ەكونوميكا • 05 ماۋسىم، 2020

جالعىز كومپانيا الاتاۋدى يگەرە الا ما؟

77 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى ۋاقىتتا الماتىنىڭ اينالاسىنداعى ۇلتتىق قورىقتار ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىراتىن، قوعامدى قوبالجىتاتىن اقپاراتتار پايدا بولدى. ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىلەردە «الاتاۋعا قولدى سالعانى – الماتىنى العانى...» دەپ باستالاتىن «زامانا زارلارى» ءجۇر.

«ۇلتتىق پارك تەلىمدەرى جەكە­مەنشىكتىڭ قولىنا ءوتىپ كەتتى»، «تابيعي قازىنامىز ۇرلانىپ جاتىر»، «تاۋعا شىعاتىن جولدارعا قورشاۋلار مەن كەدەرگىلەر قويىلادى» سىندى تاقىرىبى ايعايلاعان ماقالالار دا جوق ەمەس. ماسە­لەنىڭ ءمانىسى نەدە؟ 

الدىمەن  قازاقستاندا 13 ۇلتتىق پارك پەن 10 قورىق بار ەكەنىن ەسكە سالا كەتەيىك. بيىل 12 قاڭتاردا ىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركىنىڭ رەسمي سايتىندا ارنايى بايقاۋ جاريالانىپ، ىلە-شالا تەندەر حابارلاماسى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە دە جارىق كوردى. كارانتين باستالاردا اشىق وتكەن بايقاۋعا اقيقاتىندا ءبىر عانا كومپانيا قاتىسىپ، 27 ادامنان تۇراتىن كوميسسيا جوبانى ماقۇلداعان. ناتيجەسىندە «قۇلتاۋ» جشس 35 ۋچاسكەنى 49 جىلعا جالعا الىپ وتىر. شىن مانىندە، تەندەرگە جالعىز كومپانيا قاتىسقان با، بۇل تۋرالى تومەندە باياندالادى.

كارانتينگە قاراماستان، ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ ىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركىندە ەكوتۋريزمنىڭ تۇلەيتىنىنە سەندىرىپ وتىر.

1

كومپانيا بۇل جوباعا 14 ملرد تەڭگە قۇياتىنىن مالىمدەپ، العاشقى ۆيزيت-ورتالىقتى شىلدە ايىندا تاپسىرۋعا ۋادە بەردى. ال تەندەر تالاپتارىنا سايكەس باستاپقى ءتورت جىلدا ەل ىشىندە ەڭ تانىمال مارالساي، تۇرگەن، ايۋساي، الما-اراسان شاتقالدارىندا جانە شارىن، اسى سياقتى تابيعاتى سۇلۋ ايماقتاردا ۆيزيت-ورتالىقتار، كەمپينگ، تاۋ باسپالداقتارى، تابيعاتتى تاماشالايتىن الاڭدار سالىنىپ ءبىتۋى ءتيىس.

«بۇل ۇلتتىق پاركتەر بۇعان دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قارادى. ەگەر ۇلتتىق پارك ءتۋريزمدى دامىتامىن دەسە، دامىتار ەدى. الايدا تۋريزممەن جەكە بيزنەس اينالىسۋى كەرەك. ەكو – تابيعاتتى ساقتاۋ دەگەن ءسوز. ياعني تابيعاتقا زالال تيگىزبەي، وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتىپ، تۋريستەردى تارتساق، بىرىن­شىدەن تابىس كوزى، ەكىنشىدەن جۇمىس كوزى»، دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

مينيسترلىك جاڭا جوبا العاشقى 10 جىلدا 3 ملن-نان استام تۋريست اكەلەدى، ءار تۋريستەن 10 جىل ىشىندە قازىناعا شامامەن 1 ملرد 250 ملن تەڭگە تۇسەدى دەگەندى العا تارتتى. ماسەلەن، بىلتىر 8 شاتقالداعى بەكەتتەن 76 ملن تەڭگە تابىس ءتۇسىپ، بۇل كورسەتكىش جىل سايىن 5 پايىزعا ارتىپ كەلەدى.

