سۇحبات • 04 ماۋسىم، 2020

جانداربەك مالىبەكوۆ: «كۇن تاڭبالى ۇلى دالا ەلىمىز»

98 رەت كورسەتىلدى

ءبىر سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مەملەكەتتىك رامىزدەر – بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ، ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدىڭ بەرىك نەگىزىنىڭ ءبىرى. ولار تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتتى بىرىكتىرۋشى وبرازىن بىلدىرەدى» دەگەن ەدى. ءتاۋبا، سان الۋان ءىس-شارانىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا تۋىمىز جەلبىرەپ، ءانۇرانىمىز شىرقالىپ جاتادى. ەگەمەندىكتىڭ ءبىر نىشانى – ەلتاڭبانىڭ ءمانى مەن ماقساتى، ءتالىمى مەن تاعىلىمى تۋرالى ايتپاعاندا، ستاندارتى جاڭا زامانعا ساي جۇيەلەنىپ، ءتۇرلى وزگەرىس ەنگىزىلىپ وتىرادى. مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى قارساڭىندا ەلتاڭبا اۆتورى جانداربەك مالىبەكوۆپەن ارنايى سىر تارقاتىپ اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

– جانداربەك مالىبەك ۇلى، ەلتاڭبانىڭ جاڭا ستاندارتىن قولعا الۋعا نە تۇرتكى بولدى؟

– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قولدانىستاعى كيريلليتسا ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر.
2019 جىلى جاڭا ستاندارتتى جاساۋعا ەلتاڭباداعى كيريلليتسا الىپبيىمەن بەدەرلەنگەن «قازاقستان» جازۋىن لاتىن گرافيكاسىندا «QAZAQSTAN» دەپ جازۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە دە ءجىتى ۇڭىلۋگە تۋرا كەلدى. سەبەبى رامىزگە پايدالانۋعا كەلەتىن قارىپتىڭ ستاندارتى بولماي شىقتى. كەيىن مينيسترلىكتە وسى ماسەلە قوزعالىپ، ماعان «قارىپتى قايدان الدىڭىز؟» دەگەن ساۋال جولداندى. وزدەرى دە ىزدەپ تابا الماعان عوي. مەن مۇنداي قارىپتىڭ دايىن ۇلگىسى جوق ەكەنىن جەتكىزدىم.

بۇل قارىپتىڭ گەرالديكا، كوركەمدىك، قازاقى نۇسقا زاڭدىلىقتارى بويىنشا ءرامىزدىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىنە اينالعانىن، رامىزدەگى وزگە ەلەمەنتتەر قالاي ويلاستىرىلسا، بۇل قارىپ ءتۇرى دە سولاي ازىرلەنگەنىن ايتتىم. جاڭا ستاندارتتى مەملەكەتتىك حاتشى قاراپ، ەلباسى 2019 جىلدىڭ قاڭتارىندا ماقۇلداعان سوڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. ەلتاڭبا ستاندارتى وزگەرتىلگەن سوڭ، تۋدىڭ جوباسىمەن كوك ءتۇستى ماتاعا ەلتاڭبا تىگىلەتىن قازاقستان پرەزيدەنتى شتاندارتىنىڭ ستاندارتىن دا قايتا ازىرلەپ شىقتىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەت ورنىنا ىلىنەتىن، ءتۇرلى سالتاناتتى شارادا ادىپتەلەتىن جاڭا شتاندارت بيىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. ونىڭ ستاندارتى بۇعان دەيىن بولماعانىن دا اتاپ ءوتۋ قاجەت. الايدا ءمانى مەن ماڭىزى ەلتاڭبادان ەشقانداي كەم ەمەس. كەيىن وسىناۋ تاريحي ءرامىزدىڭ ستاندارتتىق ۇلگىسىنىڭ جاسالۋ نەگىزدەرىن، جۇيەسىن باياندايتىن «قازاقستان ەلتاڭباسى» كىتابىن جارىققا شىعاردىم. بۇل دەرەكتى كىتاپ قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە جازىلعان. بىردەن ايتا كەتەيىن، ەلتاڭبانىڭ جاڭا ستاندارتى شىقتى ەكەن دەپ بۇعان دەيىن ءىلۋلى تۇرعان ءرامىزدى بىردەن الىپ تاستاۋ ەشكىمگە مىندەتتەلمەيدى. بۇل تۋرالى ارنايى زاڭ بار. سوعان سايكەس ەلتاڭبانى اۋىستىرۋعا ءۇش جىل مەرزىم قاراستىرىلعان.

