رۋحانيات • 03 ماۋسىم، 2020

جۇزدىك قۇرىلىمنىڭ سيپاتى قانداي؟

3151 رەت كورسەتىلدى

جاقىندا تانىمال انتروپولوگ-اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى» اتتى ەڭبەگى جارىققا شىقتى. تۋىندىدا قازاق حالقى وسىدان قىرىق عاسىر بۇرىن ەۋرازيا دالاسىندا دارا ەتنوس رەتىندە قالىپتاسقانى فيزيكالىق انتروپولوگيا ارقىلى دالەلدەنىپتى. كىتاپتاعى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەرلىك وقيعا – ۇزاق جىل ساراپتالعان مورفوفيزيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسى كورسەتكەندەي قازاقتىڭ ءۇش جۇزدىك قۇرىلىمىندا ەشقانداي، رۋلىق، تۋىستىق ۇلەس جوق ەكەن. بار قازاق – ءبىر قازاق ەكەن.

سوندا دەيمىز... قازاق  كوسەمسوزىنىڭ مايتالمانى مارات قابانباەۆ ايتقانداي،  ەڭسەگەي بويلى ءبىر قازاقتان ءۇش مىرتىق قازاقتى ءوسىرىپ شىعارعان كىم؟ بۇل قاشان، قالاي پايدا بولدى؟ ۇلتتىڭ باي قازىناسى، قازاقتىڭ گەنەتيكالىق اقىل-ەسى – فولكلورى مەن ەجەلگى جىر-داستاندارى  ءتۇپ قوپارىپ، اقتارىپ كورىڭىز، جۇزگە ءبولىنۋ جايلى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. ءتىپتى جوعارىداعى ناقتى عىلىم مورفولوگيالىق، گەنەتيكالىق دەرەكتەردىڭ ءوزى دالەل تاپپاي وتىرعاندا، قازىرگى ءبۇتىن ۇلتتى ءشىرىتىپ جۇرگەن وسى ءبىر ء«جۇز» دەگەن دۇنيە قايدان شىققان؟

وسى ورايدا، گۋمانيتارلىق عىلىمدار سونىڭ ىشىندە تاريحشى-ەتنوگرافتار، كەمەل ويلى جازۋشىلار نە ايتادى؟ دەنى دۇرىس وقىمىستىلاردىڭ ءبارى دەرلىك ءبىر اۋىزدان جۇزدىك قۇرىلىمنىڭ تۇپكى ءمانى باسقا ەكەنىن ايتادى. مىسالى، اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ قازاقتىڭ ءۇش جۇزدىك قۇرىلىمىنا  قاتىستى تۇركىتانۋشى وقىمىستى ن.يا.ءبيچۋريننىڭ ەڭبەكتەرىنە جۇگىنە وتىرىپ، مۇنداي قۇرىلىم ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 635 جىلدارى بولعانىن، اتا-بابالارىمىز تۇركىلەر كورشى قىتايعا كەشەندى شابۋىل جاساۋ ءۇشىن ءۇش وداق، ياعني ءۇش جۇزدىك اسكەري قۇرىلىمدى پايدالانعان دەسە،  تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، ەتنوگراف حالەل ارعىنباەۆ، قازاق حالقى ءۇش جۇزگە XV-XVI عاسىردا بولىنگەن جانە جۇزدىك قۇرىلىمدا –  تۇقىمدىق-گەنەتيكالىق سيپات تا، اتالىق نەگىز دە جوق، بۇل بايىرعى كوشپەندىلەرگە ءتان كونەدەن كەلە جاتقان اسكەري قۇرىلىمنان شىققان دۇنيە دەپ، جوعارىداعى سابەڭنىڭ پىكىرىن تولىقتىرىپتى.

تاعى ءبىر قازاق تاريحشىسى سابەتقازى اقاتاەۆ 1994 جىلى جارىق كورگەن  مونوگرافياسىندا: «ەرتەدە عۇندار مەن سكيفتەردە دە وسىنداي ءۇش  قۇرىلىم بولعان. ياعني، ء«جۇز» ءسوزىنىڭ شىنايى ءمانى «جاق»، «بولىك»، «فلانگ» ماندەس اسكەري جاۋىنگەرلىك ءبولىنىس. جۇزدە گەنەتيكالىق سيپات جوق. وعان دالەل: ءبىر اتا مەن ەكىنشى اتانىڭ (رۋدىڭ) ەسىمدەرى ءۇش ءجۇزدىڭ قۇرامىندا ميداي ارالاسىپ جاتۋى» دەيدى.  

وسىلاي كوشپەندىلەردىڭ ەجەلدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان اسكەري-جاۋىنگەرلىك تاكتيكاسى جۇزدىك قۇرىلىمنىڭ حV-ءحVىى عاسىرلارداعى تاريحي-يدەولوگيالىق ماڭىزى جايلى زەردەلى قالامگەر ءابىش كەكىلباەۆ 1992 جىلى جازعان «ايتەكە بي» اتتى تولعاۋىندا، بايىرعى جۇزدىك قۇرىلىمنىڭ يدەولوگياسىن 1560-شى جىلدارى قايتادان جاڭعىرتىپ نەگىزدەگەن  – حاقنازار حان. ول قازىرگى ءبىز ايتىپ جۇرگەندەي ءبۇتىن ۇلىستى ءۇش جۇزگە بولگەن جوق، ءۇش تاراپ، ءۇش ۇلىستى ء«ۇش ءجۇز» دەپ جاريالاپ  باستارىن قوستى. ياعني، جاڭا وداققا ورتاق مەكەن بولىپ وتىرعان جەردىڭ ءتۇپ يەسى بۇرىنعى موعولستان حالقىن قادىرلەپ « ۇلى ءجۇز» اتاندىردى. جاڭا وداقتىڭ العاشقى قۇرىلىمىنا نەگىز بولعان اق وردا حالقىن «ورتا ءجۇز» اتاندىردى. ال، بۇرىنعى التىن وردا قۇرامىندا بولعان حالىقتى «كىشى ءجۇز» اتاندىردى. بۇل بولىنۋشىلىكتى ەمەس، اعايىنگەرشىلىكتى، جىكشىلدىكتى ەمەس، ىنتىماقتى كوزدەگەن كونتسەپتسيا ەدى، دەيدى

دەمەك، جۇزدىك قۇرىلىم وتكەن عاسىرلاردا ۇلىستىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن، سىرتقى جاۋدان قاۋىمداسىپ قورعاناتىن مىندەت اتقارىپ وتىرعان.  XIV-XV  عاسىرلاردا وسىنداي بىرىگۋدىڭ ارقاسىندا قازاق حاندىعى كۇشەيىپ، جۇزدىكدەر وزدەرىنىڭ بايىرعى قونىستارىن قايتارىپ، قازاق ورداسىنا قوسىپ الدى. وسىنداعى «جۇزدىك بىرلىك» كونتسەپتسياسىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى اتىراۋدان التايعا، توبىلدان قوردايعا دەيىنگى جەرىمىز ساقتالىپ قالدى.

كەيىن وتارلاۋشىلار جوعارىداعى جۇزدىك قۇرىلىمدى قازاقتى ىدىراتقىش قۇرال رەتىندە پايدالاندى. 1819-1821 جىلدارى ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىن باسقارعان  م. سپەرانسكي پاتشا اعزامعا جازعان حاتىندا: «قازاق جەرىندە سەكسەۋىل دەگەن اعاش بار. سونى ءبىر-بىرىنە ۇرىپ جارادى ەكەن. سول سياقتى قازاقتار ءۇش جۇزگە، رۋعا بولىنەدى. ءبىز سولاردى سەكسەۋىل سياقتى ءبىر-بىرىنە ۇرىپ جارۋمىز كەرەك»،- دەۋى («مادەني مۇرا» جۋرنالى. № 2(59) // 2015 ج. 38-ب) وتارلاۋشىلاردىڭ جوعارى دايىندىقپەن، قازاق قوعامىنىڭ ىشكى-سىرتقى، استار-قىرتىستارىن ابدەن زەرتتەپ، بارىپ ىسكە كىرىسكەندىگىن اڭعارتسا كەرەك.

ءسويتىپ، ۇزاق عاسىرلار بويى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ۇستىنىنا اينالعان جۇزدىك قۇرىلىمنىڭ ماڭىزى جويىلىپ،  قازىرگى تاڭدا قازاق قوعامىن ىدىراتقىش ىندەتكە اينالدى. سانالى قازاق وسى دەرتتەن ايىعاتىن ۋاقىت جەتتى. كۇللى عالام قاۋىمداسىپ جاتقاندا، قىتاي ميفولوگياسىنداعى ءۇش باستى ايداھارداي ءۇش جاققا قاراپ، ىسقىرىپ وتىرعانىمىز جاراسپاس.

سوڭعى جاڭالىقتار

قحل اڭىزدارىنىڭ قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 07:56

«اباي اندەرى» اسقاقتايدى

اباي • بۇگىن، 07:46

وڭىرلەردەگى جاعداي باقىلاۋدا

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:37

قوعامدا سەنىم پايدا بولدى

قوعام • بۇگىن، 07:16

قاجەت سوزدەر ۋاقىتىندا ايتىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:10

ءموبيلدى توپ باقىلايدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:03

ۇپايدان شاشاۋ شىقپايدى

تەننيس • بۇگىن، 07:01

كوڭىلگە مەدەۋ بولعان ۇندەۋ

قوعام • بۇگىن، 06:59

انتيبيوتيك كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن

مەديتسينا • بۇگىن، 06:57

COVID-19: كۇرەس شارالارىنا قارجى ءبولىندى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:45

بەيقامدىقتان ارىلار ەمەس

قوعام • بۇگىن، 06:39

ءوندىرىس كولەمىن 5 ەسەگە ارتتىردى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 06:36

ەرەكشە دارىن يەسى ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:35

ساقتىقتا قورلىق جوق

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:30

ۇقساس جاڭالىقتار