 

ۋادەنى ورىنداماعاندارمەن كەلىسىمشارت بۇزىلدى

پايىم تۋريزممەن جەكە بيزنەس اينالىسۋى كەرەك دەگەنگە سايادى. سوندىقتان مينيسترلىك ۇلتتىق پاركتەردى جانداندىرۋ ءۇشىن الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنگەنىن العا تارتادى. اسىرەسە اقش-تىڭ ەكوتۋريستىك قىزمەتتى دامىتۋ جۇ­يەسى كوڭىلگە قونعان.

ء«بىز اقش-تىڭ 3 پاركىندە بولدىق. وندا ەكوتۋريزمنىڭ جولعا قويىلعانىنا 100 جىل بولعان. قازىر سالانى دامىتۋمەن ءىرى 4 كومپانيا اينالىسادى. يوسەميتي پاركىنىڭ ءوزى جىل سا­يىن 5 ملن تۋريست قابىلداپ، جىلدىق تابىسىن 144 ملن دوللارعا جەتكىزگەن. بۇل جەردەن كوزگە وعاش كورىنەتىن الىپ قۇرىلىس كورمەدىك. شاعىن ۆيزيت-ورتالىق، تاماقتاناتىن ورىن، تاعى باسقا ماڭىزدى نىساندار عانا بار. ال بىزدە ەكوتۋريزم بارلىق ۇلتتىق پارك اۋماعىنىڭ تەك 5 پايىزىن عانا الادى. بىزدە حالىق پارككە تاماق ءىشىپ-جەۋ ءۇشىن كەيدە ءبىر كۇن قونىپ كەتۋگە عانا كەلۋى مۇمكىن. ال امەريكادا ادام پارككە تابيعاتپەن ەتەنە سىرلاسۋ ءۇشىن بارادى. وسى تۇجىرىمدى ۇلتتىق پاركتەردى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىنا ەنگىزۋدى قولعا الدىق. سايكەسىنشە، ەكوتۋريزمدى دامىتۋدىڭ بىرنەشە جوباسى جاسالدى. بۇگىنگە دەيىن بۇل سالانى جۇيەسىز، كەشەندى باعدارسىز جۇرگىزىپ كەلدىك. سەرۆيس قىزمەتى دە ساپاسىز بولدى. سوندىقتان بۇل سالاعا جاڭاشا كوزقاراس كەرەك» دەيدى ەرلان نىسانباەۆ.       

ۆيتسە-مينيستر جوعارىداعى اتىشۋلى اقپاراتتارعا قاتىستى: «ۋچاسكەنى جالعا ءبىر جىلعا بەرسە، ەشكىم قوماقتى اقشا سالمايدى. «زاڭ بويىنشا – 49 جىل. ودان قورىقپاۋ كەرەك. كومپانيا كەلىسىمشارت بويىنشا 14 ملرد تەڭگەگە 8 شاتقالدا 34 نىسان سالۋ مىندەتتەمەسىن موينىنا الدى. ءار نىسانعا 250-300 ملن تەڭگە جۇمسايدى. بۇكىل ينفراقۇرىلىم سالىنادى. تاماقتانۋ ورنىنان بولەك كىتاپ دۇكەنى، ۇلتتىق بۇيىم، سۋۆەنير ساتاتىن دۇڭگىرشەكتەر بولادى. ءبىر جىلدان كەيىن قاراجات جاعىنان قابىلەتىن ەسكەرەمىز. ۇلتتىق پاركتە بۇعان دەيىن 122 بيزنەس وكىلىنە 210 گەكتار جەر بەرىلگەن ەدى. قازىر 40 بيزنەس وكىلىمەن مىندەتتەمەسىن ورىنداماعانى ءۇشىن كەلىسىمشارتتى بۇزۋعا تۋرا كەلدى. بۇل پروتسەسس جالعاسادى. ال «قۇلتاۋ» نەبارى 35 گەكتار جەردى جالعا الىپ، جوباسىن جۇزەگە اسىرامىز دەپ وتىر. ەڭ الدى­مەن، سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ ساپاسىن جاق­سار­تۋدى ويلاستىرۋ كەرەك. ونسىز بىزگە تۋريست كەل­مەيدى»، دەپ ءتۇسىندىردى. 