– ەلتاڭبانى دايىنداۋ، قولدانۋ ىسىنە قا­تىس­تى قويىلاتىن تالاپتار ەلىمىزدە قانشا­لىق­تى دەڭگەيدە ەلەپ-ەسكەرىلەدى؟

– رامىزدەردى ازىرلەۋمەن اينالىساتىن ليتسەنزياسى بار كاسىپكەرلەر بۇگىندە ەلتاڭبانىڭ تەك كەيىنگى نۇسقاسىن شىعارۋعا قۇقىلى. بۇعان دەيىنگى نۇسقالاردى وندىرە المايدى. سونىمەن قاتار مۇنداي كاسىپكەرلەر رامىزبەن بىرگە ەلتاڭبا تۋرالى ارنايى ازىرلەنگەن ادىستەمەلىك قۇرالدى قوسا شىعارىپ، ساتۋعا ءتيىس ەدى. ونى تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى بەكىتكەن. اتالعان ادىستەمەلىك قۇرالدا وزگەرگەن ەلەمەنتتەر، ولارعا بەرىلگەن اتاۋلار جانە تاعى باسقا پايدالى مالىمەتتەر توپتاستىرىلعان. الايدا ءرامىزدى شىعارۋىن شىعارىپ، وسى ادىستەمەلىك قۇرالعا كەلگەندە كەرتارتپالىق تانىتادى. ونىڭ ىشىندە نە بار ەكەنىن دە بىلمەيدى. ءتىپتى ەلتاڭبانى لوگوتيپ دەڭگەيىندە قاراستىراتىندار دا بار. مەنى قىنجىلتاتىن دا – وسى! ەگەمەن ەل بولعانىمىزبەن، ەلتاڭبانىڭ قادىر-قاسيەتىنە جەتىپ بولعان جوقپىز. ءرامىزدىڭ ەلەمەنتتەرى اتاۋىنا عانا كوز جۇگىرتكەن ادام ونىڭ قانشالىقتى قۇندى ەكەنىن اڭعارىپ، تاريحىن ءبىلىپ شىعادى. سوندىقتان ۇلتتىق رامىزگە ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى. ونىمەن ساناسۋ قاجەت. اقيقاتىنا كەلسەك، رامىزدە مەملەكەت اتاۋى لاتىن قار­پىندە جازىلعان سوڭ، قولدانىستاعى جازۋىمىز دا وسى گرافيكادا بولۋى كەرەك.

– ءرامىز ەل اۋماعىنان تىس جەرلەردە ازىرلەنە مە؟

– ءرامىز شىعارۋعا قۇقىق بەرەتىن ليتسەنزياسى بار كاسىپ­كەرلەردىڭ بارلىعى بىردەي ادالدىق تانىتادى دەپ ايتا المايمىن. بۇرىندارى مۇنداي كاسىپكەرلەردىڭ سانى الپىستان اسىپ جىعىلاتىن. قازىر جيىرمانىڭ ارى جاق، بەرى جاعىندا. ولاردىڭ سانى نەگە ازايدى؟ سەبەبى كوپشىلىگىنىڭ ازىرلەگەن رامىزدەرىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن ەدى. بەكىتىلگەن ستاندارتتى، ولشەمدەردى ساقتاماعان، بوياۋى قانىقپاعان رامىزدەر شىعارىلا باستادى. ولار مەملەكەتتىڭ ابىرويى، بولمىسى مەن تاريحى بەدەرلەنگەن ۇلتتىق نىشان ەمەس، بازاردا ساتىلاتىن قانداي دا ءبىر بۇيىم سەكىلدى كورىنەدى. وسىنداي ولقىلىقتارعا كوز جۇما قارايتىن كاسىپكەرسىماقتاردىڭ ويلايتىنى اقشا عانا. ءتىپتى ءوزىڭ سۇراپ وتىرعانداي، رامىزدەرىمىز قازاقستان بىلاي تۇرسىن، كورشى قىتايدا شىعارىلا باس­تا­دى عوي. ماسەلە، كىمنىڭ ازىرلەگەنىندە ەمەس، قالاي ازىرلەنگەنىندە. ولشەم مەن ستاندارتتى ساقتامايتىن كاسىپكەرلەردىڭ ليتسەنزياسىن قايتارىپ الۋ قاجەت. مەن بۇل ماسەلەنى بۇعان دەيىن دە كوتەرگەن بولاتىنمىن. ءالى دە كوتەرىپ كەلەمىن. ناتيجەسىز ەمەس. ءرامىز شىعارۋعا بەرىلگەن كوپتەگەن رۇقسات ءوز كۇشىن جويدى. سونىمەن قاتار بيىلدان باستاپ رامىزدەردى قىتايدان جەتكىزۋ توقتاتىلدى.

– مەملەكەتتىك نىشاننىڭ ناسيحاتتالۋ ىسىنە دە كوڭىلىڭىز تولمايتىن سىڭايلى؟

– ءانۇران، كوك بايراق پەن ەلتاڭبا. ەلدىگىمىزدى ايقىنداپ تۇرعان وسى ءۇش نىشانىمىز بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مازمۇنىن اشا تۇسەتىن بەلگىلەر. ەندەشە، وسىناۋ قۇندىلىعىمىزدى قادىرلەۋ، ناسيحاتتاۋ ىسىنە كەلگەندە نەگە شاباندىق تانىتامىز؟..

قۇدايعا شۇكىر، ءتۇرلى ءىس-شارادا ءانۇرانىمىز شىرقالىپ، جالاۋىمىز جەلبىرەپ جاتادى. وعان مەن دە ءبىر كىسىدەي قۋانامىن. الايدا ەلتاڭبا بارىن ەستەن شىعارىپ الامىز. ونداعى ەلەمەنتتەر اتاۋى مەن ونىڭ تاريحىنا، سيمۆوليكالىق مانىنە باس قاتىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. كوپ جەردە تاڭبا تەرمينى نەمىستىڭ «erbe» (مۇرا) دەگەن سوزىنەن شىققان دەپ جاڭساق جازىلادى. ول دۇرىس ەمەس. وعان دەيىن دە ءبىزدىڭ تاڭبالار تاستا جازىلعان. بۇل تاڭبالار قازاقتىڭ ءاربىر رۋ-تايپالىق قۇرىلىمىنىڭ تەگىن تانىتادى ەمەس پە؟ «تايعا تاڭبا باسقانداي» دەپ ماقالداۋىمىز بەكەر ەمەس...

جاپوندىقتار كۇنشىعىس ەلى بولسا، ءبىز كۇن تاڭبالى ۇلى دالا ەلىمىز. وسىنى قالامگەر، مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك تە ءجيى ايتاتىن. سوندىقتان ەلتاڭبانى ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىن مىقتاپ قولعا الۋىمىز قاجەت. ۇسىنىسىم دا بار. جوعارىدا ايتقانىمداي، ەلتاڭبا ازىرلەيتىن كاسىپكەرلەر ول تۋرالى ادىستەمەلىك قۇرالدى قوسا شىعارعاندارى دۇرىس بولار ەدى. ونى بالاباقشا، مەكتەپ، جوعارى وقۋ ورىن شاكىرتتەرىنە، جالپى ەرەسەك ازاماتتارعا، كەلىمدى-كەتىمدى تۋريستەرگە ۇسىنا وتىرىپ، ۇلتتىق نىشانىمىزدىڭ تانىم اياسىن كەڭەيتە الامىز. سونداي-اق شەتەلدەگى قانداستارىمىزدى دا ۇمىتۋعا بولمايدى. ولار دۇنيەنىڭ قاي بۇرىشىندا جۇرسە دە اتاجۇرتى قازاقستان بولىپ قالا بەرەدى. سونداي قانداستارىمىز كەيدە مەنىڭ ۇيالى تەلەفونىما حابارلاسىپ، ءرامىزدىڭ شەت مەملەكەتتەردە ناسيحاتتالۋى ماسەلەسىن كوتەرىپ جاتادى. بۇدان ەلدى ساعىنىپ، اڭساعاندارى بايقالادى. ال ءبىز مەملەكەتتىك نىشاندارىمىزدى ناسيحاتتاپ، شەتەلگە شىعارۋدىڭ ورنىنا قىتايدا جاسالعان ەلتاڭبانى قازاقستانعا تاسىپ ءجۇرمىز. بۇل – وتە ۇيات جاعداي!

– ەندەشە، ەلتاڭبانىڭ ۇلتتى ۇيىستىرۋ قاسيەتىنە دە يە بولعانى عوي...

– وزگەسى وزگە، قازاقتى جاۋگەرشىلىك زامانداردان بەرى ساقتاپ كەلە جاتقان كيىز ءۇي بولاتىن. سونىڭ ىشىندە بارلىق سىيلاستىق قالىپتاستى. ادامي اسىل قاسيەتتەرگە نەگىزدەلگەن ءىس-ارەكەتتەرىمىزدى ادەت-عۇرپىمىزعا اينالدىردىق. وتباسى – شاعىن مەملەكەت دەيتىنىمىز سودان. وتان، وتاۋ يەسى ۇعىمدارى حالقىمىزعا وتە ەتەنە...

ەلتاڭبانىڭ حالىقتى بىرىكتىرۋشى قۋاتى ءسوزسىز بار. ونىڭ قاق ورتاسىندا شاڭىراق، ودان تاراعان ۋىقتار تەگىننەن-تەگىن بەينەلەنبەگەن: مەملەكەت قالىپتاستىرۋشى ۇلت پەن قازاق توپىراعىن مەكەن ەتكەن بارلىق ەتنوستاردىڭ وتانى – قازاقستان. كەيىنگى كەزدە قوعامىمىزدا ءتۇرلى كەلەڭسىز وقيعالار تىركەلىپ جاتىر. وسىنىڭ بارلىعى قازىرگى ەل جاستارىنىڭ ەلتاڭبا سىرىنا ءۇڭىلىپ، ونىڭ جاسالۋ تاريحىنا، ەلەمەنتتەردىڭ سيمۆوليكالىق مانىنە زەر سالماۋىنان شىعىپ وتىر.

– ءوز ءىسىڭىزدىڭ شەبەرى بولعان سوڭ قاراپ وتىر­ما­عان شىعارسىز. قازىر نەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرسىز؟

– ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «Oitek» قازاقتىڭ ۇلتتىق تەكتى ارحيتەكتۋراسىن عىلىمي دەڭگەيدە زەرتتەپ ءجۇرمىن. ول – قازاقتىڭ «وي» جانە «تەك» دەگەن قوس ۇعىمىن بىلدىرەدى. وي ۇلتتىق «مەندى» ايعاقتاپ، قازاقشا ويلاۋ دەگەندى نۇسقايدى. تەك بولسا حالقىمىزدىڭ تەك-تامىرى، ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمى. ءداستۇرلى ارحيتەكتۋرا مەكتەبىن قالىپتاستىرساق دەيمىز. سەبەبى دامىعان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ بارومەترى ارحيتەكتۋرادا كورىنىس تابادى عوي. سوندىقتان ۇلتتىق ارحيتەكتۋرا ماسەلەسىن ۇمىتۋعا بولمايدى دەپ سانايمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

راۋان قابيدولدا،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار