سۇحبات • 05 ماۋسىم، 2020

تولەن ابدىك: اقيقاتتان بيىك اقساقال جوق

867 رەت كورسەتىلدى

قوعامنىڭ دەرتى قالىڭ بۇقارادان بۇرىن ەڭ اۋەلى جازۋشىنىڭ جۇرەگىنە باتادى. سول كۇي شىعارمالارىندا سىر بولىپ توگىلەدى. سەبەبى بۇل كىسىلەر پاراسات مايدانىن ءاۋ باستان-اق تاڭداپ العان. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، جازۋشى تولەن ابدىكپەن وربىگەن اڭگىمەمىز وسى ويىمىزعا دالەل.

– تاۋەلسىز قازاق قوعامىندا جۇرەر پارا­سات مايدانىنىڭ باستى ميس-سياسى سىز­دىڭشە نە بولۋ كەرەك؟ قازاق نەگە ءزارۋ؟

– كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ تۇسىنىگى بويىن­شا ارەكەت جاسايدى. ياعني ادامنىڭ ىستە­گەن ءىسى ونىڭ دۇنيەتانىمىمەن، سا­نا­­­سى­­مەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىنگى قازاق­تىڭ دا ۇلكەن پروبلەماسى ونىڭ سانا­سىندا جاتىر دەپ ويلايمىن. كە­شەگى كەڭەس وكىمەتى مەيلىنشە يدەو­لو­گيا­­لان­عان مەملەكەت ەدى عوي. حالىق­تىڭ سانا­سىن ۋلادى، جالعان ۇعىم، سەنىم­دەر­دى قا­لىپتاستىردى. تاۋەلسىزدىك ال­عا­نى­مىزعا 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، سول سانادان ءالى ارىلىپ بولا الماي جاتىرمىز. زيالى قاۋىمنىڭ ىشىندە كوزى اشىق دەگەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا دا ءالى سول كەڭەس زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەندەي وي ويلاپ، پىكىر تارا­تىپ جۇرگەندەر بارشىلىق. ءتىپتى تاۋەل­سىزدىكتى ءالى مويىنداعىسى كەل­مەي جۇرگەندەر دە بار. ولاردىڭ كوبى كەزىن­دە كەڭەستىك نومەنكلاتۋرادا بولىپ، ج­و­عارى قىزمەتتەردە ىستەپ، زاماننىڭ قى­زى­عىن مولىنان كورگەندەر نەمەسە سو­لار­دىڭ ۇرپاقتارى، كوممۋنيستىك يدەيا­عا قات­تى سەنگەندەر، ورىسشا تار­بيەلەنىپ، ءوز تا­مى­رىنان ايرىلىپ قالعان­دار ءھام تاعى سول سياقتىلار. ءالى كۇنگە دەيىن رە­سەي­دىڭ ناسيحاتىنان شىعا الماي (ويت­كەنى تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن تىڭداي­تى­­نى­مىز – سولاردىڭ تەلەارنالارى، وقيتى­نىمىز – سولاردىڭ گازەتتەرى)، سولارشا امەريكانى جامانداپ، ەۋروپانى عاي­بات­تاپ (بۇلار ءبىزدىڭ جەرىمىزگە كوز الار­تىپ وتىرعانداي نەمەسە ءتىلىمىزدىڭ مەم­لە­كەت­تىك ءتىل بولۋىنا كەدەرگى جاساپ جات­قانداي)، دەموكراتيانى جوققا شىعارىپ (بۇرىن جالعان دەموكراتيانى جەلەۋ ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتەردى سىناۋشى ەدىك، ەندى دەموكراتيانىڭ ءوزىن سىناۋعا كوش­تىك، ءبىزدى قۇرتىپ وتىرعان سول ەكەن)، ەل ءۇشىن جاندارىن قۇرباندىققا شال­عان الاش ازاماتتارىنىڭ وزدەرىن اسا جوعا­رى كوتەرمەي، شامالاپ قانا ماقتاپ، كە­زىندە بولشەۆيكتەردىڭ سويىلىن سوق­قان­­داردى ءالى كۇنگە دەيىن كوك­كە كوتەرىپ ۇلىق­تاۋىمىزدى قويماي – مىنە­كي، وسىلاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە، ۇلتتىق سانانىڭ ورنى­عۋىنا كەدەر­گى بولىپ وتىرعان رۋلىق سانانى قوسى­ڭىز. ۇلت­تىق سانا دەگەنىمىز – حالىق­­تىڭ ءبىرتۇ­تاس ور­گانيزمگە اينالۋى، كەز كەل­گەن ىستە، اسى­رەسە ۇلتتىق مۇددەنى قور­عاۋ قاجەت بول­عاندا جۇمىلا ءبىلۋى. ال رۋ­لىق سانا – سول جولداعى ۇلكەن كەدەرگى. الەم­گە ىقپال جا­ساپ وتىرعان وركەنيەتتى حالىق­تاردىڭ ار­تىق­شىلىعى دا وسى تايپا­لىق سانانى الدە­قاشان ارتقا تاستاپ، ۇلت­تىق ساناعا كو­شىپ كەتكەندىگىندە جاتىر.

– «ادامداردىڭ ءارتىس ەكەنى دە، قوعام­نىڭ دەرتتى ەكەنى دە راس» دەپ ەدى­ڭىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا. تارقاتىپ ايتى­ڭىزشى، قوعامنىڭ باستى دەرتى نە؟

– جاڭاعى ايتىپ جاتقانىمىزدىڭ ءبارى قوعامنىڭ دەرتى عوي. تەك وسىعان كوررۋپتسيا دەگەن ءبىر ۇلكەن دەرتتى قوسار ەدىم. كوررۋپتسيا جايلاعان ەلدە عىلىم دا، ءبىلىم دە، ەكونوميكا دا دامي المايدى، قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتى تومەندەيدى. تەك بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ عانا قيساپسىز بايۋى ەتەك الادى. ول، اري­نە، ەرەكشە ەڭبەكپەن، قابىلەتپەن كەل­گەن بايلىق ەمەس، ونىڭ ار جاعىندا ۇرلىق-قارلىق، جەمقورلىق، پارا، تاعى سول سەكىلدى قىلمىستى ارەكەتتەردىڭ جا­تا­تىنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ونداي قوعام­دا كاسىبي دەڭگەيى بيىك، ادال ادامدار بيلىككە دە، بايلىققا دا قول جەتكىزە المايدى. ويتكەنى كوررۋپتسيا جايلاعان جەردە ەشقانداي قابىلەتتىڭ، كىسىلىكتىڭ قاجەتى جوق. ونداي جەرگە باستىعى نە ايتسا دا، ءتىپتى ايتقانى زاڭعا قايشى بولسا دا، ۇيات دەپ اتالاتىن تابالدىرىقتاردان ەمىن-ەركىن اتتاپ، تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداي بەرەتىن بەيىمدەلگىش، جاعىمپاز، جاندايشاپ، ەشتەڭەگە جانى اۋىرمايتىن ارسىزداۋ ادامدار قاجەت. ونداي قوعامدا شىندىق شىرىلداپ قاماۋدا وتى­رادى. شىندىقتى ايتام دەگەن ادام قۋدا­لانىپ، جۇمىسسىز قالىپ، اقى­رىن­دا بالا-شاعاسىن اسىراۋعا زار بولۋى مۇم­كىن. ءسويتىپ تالانتسىزداردىڭ، دارىن­سىز­دار­دىڭ ءداۋىرى باستالادى. «كەر­ۋەن كەرى بۇرىلسا، اقساق تۇيە العا تۇسە­دى» دەگەن سول بولار.

– وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ادەبيەت الەمىنە ءبىر توپ تالانتتار شوعىرى كەلىپ قوسىلىپ، ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ تۇتاستاي كەلبەتىن وزگەرتتى. قاتارىندا ءوزىڭىز دە بارسىز. بۇل بۋىن­نىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– راس، حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى قازاق ادەبيەتىندەگى شىن مانىندە تاريحي مەجە بولدى دەسەم، ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس. ويتكەنى سول جىلدارى قوعامدىق وي-سانادا ۇلكەن ءبىر ويانۋ، سىلكىنىس پايدا بولدى. ەندى ونىڭ ارعى جاعىندا تاريحي سەبەپتەر دە بولۋى كەرەك. ستاليندىك توتاليتاريزم سىنالا باستاعان كەز. جى­لىمىق ورنادى. قورقىنىش قۇر­ساۋىنان شىعىپ، ۇرپاعىمىزدى قازاقشا وقىتساق دەگەن ويلاردىڭ سانا-سەزىم، رۋحىمىزدى بيلەي باستاعانى دا تۋرا وسى كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ەدى. ءتىپتى، ءبىز سول العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرگەندەردىڭ قاتارىندامىز. ەل وياندى، سانا سىلكىندى. قازاق جازۋشىلارى مەن وقىرماندارىنىڭ شەتەلدىڭ ادەبيەتىمەن كەڭىنەن تانىسا باستاعانى دا ءدال وسى كەزەڭگە ورايلاس كەلدى. ە.حەمينگۋەي، ە.رەمارك، ۋ.فولكنەر سىندى الەم ادەبيە­تى­نىڭ ۇزدىك جاۋھارلارىن وقىدىق. تاماشا شىعارمالارمەن تانىستىق. الدىمىزدان ادەبيەت الەمىنىڭ بۇعان دەيىن بەيمالىمدەۋ بولىپ كەلگەن كەمەل قاقپاسى اشىلعانداي بولدى. ول كۇيدى استە سوزبەن سۋرەتتەۋ مۇمكىن ەمەس. وسى سەزىمنىڭ اسەرىنە ەلى­تىپ، جاڭا باعىت، تىڭ فورماداعى شىعار­ما­لار ومىرگە كەلە باستادى. بۇل كەزەڭ­دەگى ادە­بيەتتى عالىمدار، ادەبيەت زەرتتەۋ­شىلەرى ادەبيەتتەگى جاڭاشىل باعىت، ياعني مودەرنيزمگە جاتقىزىپ ءجۇر. دۇرىس تا شىعار. ويتكەنى بۇل ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ شىن مانىندە ءوڭى دە، ورەسى دە وزگەشە بولدى. بۇعان دەيىن ايتىلماي كەلگەن شىندىق باتىل كوتەرىلىپ، قوعام كەلبەتى بوياماسىز سۋرەتتەلە باستادى. قازاق پوەزياسىندا دا، پروزاسىندا دا زامانا دەرتىنە رەاليستىك كوزقاراسپەن قارايتىن وتكىر ويلار سالتانات قۇردى. قۇندىلىقتارعا دەگەن قاتىپ قالعان بۇرىنعى قاعيدالار وزگەرىپ، باسقاشا جازۋعا دەگەن تالپىنىس پايدا بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وسىعان دەيىن سۇلۋ سوزبەن عانا سۋرەتتەلىپ كەلگەن زامانا تىنىسى باسقاشا سيپاتتا كورىندى. ومىرگە، قوعامعا دەگەن ريزا ەمەستىگىڭدى اشىق ءبىلدىرۋ، ۇلت باسىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ پەن قاتەردىڭ سەبەبى مەن سالدارىنا تەرەڭنەن ءۇڭىلۋدىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى ۇزدىك ۇلگىلەرى قالامگەرلەر قارىمىنا سونى سيپات سىيلادى. قوعام دەرتىن استارلاپ جەتكىزۋ، سيۋجەت جەلىسىن جا­نامالاي وتىرىپ ءوز زامانىڭنىڭ شىن­دىعىمەن بايلانىستىرىپ شەبەر ورۋگە دەگەن تالپىنىس كۇشەيدى. اقىن قادىر مىرزا ءالىنىڭ: «وتكىزۋ ءۇشىن شىن­دىقتى، وتىرىك قوستىم ازداعان»، دەپ ايتا­تىنى بار عوي. ءدال وسى تارماق سول 60-شى جىل­د­ارداعى ادەبيەتتىڭ احۋالىن، كەلبە­تىن ايقىن سۋرەتتەيدى دەپ ويلايمىن. سونىڭ ارقاسىندا قازاق ادەبيەتى قورى­نا نەبىر قوماقتى شىعارمالار كەلىپ قوسى­لدى. ءسوزسىز، بۇل – ۇلت رۋحا­نياتىنىڭ ولجاسى.

– «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» حيكايا­تىن وسى قاتارعا باتىل قوسۋعا بولادى عوي، دەمەك؟

– ءيا، «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» – سول ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ جەمىسى. بۇل ءبىر الماعايىپ كەزەڭ ەدى عوي. ءوزىڭنىڭ ۇلتىڭ­نىڭ بويىنداعى قيىنشىلىقتاردى ىشىڭنەن سەزەتىن، بىراق اشىق ايتا المايتىن ۋاقىت. قازاق باسىلىمدارىنىڭ ازا­يىپ، ۇلتتىڭ دەموگرافيالىق جاع­دايىنىڭ دا اسا ۋشىعىپ تۇرعان اۋىر كەزى. قىسقاسى، «قازاق جەر بەتىندە قالا ما، قالماي ما؟» دەگەن ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىندە وتكىر تۇرعان كەزى بولاتىن. ال ەندى وسى اۋىر احۋالدى سەزىپ، ءبىلىپ وتى­رىپ ونى ايتپاۋ دەگەن، بىلاي قاراپ وتىر­ساڭ، جازۋشى تۇرماق، سول ۇلتتىڭ ءار ازا­ماتى ءۇشىن كەشىرىلمەس قىلمىس سەكىلدى نارسە. بىراق قالاي ايتپاق كەرەك؟ تسەنزۋرا كۇشەيىپ تۇر، ادىمىڭدى اتتاپ باستىرمايدى. ەسىمدە قالعانى، جازۋشىلار وداعىندا كگب-دان بولىنگەن ارنايى ادامدار بولاتىن. سولار سەنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىڭدى اڭدىپ، ءار قادامىڭدى قالت جىبەرمەيتىن. سونى بىلە تۇرىپ، قوعام دەرتىن اشىق كورسەتەتىن شىعارما تۋدىرام دەۋ، راس، ول كەزدە اقيقات اۋىلىنان تىم الىس ەدى. سوندىقتان قالايدا باسقا جول تابۋ قاجەت بولدى. كوپ ويلاندىم. تولعانا كەلە قازاقتىڭ باسىنداعى اۋىر ءحالدى برازيلياداعى ۇندىستەردىڭ تاعدىرىمەن بايلانىستىرىپ كورسەتۋ جولىن تاڭدادىم. ويتكەنى ەكى حالىقتىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرى ءبىر-بىرىنە تىم ۇقساس ەدى. ۇندىستەردى جازۋ ارقىلى قازاق­تىڭ قاسىرەتىن ءسوز ەتتىم. ولار دا قازاق سياق­تى كىشكەنتاي ۇلت. ولارعا دا وزگەلەر وز­بىر­لىق كورسەتكەن. جەرىنەن قۋىپ، حال­­قىن ازايتقان. بارلىعى ءبىر-بىرىنە قۇ­­يىپ قويعانداي كەلىپ تۇردى. الايدا جال­­عىز-اق قيىندىق تۋىندادى. ول – مە­نىڭ ۇندىستەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالىبى مەن داع­­دىسىنان مۇلدەم بەيحابارلى­عىم ەدى. توپىراعىنا تابانىمدى تيگىزىپ كور­مەگەن ەل تۋرالى جازۋدىڭ قيىندىعى وسى جەردە سەزىلدى. سول سەبەپتى دە ءبىر جا­رىم جىلدان اسا ۋاقىتىمدى تەك كىتاپ وقۋعا، امازونكا وزەنى بويىنداعى ۇندىستەردىڭ تاريحىن، ءومىر ءسۇرۋ سالتىن زەرتتەۋگە، تەرەڭىرەك بىلۋگە ارنادىم. جاسىرمايمىن، وتە اۋىر جول بولدى. امال جوق، باستاپ قويعاننان كەيىن قيىن دا بولسا سوڭىنا جەتكىزۋگە تۋرا كەلدى. الايدا ىزدەنىسىم ۇزاققا سو­زىل­عانىمەن، جازۋعا وتىرعاندا تەز ءبىتىر­دىم. 20 كۇندە شىعارمانى اياقتاپ، سوڭ­عى نۇكتەسىن قويدىم. جازىلۋى جازىل­عانمەن، جاريا­لانۋعا كەلگەندە ءبىراز كەدەرگىلەر كەزىكتى. سوعان قاراماستان، تۋىن­دى سوڭىن­دا ايتەۋىر كىتاپ بولىپ باسىلىپ، وقىر­مانىمەن قاۋىشتى. كوپشىلىك ۇلكەن قىزى­عۋ­شىلىقپەن قابىلدادى. ءتىپتى قازىر­­دىڭ وزىندە مەنەن سۇحبات الۋعا كەلە­تىن جاس جۋرناليست، ادەبيەتشىلەردىڭ، اسىرە­سە وسى تۋىندىما ەرەكشە شۇقشيىپ، تاري­حىن تاپتىشتەپ سۇراعانىنا قاراپ ويلانىپ تا قالامىن. باياعىدا، وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن جازىلعان شىعارما­نىڭ ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويماي، وقىر­­­ماننىڭ ويىن قوزعاپ كەلە جاتقانى – «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» حيكاياسىنا بەرىلگەن ەڭ جوعارى باعا بولسا كەرەك.

– ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزعا مۇ­قيات زەر سالعان جان دەرتىمەن ارپا­­لىس­قان ناۋقاس كەيىپكەرلەردىڭ تاع­دىر تارامدارىنا كۋا بولادى. ماسە­­لەن، «اقيقات»، «وڭ قول»، «توزاق وت­­تارى جىمىڭدايدى...» جانە تاعى باس­قالارى. اتالعان شى­عار­ما­لار­دا­عى كوركەم استاردى – بۇگىنگى قازاق ءومىرى­نىڭ بەت-بەينەسى دەپ قا­بىلداساق، وقىر­مان رەتىندەگى تۇيسىگىمىزگە كەلىسەر مە ەدىڭىز؟ اۆتور رەتىندە ءوزىڭىز نە دەيسىز؟

– ادەبيەتتىڭ نەگىزگى وبەكتىسى – ادام. سىرتقى الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار­دىڭ ءبارى – وزىمشىلدىك، شەنقۇمار­لىق، اتاققۇمارلىق، پايداكۇنەمدىك، مەيى­رىمسىزدىك، جاعىمپازدىق، وتىرىك، ەكىجۇزدىلىك، الاياقتىق، ادىلەتسىزدىك، ادامگەرشىلىك پەن زاڭنىڭ اياققا تاپتالۋى – وسىنىڭ ءبارى ادامنىڭ جانىنا اسەر ەتپەي تۇرا المايدى. سوندىقتان وزگە عىلىمدار نەگىزىنەن تاريحي فاكتىگە جۇگىنسە، جازۋشىلاردىڭ سىرتقى ءومىر قۇپياسىن ادامنىڭ جانىنان ىزدەۋى – زاڭدى نارسە. جالپى، ادام بويىنداعى باستى دەرتتىڭ ءبىرى وزىمشىلدىك دەر ەدىم. بۇل ادام تابيعاتىندا بار نارسە. ول ءتىپتى بالا كەزدەردە ىلگەرى ۇمتىلۋعا، ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋگە سەبەپكەر دە بولا الادى. بىراق ادام ەسەيىپ، ءوزىن قوعامنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىن سەزىنىپ، بيىك مۇرات بايلىق تا، بيلىك تە ەمەس، ادامگەرشىلىك ەكەنىن، جارىق دۇنيەگە كەلگەن ادام بالاسى اللانىڭ الدىندا، اردىڭ الدىندا بىردەي ەكەنىن سەزىنگەن كەزدە، ءوز بويىنداعى الگى ينستينكتتى تەجەي بىلۋگە ءتيىس. ويتكەنى وزىمشىلدىك قوعامدىق ورتادا قالىپتى جاعدايعا اينالسا، وندا بەرەكەلى تىرشىلىكتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. «مەن، مەن، تاعى دا مەن» دەپ وزەۋرەگەن ولەرمەن وزىمشىلدىك تۇرعان جەردە رياسىز دوستىق تا، شىنايى سىيلاستىق تا بولمايدى. ءبىر ۇلى ادامنىڭ: «اتاققۇمار ادام اقىلدىلارعا – مازاق، اقىماقتارعا – كەمەڭگەر، جاعىمپاز-الاياقتارعا – ولجا جانە ءوز بويىنداعى اتاققۇمارلىقتىڭ باسى­بايلى ق ۇلى» دەگەن ءسوزى بار. وزىم­شىلدىك، ء«بىز ەرەكشە جارالعان حالىق­پىز» دەگەن ۇلتتىق وزىمشىلدىككە كوتەرىلگەن كەزدە فاشيزم باستالادى. سوندىقتان ادام ءوز بويىنداعى كەمشىلىكپەن كۇرەسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى جەڭۋىنەن ارتىق جەڭىس جوق.

بۇل دۇنيەدە ەڭ قيىن ءارى ەڭ قارا­پايىم نارسە نە ەكەنىن بىلەسىز بە؟ ول – «جاقسى دەگەن نە؟» جانە «جامان دەگەن نە؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ، سونىڭ اراجىگىن اجىراتۋ. قازىر باسقانى بىلاي قويعان كەزدە، جوعارى ەليتادا باسشىلىق قىزمەتتە جۇرگەن ادامدار بار ەمەس پە؟ سولار ءبىر شىعارمانى وقىپ شىققاننان كەيىن جاقسى-جامانىن ايىرا المايدى. سۇراساڭ، ناقتى جاۋاپ بەرۋگە جارامايدى. قازىرگى قوعامنىڭ دەرتى سول – نە نارسە جۇيەلى جارنامالانىپ، جاقسى ناسيحاتتالسا – سول تاماشا! وزىندىك تالعام، تۇيسىك دەگەن، وكىنىشكە قاراي، قالماي بارا جاتىر. كەمەڭگەر ابايدىڭ: «كوپ ايتسا كوندى، جۇرت ايتسا بولدى، ادەتى نادان ادامنىڭ» دەگەن ءسوزى بار ەدى عوي. حاكىم ايتپاقشى، بۇل – شىن مانىندە ادەبي ناداندىق دەر ەدىم. ال قاراپايىم وقىرمانعا ونداي وكپە ارتا المايمىن. ويتكەنى ولاردا تۇيسىك بار. قىزىل سوزگە سالىپ تالداپ بەرە الماعانىمەن، ولار شىعارمانىڭ جاقسى نەمەسە جامان ەكەنىن جۇرەگىمەن سەزىپ، ءبىلىپ تۇرادى.

– «راس، بۇرىنعى ءبىزدىڭ اتا-بابا­لارى­مىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان ءبىلىمى، كۇتىمى، سىپايىلىعى، تازالىعى تومەن بولعان. بىراق بۇل زامان­داعى­لاردان ارتىق ەكى مىنەزى بولعان ەكەن. ەندىگى جۇرت اتا-بابالارى­مىز­دىڭ ءمىن­دى ءىسىن ءبىر-بىرلەپ تاستاپ كەلە­مىز، الگى ەكى عانا ءتاۋىر ءىسىن ءبىرجولا جوعال­تىپ الدىق»، دەپ كۇڭىرەنۋشى ەدى ۇلى اباي. ونىڭ ءبىرى – اقساقالىن ارداق تۇتىپ، اتالى سوزگە توقتاۋ بولسا، ەكىن­شىسى – نامىسقويلىق. وسى ەكى مىنەزدەن ايرىلۋدىڭ زاردابى بۇگىنگى قوعامدا قالاي كورىنىس بەرۋدە؟ ەكى جوقتىڭ ورنى ەندى ەشقاشان تولماي ما؟

– اباي ءوز زامانىن بۇرىنعى زامانمەن سالىستىرىپ، حالىقتىڭ وزگەرگەنىن ايتىپ وتىر عوي. اباي زامانىنان بەرى دە عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. حالىق تا ول كەزدەگى حالىقتان بولەگىرەك. راس، وزگەرە قويماعان دا كەمشىلىكتەرى بار، بىراق نەگىزىنەن وزگەردى دەپ ايتا الامىز. زامان تالابىنا ساي وزگەرە الماعان حالىقتىڭ جەر بەتىندە امان قالۋى نەعايبىل. بىراق وزگەرۋدىڭ دە ءتۇرى بار. تىلدەن، دىننەن ايرىلىپ، اتى بار دا زاتى جوق بىردەڭەگە اينالۋ وزگەرۋدەن گورى جۇتىلۋ، جويىلۋعا تۋرا كەلەتىن شىعار. سوندىقتان الدى-ارتىنا قاراماي جوڭكىلە بەرەتىن جەلوكپە جاڭاشىلدىق تا نەمەسە باياعى ورتا عا­سىر­داعى قازاقتىڭ سيپاتىن عانا اڭساپ، وركەنيەت جاقتان كەلگەن جاڭالىقتاردىڭ بارىنە ۇركە قاراۋشىلىق تا جاقسى ەمەس دەپ بىلەمىن.

اقساقالدى سىيلاۋ – مادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى. ال اقساقال ايتقان ءسوز بۇرىس بولسا دا، باس شۇلعۋدى پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى اقيقاتتان بيىك اقساقال جوق. اريستوتەلدىڭ: «پلاتون مەنىڭ دوسىم، بىراق اقيقات بارىنەن بيىك»، دەگەن ءسوزى شىندىق. ال نامىس تۋرالى ايتساق، نامىستىڭ ادام بويىنداعى زور رۋحاني كۇش ەكەنى داۋ تۋدىرمايتىن شىعار. كەشەگى قاھارلى كەڭەس زامانىندا «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىن رەسەيگە قوستىرمايمىن» دەپ كرەملگە قارسى شىققان جۇمابەك تا­شەنوۆتىڭ ارتىندا نامىستان باسقا تايا­نىش بولاتىن قانداي كۇش بار ەدى؟ قا­لىڭ اسكەرى جوق قورقىتاتىن، قىزىل يم­پەرياعا قارسى شىققان ادامنىڭ كۇنى نە بولاتىنىن ول كىسى بىزدەن جاقسى بىل­گەن شىعار. بىراق بويداعى نامىس، ازا­مات­­تىق جاۋاپكەرشىلىك سونداي ىسكە بارۋعا ونىڭ جۇرەگىن داۋالاتتى. ونى با­عا­لاي ءبىلۋ – بىزگە سىن. سونىمەن بىرگە جال­عان نامىس­تىڭ دا بولاتىنىن ۇمىتپا­يىق. زامان­نىڭ نارقىن سەزبەۋ، جوق جەر­دەن ۇلت­تىق تراگەديا جاساۋ، اسىرەنامىس­شىل­دىق، اسىرە­ۇلتشىلدىق تا جاقسى نارسە ەمەس.

– قازاقتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتىق سانا توڭىرەگىندە ۇيىسا الماي كەلە جاتۋىنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟

– بۇعان جوعارىدا جاۋاپ بەردىم عوي دەپ ويلايمىن. قىسقارتىپ ايتسام، ءبىرىنشىسى – كەڭەستىك سانا، ونى قۇلدىق سانا دەسە دە بولادى، ەكىنشىسى – رۋلىق سانا، ءۇشىنشىسى – ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان دايەكتى، باتىل ساياساتتىڭ بولماۋى. قۇل­دىق سانانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – قۇل­دىڭ ءوز جاعدايىنا ريزاشىلىعى. ىشكى نارازىلىق پايدا بولعاننان باستاپ، قۇلدىق سانانىڭ وزەگىنە قۇرت تۇسەدى.

– اۋەزوۆ تەاترىندا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تۇساۋى كەسىلگەن « ۇلى مەن ۇرى» قويىلىمى – بۇگىنگى ءومىردىڭ بويا­ما­­سىز بولمىسىن الدىمىزعا جايىپ سالعان ەدى. ءبىزدىڭ قوعامداعى ۇلى مەن ۇرى­نىڭ ارا سالماعىن تارازىعا تارتساق، قاي­سىسى باسىم ەكەن؟ اڭداي الدىڭىز با؟

– مۇقاعاليدىڭ ءبىر ولەڭى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر:

ءومىر جايلى سۇراي بەرمە سەن مەنەن،

ءومىردى مەن ءالى زەرتتەپ كورمەپ ەم.

ءومىر جايلى بىلگىڭ كەلسە، قارتقا بار،

جالعىز ۇلى قان مايداننان

كەلمەگەن...

سودان سۇرا، سودان سۇرا ءومىردى،

نەنى كوردى، نەنى سەزدى، نە ءبىلدى؟

نەگە اقىلدى اقىماقتان جەڭىلدى؟

بىرەۋ جىلاپ، بىرەۋ نەگە كوڭىلدى؟

سودان سۇرا، سودان سۇرا ءومىردى،

دەيدى جارىقتىق.

شىنىندا دا، نەگە اقىلدى ادام اقىماقتان جەڭىلۋگە ءتيىستى؟ ەگەر قوعام دۇرىس بولسا، مۇنداي بولۋى مۇمكىن بە؟ ارينە، دەرتتى قوعامدا ءبارى كەرىسىنشە. شىندىقتى ايتقان ادام – ايكاپىر، وتىرىك ايتقان ادام قۇرمەت يەسى بولۋى مۇمكىن. ماسەلە شەشەتىن ورىنداردا كاسىپ­تىك دەڭگەيى بيىك، ءبىلىمدى مامان ەمەس، باستىعىنىڭ قىبىن تابا بىلە­تىن، بە­يىم­شىل، ويلانبايتىن تىلالعىش، جاعىم­پازدار كەرەك بولۋى مۇم­كىن. قۇرمەت، اتاق، وردەن، سىيلىق تالانت­تىلارعا ەمەس، تالانتسىزدارعا بۇيىرۋى مۇمكىن. ءبارى مۇمكىن. پەسادا قارت پروفەسس­ور­دىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن: «ون تەڭگە ۇرلاساڭ – ۇرلىق، ون ميلليون ۇرلاساڭ – بيزنەس» دەگەن ءسوز بار. وسىنىڭ ءوزى قوعامعا بەرىلىپ وتىرعان باعا دەپ ەسەپتەيمىن.

– « ۇلى مەن ۇرى» پەساسىنىڭ سيۋجەت جەلىسىنەن تۋىنداپ وتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇگىنگى قوعامدا تۇلعا دەگەن كىم؟

– كۇيكى ءومىردىڭ ىعىنا جىعىلمايتىن، اعىستىڭ بويىمەن جۇرمەيتىن، كەرىسىنشە، كەز كەلگەن ماسەلەدە ءوزىنىڭ ويىمەن ءجۇرىپ، وزىندىك سۇرلەۋ تابۋعا، اعىسقا قارسى جۇرۋگە تىرىساتىن، قوعامداعى كوڭىلى تولمايتىن جايتتارعا نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ، ازاماتتىق پوزيتسياسىن ايقىن ءارى باتىل اڭعارتا الاتىن ادام تۇلعا دەگەن اتقا لايىق دەپ ويلايمىن. مىنە، وسى سيپات سالىستىرمالى تۇردە العاندا وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارداعى ادەبيەت تۋدىرۋشىلارىنىڭ بويىندا بولدى. جەمىسى – شىعارمالارى. جالپى، مەنىڭ ويىمدا، ءار ادام بۇگىنگى زاماننىڭ ادامى بولۋى كەرەك قوي. ادەبيەت تە بۇگىنگى زاماندىكى بولۋى قاجەت، ادام دا! ءبىز وتىرىپ الىپ، ورتا عاسىردا جۇرگەندەي اقىل ايتىپ، ءپالساپا سوعامىز. «بىرلىك كەرەك!»، «تىرلىك كەرەك!» دەگەن جالعان ۇرانعا باسامىز. تۇلعا ۇرانشىل ەمەس، ىسكەر، ءبىلىمدى بولسا – ول قوعامعا الدەقايدا پايدالى. ال ەندى قۇر جالپاقشەشەيلىكپەن «ادام بول!»، «وقى!»، ء«بىلىم ال!» دەگەن اقىل­دىڭ بۇگىنگى جاستارعا قاجەتى بار دەپ ەسەپتەمەيمىن ءوز باسىم.

– ينتەللەكتۋالدى پروزاعا شولىركەپ تۇرعان قازاق ادەبيەتى «پاراسات مايدانىن» وقىپ شىققاننان كەيىن رۋحاني تۇرعىدا ءبىر سىلكىنىپ العانداي كورىندى. جەكە پىكىرىم. ال سىزدىڭشە بۇگىنگى ۇلت ادەبيەتى قانداي تاقىرىپ ءھام قانداي باعىتقا ءزارۋ؟

– ادەبيەتتىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن عوي. قاي تا­قىرىپتى الساڭ دا، جەرىنە جەت­كىزە بىلسەڭ، ءبارى قاجەت. ايتسە دە، تالعا­مى­نا، دۇنيەتانىمىنا ساي اركىمنىڭ ءوز تا­قى­­رىبى بار. مەنىڭ ۇعىمىمدا حالىق­تىڭ بۇگىنگى ومىرىندەگى الەۋمەتتىك، رۋحاني ماسەلەلەر وزەكتىرەك. ارينە، تاريحي تاقى­رىپتى جازىپ وتىرىپ-اق بۇگىن­گى ما­سەلەنى قوزعاۋعا بولادى. ول اۆتور­دىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى. بۇگىن­گى تاقى­رىپتى جەلەۋ ەتىپ، لاۋازىم يەلە­رىن ماق­تاپ، كونيۋنكتۋرامەن ولجا تاۋىپ جۇر­گەندەر دە بار ەكەنىن بىلەمىز. سون­دى­قتان نەگىزگى زارۋلىك – شىندىق، اششى شىندىق.

– دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن، كۇي شىعاراتىن تاماشا ونەرى­ڭىز­دىڭ بارىن بىلەمىز. كوڭىل پەرنەلەرىن كۇي قاي كەزدە قوزعايدى؟

– دومبىراعا بالا كەزدەن اۋەس بول­دىم. كۇيدى ءوزىم ءۇشىن عانا شىعارامىن. اري­نە، ءارتۇرلى جاعدايلار اسەر ەتەدى. كوبىنە جاقىن دوستارمەن بىرگە وتىرعان كەزدە تارتامىن. ەش جەردە جاريالاتقان ەمەسپىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

نازەركە جۇماباي،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەنەرگەتيكا – ەكونوميكا درايۆەرى

ەكونوميكا • بۇگىن، 21:25

تورعاي تاريحىن تولعاعان

تاريح • بۇگىن، 20:50

جىل ءسوزى

الەم • بۇگىن، 20:36

قۇلدىرامايتىن قۇندىلىق

تانىم • بۇگىن، 20:20

اۋعانستاندا جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 12:21

ۇقساس جاڭالىقتار