ياعني 8 شاتقالدا سالىناتىن 34 نىساننىڭ ىشىندە ۆيزيت-ورتالىق، كەمپينگ، ەتنواۋىل، تاعى باسقا شاعىن ورتالىق بولادى. ۆيزيت-ورتالىق – بيزنەس نىسان ەمەس، بۇل دەمالۋشىعا  جان-جاقتى اقپارات بەرەتىن ورىن. بۇدان بولەك «قۇلتاۋ» جشس اۆتوپاركينگ تە سالماق. مينيسترلىك وكىلدەرى «اۆتوپاركينگتىڭ ورنى ازىرگە بەلگىلى ەمەس. ەڭ باستىسى، تابيعاتقا زالال تيگىزبەۋ – باستى قاعيدامىز. ۇلتتىق پارك – حالىقتىڭ بايلىعى. بۇل مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندەگى نىسان. سوندىقتان ءبارى زاڭ جۇزىندە قاداعالانادى» دەگەندى قاداپ ايتتى.

 

ايۋساي قىزدىڭ بەينەسى سومدالادى

ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا قۇلشىنا كىرىسكەلى وتىرعان «قۇلتاۋ» جشس ديرەكتورى الەكساندر گۋجاۆيننىڭ بۇل سالادا تاجىريبەسى جەتكىلىكتى سىڭايلى. «سوندىقتان دا وسى جوبانى قولعا الىپ وتىرمىن. باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – بۇل اۋماقتا دارەتحانا سالۋ. اجەتحانالاردىڭ جوقتىعى تالايدان بەرى ايتىلىپ، شەشىمىن تاپپاي ءجۇر. بۇدان بولەك تابيعاتقا زالال كەلتىرۋ قوعامدى الاڭ­داتاتىنى راس» دەيدى ينۆەستور.

گۋجاۆين جۋرناليستەرمەن تاعى ءبىر تىڭ يدەياسىمەن ءبولىستى. وتاندىق ينۆەستور تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن بۇل ورىننىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن ۆيزيتتىك كارتوچكاسى – ايۋساي دەگەن قىزدىڭ اڭىز بەينەسى سومدالادى دەيدى. وسى ارقىلى ەرتەگىدەگى قار بارىسىنىڭ تاريحىن ايتا كەلە، تابيعاتتى قورعاۋدىڭ ءمانى ناسيحاتتالماق. مۇندا مەكەن ەتەتىن قار بارىسى تۋرالى مۇراجايلار اشىلىپ، سيۆەر الماسى، مىڭداعان تابيعي شوپتەر مەن وسىمدىكتەر الەمى تۋرالى كورنەكىلىك قۇرالدار پايدا بولادى. «ۆيزيت-ورتالىقتاردا شاتقالدىڭ تاريحى، ونداعى جان-جانۋارلار الەمى، قىزىقتى اقپاراتتار مەن گيدتەردىڭ سانى ارتادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ىلە الا­تاۋى قايتا تۇرلەنەدى»، دەيدى ينۆەستور.

 

تەندەرگە جالعىز كومپانيا قاتىسۋى مۇمكىن بە؟

– ءبىز جالعا العان شاتقالدا ەشقانداي دا قورشاۋلار بولمايدى. جولداردى جاپپايمىز. كەرىسىنشە ءبىز جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ، تۋريستەردى وسىندا كەلتىرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان جوقپىز با؟ – دەيدى ا.گۋجاۆين.

«قۇلتاۋ» جشس كومپانياسى تۋريزم سالاسىنداعى تارتىمدى جوبالاردى دامىتۋ ماقساتىندا 2004 جىلى تىركەلگەن. اتالعان كوم­پانيا تەك ەكوتۋريزممەن اينالىسادى. كاسىپ­ورىننىڭ پارك اۋماعىنداعى ەكوتۋريزم مودەلى ماقۇلدانعاندىقتان، ۇلتتىق پارك اكىم­شىلىگى باس جوسپارىن تۇزەتىپ، قاجەت­تى اق­پاراتتاردى بارلىق تەندەرلىك قۇجات­تاما­لارىمەن قوسا «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار» زاڭىنا سايكەس، قوعام تالقىسى ءۇشىن ءوز سايت­تارىنا سالعان. سودان كەيىن تەندەر جاريا­لانىپ، كوميسسيا قۇرامىندا وتىز شاقتى ادام كىرەدى.

راسىندا دا تەندەرگە جالعىز عانا كومپانيا قاتىسقان. سولاي بولۋى مۇمكىن بە دەگەن ساۋالعا «قۇلتاۋ» جشس كومپانياسىنىڭ باسشىسى بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «بىزدەن باسقا تەندەرگە قاتىسۋعا ەشكىم ءوتىنىش بەرگەن جوق. 34 ۋچاسكەدەن تۇراتىن ءبىر لوت بولدى. بۇل – 35 گەكتار، ونىڭ 14 گەكتارى – الەۋمەتتىك باعىتتا، 20 گەكتارى – كوممەرتسيالىق، 8 گەكتارى – كەمپينگتەر، تاۋدا پانالاۋ ورىندارى ورنالاساتىن تۋريستىك ورتالىقتارعا ارنالعان. ءبىز بۇل جوباعا ارەنداتور رەتىندە ەمەس، ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندەگى ينۆەستور رەتىندە قاتىستىق. ال تەندەر تالاپتارى بويىنشا ءتورت جىل ىشىندە ءبىز  بازالىق ينفراقۇرىلىمدى جا­ساق­تاۋعا قاراجات قۇيىپ، پاركتى ودان ءارى دا­مىتۋعا ءتيىستىمىز. وعان قوسا، كەلىسىمشارتقا سايكەس 155 شاقىرىمدىق سوقپاقتاردى جونگە كەلتىرىپ، ناۆيگاتسيانى دۇرىستاۋىمىز قاجەت».

ينۆەستوردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداعى تانىمال نىساندار اقىلى بولمايدى. الايدا دارەتحانا، گيد قىزمەتى، ساۋدا ورىندارى ارقىلى سالىنعان قاراجاتتىڭ ورنى تولتى­رىل­ماق. سول سياقتى الماتى اكىمدىگىمەن مامىلەگە كەلىپ، شاتقالعا ەلەكتر كولىگىن جۇر­گىزۋ ماسەلەسى مەن ۇيالى بايلانىس وپەراتورىمەن بايلانىس ساپاسىن جاقسارتۋ كوزدەلىپ وتىر. ازىرگە مۇندا ينفراقۇرىلىم تولىق جاسالماعاندىقتان، تۋريستەردىڭ جارتىسى جولداعى ءدامحانا، كاۋاپحانالاردان ءارى اسا المايتىن كورىنەدى.

49 جىلعا سوزىلاتىن جوبادان ينۆەستور قالاي تابىس تاپپاق؟

– بۇل جوبانىڭ ءوزىنىڭ قۇرامداستىعى بار. بىرىنشىدەن، تابيعات پەن تاۋدىڭ كەرەمەت كورىنىستەرىنىڭ ءوزى دە پايدا. ءبىز بارىنشا حالىققا كوپ اقپارات بەرگەن سايىن، ولاردا دا وسى بايلىقتى قورعاۋ مەن ساقتاۋعا، باعالاۋعا دەگەن قۇلشىنىس ويانادى. ەكىنشىدەن، بۇل – الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك. مەن دە قازىر اينالاما پايدامدى تيگىزسەم دەيتىن جاستامىن. ءۇشىنشى پايدا – كوممەرتسيالىق قۇرام، بارلىق جەردەگىدەي ءبىز دە قوعامدىق قورلار ارقىلى بيزنەس جۇرگىزۋگە ۇمتىلاتىن بولامىز. بارلىق ارەكەتتەرىمىز اشىق بولۋى ءۇشىن حالىقپەن دە، جۋرناليستەرمەن دە، اكىمدىكپەن دە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ، كوممۋنيكاتسيانى جولعا قويامىز،  – دەيدى ا.گۋجاۆين.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستان جاسىل قالاعا اينالۋدا

وڭتۇستىك قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار