكەن جۇيە. قازاقستاننىڭ بۇكىل تەرريتورياسىنىڭ 9 پايىزىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار الىپ جاتىر. بۇل ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار – قازاقستاننىڭ جابايى تابيعاتىن، وسىمدىك جانە جانۋار الەمىن ساقتاۋدا. ەلىمىزدە 13 ۇلتتىق پارك، 10 قورىق بار، 5 رەزەرۆاتىمىز جانە 50-گە جۋىق قورىقشامىز بار. وسى اۋماقتاردا قازاقستاننىڭ جان-جانۋارلارى مەكەن ەتەدى.
ەكوتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا بۇگىنگى كۇنى بىزدە قورىقتار مەن ۇلتتىق پاركتەردە تۋريستىك مارشرۋتتار جاسالۋدا. سوڭعى 5-7 جىلدا ۆيزيت ورتالىقتارى اشىلدى. كەز كەلگەن ۇلتتىق پارككە كىرمەس بۇرىن، ونى تانىپ-ءبىلۋ ۆيزيت ورتالىقتان باستالادى. ينتەراكتيۆتى، ۆيزۋالدى تۇردە تانىسقان سوڭ ارنايى بەلگىلەنگەن تۋريستىك مارشرۋتتار بويىنشا كەلۋشىلەر وزدەرى ارالاپ كورەدى. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى زاڭىنا سايكەس ۇلتتىق پاركتەردە قىسقا مەرزىمدى تۋريستىك رەكرەاتسيالىق  جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قىسقا مەرزىمدە – 5 جىلعا، ۇزاق مەرزىمدە  49 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلەدى. سول جەرلەرگە تۋريستىك وبەكتىلەر سوعىلادى. جالپى ينفراقۇرىلىمدىق دامۋى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. باستى ماقسات – بۇل ۇلتتىق پاركتەر مەن قورىقتاردا مەيرامحانا، قوناق ءۇي سالۋ ەمەس، كەز كەلگەن ازامات پارككە كەلگەن كەزدە جابايى تابيعاتپەن بايلانىستا بولۋى كەرەك. جابايى تابيعاتتىڭ اسەم لاندشافتارىن كورىپ، جابايى جانۋارلاردى باقىلاپ، ەرەكشە ەكولوگيالىق بايلانىسقا ءتۇسۋى كەرەك. باتىس ەلدەرىندە ۇلتتىق پارككە كەلگەندە تابيعاتپەن جەكە بايلانىستا بولىپ، پالسافالىق ويلارعا ەرىك بەرەدى. وسىنى دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق پاركتىڭ تەرريتورياسى كاۋاپ جاساپ، ويىن-ساۋىق قۇراتىن جەر ەمەس. ۇلتتىق پاركتەردىڭ فيلوسوفياسىن حالىققا جەتكىزۋىمىز كەرەك. ودان بولەك مۇنى بيزنەس وكىلدەرى ءتۇسىنۋى كەرەك. حالىقارالىق ستاندارتقا ساي بولۋ ءۇشىن دامىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. دەگەنمەن، ينفراقۇرىلىمدى دامىتامىز دەپ جابايى تابيعاتتى قۇرتىپ الماۋىمىز كەرەك.

 جالپى بىزدە 13 ۇلتتىق پارك بار. 10 قورىعىمىز بار. كەز كەلگەن ازامات بارىپ، تاماشالاي الادى.

– وتكەن جىلى ينسپەكتور ەرلان نۇرعاليەۆ ءولىمى ەلدەگى براكونەرلەرمەن كۇرەستىڭ وسال تۇسىن كورسەتىپ بەرگەندەي. قورشاعان ورتانى قورعايمىن دەپ ءجۇرىپ قازا تاپقان ينسپەكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كىم جاۋاپتى؟

2019 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەرىنە وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. بىرىنشىدەن، براكونەرلىك ءۇشىن جازا قاتاڭداتىلدى. ياعني، 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. ەكىنشىدەن، ينسپەكتورلاردى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى. ينسپەكتورلار براكونەرلەردى ۇستاپ، ولاردى جەتكىزۋگە قۇقىق الدى. بۇرىن براكونەرلەردى ۇستاعان كەزدە تابيعاتتى قورعاۋ ينسپەكتورلارى مىندەتتى تۇردە ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن كۇتۋى ءتيىس ەدى. سونداي-اق قارۋ قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى. ينسپەكتوردىڭ ومىرىنە براكونەر قاۋىپ توندىرەتىن بولسا نەمەسە شابۋىل جاساپ، دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلتىرەتىن بولسا، سونىڭ قاۋىپ دەڭگەيىنىڭ كاتەگورياسى ەنگىزىلدى. بۇدان بولەك قىلمىستىق كودەكستىڭ 339-337 باپتارى كەڭەيتىلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن براكونەر ۇستاعان كەزدە سوت شەشىمى بويىنشا ولار شارتتى تۇردە عانا جازالاناتىن ەدى. 2017 جىلى كيىك ۇستاعان براكونەرلەرگە سوتتىڭ شەشىمىمەن ايىپپۇل سالىنادى. مىسالى، 10 ملن دەپ الاتىن بولساق ول بۇل سومانى ءبىر كۇندە تولەپ تاستاپ، كەلەسى كۇنى براكونەرلىكپەن اينالىسادى.

654654

بۇدان بولەك ينسپەكتورلاردىڭ تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلۋى، جەكە قورعاۋ قۇرالدارى مەن اۆتوكولىكتەردىڭ جوعارى جىلدامدىقتا بولۋىنا بايلانىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.

كوميتەتكە تيەسىلى «وحوتزووپروم» مەكەمەسىندە 200-گە جۋىق ينسپەكتور 10 وبلىستىڭ اۋماعىندا 123 ملن گا جەردەگى كيىكتى جانە باسقا دا قىزىل كىتاپقا ەنگەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردى قورعاۋمەن اينالىسادى. وسى ينسپەكتورلار بىلتىر ارنايى وق وتپەيتىن كەۋدەشەمەن قامتاماسىز ەتىلدى.

قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تابيعاتىن، اڭىن، قۇسىن، ورمانىن 700-گە جۋىق ينسپەكتور قورعايدى. وتە ۇلكەن اۋماقتا وسىنشا ادام عانا جۇمىس ىستەيدى. ءبىر ينسپەكتورعا 100-150 مىڭ گا القاپ بەرىلۋى مۇمكىن. ءاربىر ينسپەكتور وزىنە قانداي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتىلعانىن بىلەدى. سايكەسىنشە، ول جۇمىسىن بارىنشا تياناقتى ورىنداۋعا جانە ءوزىن قورعاۋعا مىندەتتى.

– قىزىل كىتاپتىڭ تىزىمىنە جاڭادان ەنىپ جاتقان جان-جانۋارلار بار ما؟

– قىزىل كىتاپ دەگەنىمىز جويىلىپ بارا جاتقان جانۋاردىڭ پاسپورتى دەسەك بولادى. قىزىل كىتاپقا جانۋارلاردى ەنگىزۋ ءۇشىن نەمەسە شىعارۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 3-4 جىل عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ارنايى مەكەمەلەر مەن ينستيتۋتتار جابايى اڭنىڭ نەمەسە وسىمدىكتىڭ مەكەن ەتەتىن ورتاسىندا جىل سايىن باقىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، شەشىم قابىلدايدى. مىسالى، 2017 جىلى كۋتۋم دەگەن بالىقتى قىزىل كىتاپتان شىعارۋعا بالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ماماندارىنا ۇسىنىس ءبىلدىرىلدى. ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا جولبارىستى، پرجەۆالسكي جىلقىسىن، قابىلاندى ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرىلىپ جاتىر. ەندى ارنايى زاڭعا سايكەس زوولوگيالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتىپ، ولار شەشىمىن بەرگەن كەزدە ۇسىنىستار قابىلدانۋى مۇمكىن.

– اقتاۋ قالاسىندا كاسپي يتبالىعىن زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعى اشىلعانىن حابارلاعان ەدىڭىزدەر. سول ورتالىقتىڭ جۇمىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– ورتالىق 2019 جىلدىڭ تامىزىندا اشىلدى.  ورتالىقتى اشۋعا ات سالىسقان «سابي» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ  نەگىزىن قالاۋشى فيلانتروپتار - اسەل تاسماعامبەتوۆا مەن كەڭەس راكيشەۆ جانە ورتالىق ازيا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى بولدى. باستى ماقساتى – كاسپي تەڭىزىنىڭ اۋماعىندا كوپ كەزدەسەتىن اۋرۋ-سىرقاۋى بار يتبالىقتاردى ەمدەپ، تابيعي ورتاسىنا قايتا جىبەرۋ. بيىل دا تولدەردى سول جەردە بەيىمدەۋ شارالارى جاسالعان بولاتىن.  كاسپي يتبالىعى براكونەرلىك بالىق اۋلارىنا ءتۇسىپ جاتادى. ودان كەيىنگى ماسەلە كاسپي تەڭىزىندە وتە ۇلكەن كەمەلەر جۇرەدى. سونىڭ استىندا قالىپ قويعان يتبالىقتار ءتۇرلى جاراقات الىپ، جاعاعا ءولى يتبالىقتار شىعىپ جاتادى.

654564

نەگىزى كاسپي يتبالىعى قازاقستاندا مەكەن ەتەتىن جالعىز تەڭىز سۇتقورەكتىسى. ءوزى – ەندەميك، الەمدە مۇنداي ءتۇرى جوق. وسى كاسپي تەڭىزى اۋماعىنداعى بەس مەملەكەتتىڭ اۋماعىنا بارىپ تۇرادى. ەڭ كوپ باراتىن جانە تولدەيتىن جەرى – قازاقستان. 4 ەلدە كاسپي يتبالىعى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن. ءبىر اي بۇرىن رەسەيدە ەنگىزىلدى. 2019 جىلى قازاقستان مەن رەسەي مەملەكەتىنىڭ عىلىمي ينستيتۋتتارى 5 جىلدىق باعدارلاماعا قول قويدى. باستى ماقسات – سولتۇستىك كاسپي اكۆوتورياسىنداعى يتبالىقتىڭ پوپۋلياتسياسىن زەرتتەۋ.  قازىرگى تاڭدا ەكولوگيالىق مەكەمەلەر مەن كاسپي تەڭىزى تاراپىنان ۇسىنىس ەنگىزىلدى. كاسپي تەڭىزىندە يتبالىققا ارناپ رەزەرۆات نەمەسە قورىق اشۋ ۇسىنىلدى. وتە قاجەتتى دۇنيە. يتبالىقتاردىڭ ولىمىنە ۇلكەن كەمەلەر اسەر ەتەدى. قىسقى مەزگىلدە يتبالىقتار مۇزعا تولدەيدى. ولار جۇزە المايدى. سول مەزەتتە كەمەلەر مىجىپ كەتەدى دە، كوكتەمدە جاعاعا قالقىپ شىعادى. سونداي-اق كاسپيدىڭ ەكوجۇيەسى السىرەگەنىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. مۇنايدىڭ يگەرىلۋى، توگىلىپ جاتقان قالدىقتار سۋداعى بالىق رەسۋرستارىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.

– قازاقستاندىقتاردىڭ قورشاعان ورتاعا دەگەن مادەنيەتىن قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى؟

قاراپايىم دۇنيەدەن باستاۋ كەرەك. تەمەكى شەكسەڭ تاستاما، ساعىز شايناساڭ تۇكىرمە، ءاربىر ادام وسىنداي قاراپايىم قادامداردان باستاۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. دالانى ءۇي دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سەنىڭ اۋا جۇتۋىڭا، ءومىر سۇرۋىڭە تابيعات اسەرىن تيگىزىپ جاتىر ەمەس پە؟ سۋ جانە ءبىزدى قورشاعان ورتا تازا بولماعان جاعدايدا ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىعۋىمىز مۇمكىن. بۇل تابيعي ورتانىڭ ماڭىزدى شەشۋشى فاكتورى. ەڭ باستى اكتسەنتتى جاس بۇلدىرشىندەرگە قويامىز. اۋىلدىق مەكتەپتەردە «كيىكتىڭ دوستارى» سياقتى  ارنايى كلۋبتارىمىز بار. جىل سايىن ۇلتتىق پاركتەر مەن قورىقتار شەرۋى وتەدى. بيىل وقۋشىلار ءۇشىن ونلاين ۇيىمداستىردىق. نەگىزى حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن تۇرمىسى قانشالىقتى جوعارى بولسا ەكومادەنيەت تە سونشالىقتى قالىپتاسادى دەپ ويلايمىن. تابيعاتتى ءۇي دەپ تۇسىنگەن ءاربىر ادام ونى قورعاۋ مەن ساقتاۋعا زور ۇلەسىن قوسادى.

– شەتەلمەن سالىستىرعاندا، ول جاقتا جانۋارلاردى قورعاۋ ماسەلەسىنە مەملەكەت جانە قاراپايىم ادامدار تاراپىنان كوپ ءمان بەرىلەدى. ءتىپتى ەرىكتى توپتار دا كوپ. بىزدەگى جاعداي قانداي؟ قالاي وزگەرىپ كەلەدى؟

– قازاقستاندىقتاردىڭ ەكوبەلسەندىلىگىن ءوسىپ كەلەدى دەپ ايتساق بولادى. ونىڭ ءبىر مىسالى – الماتىنىڭ تۇرعىندارى كوك تۇتىنمەن كۇرەسىپ، ءارتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرادى. ءبىر قىزدىڭ «اۋا» دەگەن ارنايى موبيلدىك قوسىمشا ويلاپ تاپقانىن بىلەمىن. اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىن كورسەتىپ تۇرادى. ەلىمىزدە قوعام بەلسەندىلەرى نەعۇرلىم كوپ بولسا سوعۇرلىم مەملەكەتتىك ينسترۋمەنتتەردىڭ ىسكە اسۋى ءتيىمدى بولادى. وسىلايشا قازاقتان شىققان گرەتا تۋنبەرگتەر دە پايدا بولادى.

سونداي-اق ەلوردادا «كلۋب دوبرياكوۆ» دەگەن بار. سوڭعى ۋاقىتتا يت اتقىشتار كوبەيىپ كەتتى عوي. كەشە عانا اتىراۋدا سونداي قاتىگەزدىك جاساپ جۇرگەندەر ۇستالدى. سونى «Help me اتىراۋ» دەگەن ۇيىم كوتەرىپ جاتىر.

دامىعان ەلدەردە ولارعا الەمنىڭ ەكولوگياسى ورتاق. دامىعان ەلدەردىڭ فيلانتروپتىق-مەتسەناتتىق ويلارى كەڭ دامىعان. قانشاما ميلياردەرلەرىمىز بار. ەكولوگياعا ءمان بەرمەيدى. ەۋروپا، اقش، اراب ەلدەرىندەگى فيلانتروپتاردان ۇلگى الساق بولادى. قانداي مىقتى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ جاتىر. جىل سايىن ەكولوگيا مينيسترلىگى شارالار ۇيىمداستىرىپ تۇرادى. مىسالى، ء«بىز بىرگەمىز» جانە  «تازا سۋ ايدىندارى» دەگەن اكتسياعا 90 پايىزعا جۋىق ەكوبەلسەندىلەر قاتىستى.

 – وسى سالادا جۇرگەنىڭىزگە از ۋاقىت بولعان جوق، تابيعاتتىڭ كەرەمەت جاراتىلىستارىنان نە ۇيرەندىڭىز، قانداي دا ءبىر دۇنيەلەرگە باسقاشا قاراي باستاعان كەزىڭىز بولدى ما؟

قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولدىم. ارينە، شەتەل ارالاماساق تا، ءوز ولكەمىزدىڭ بۇكىل تابيعاتىنا كۋا بولۋ – ۇلكەن باق. جەر انانىڭ عاجايىپتارىن كورۋ ادامنىڭ ساناسىنىڭ وسۋىنە، وزگەرۋىنە اسەر ەتپەي قويمايدى. اسىرەسە، بۇل ىشتەگى ادامي سەزىمنەن بولەك، ەل مەن جەرگە، تابيعاتقا دەگەن ماحابباتتى وياتادى. قورشاعان ورتانى قورعاپ جۇرگەن سەگىز ۇرپاققا دەيىن بالىقشى نەمەسە ورمانشى اۋلەتتەر بار. سولارعا قاراپ سۇيسىنەسىڭ.

– جالپى ەكولوگيا سالاسى ماماندارىنا سۇرانىس قانداي؟

قازىر بيولوگ، زوولوگ، ورنيتولوگ، يحتيولوگ، گەربيتولوگ ماماندارى تاپشى. ەكىنشىدەن، جالاقىنىڭ از بولعاندىعىنان جاس ماماندار بارمايدى. بيولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ماماندار باسقا سالاعا كەتىپ جاتادى. جىل 12 اي بويى ورمان قورعايتىن ورمانشىلار ايىنا 40 مىڭ الادى. بۇل ماسەلەگە قۇزىرلى مەكەمە وكىلدەرى نازار اۋدارىپ، وڭ شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

 ساكەن دىلداحمەت ۇسىنعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاركتەرىنىڭ ۇزدىك بەستىگى:

  • قاتون-قاراعاي. تابيعاتى وتە كەرەمەت، اۋە، پويىز، كولىكپەن جەتۋگە بولادى. قازاقستاننىڭ مىقتى شۆەيتسارياسى دەپ تە اتاۋعا بولادى.
  • ءۇستىرت قورىعى. جەر اۋماعىمەن دە، پەيزاجدىق كورىنىسىمەن دە ەرەكشە. ءۇستىرت پلاتوسىن كورۋ عارىشقا تۇسكەندەي وتە ءبىر عاجاپ سەزىمگە بولەيدى.
  • اقسۋ-جاباعىلى. اقسۋ شاتقالى، تاۋلارى تاماشا.
  • التىن-ەمەل. ەرەكشەلىگى – ايعايقۇمى بار. بۇدان بولەك كەز كەلگەن تۋريست شىققان كەزدە كوز الدىنان قاراقۇيرىق، قۇلان جۇگىرىپ ءوتۋى مۇمكىن. جابايى تابيعاتتى تاماشالاي الادى. ساق قورعاندارى سياقتى تاريحي-مادەني باقتاردى كورە الادى.
  • كولساي كولدەرى. تاۋلار مەن وزەن-كولدەردىڭ ۇيلەسىمى كەرەمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن اقمارال اعزامقىزى

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار